Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో రాముని వెంట వెళ్లి తిరిగి అయోధ్యకు వచ్చిన ప్రజల సామూహిక శోకచిత్రం కనిపిస్తుంది. కన్నీళ్లతో చూపు మసకబారి, ప్రాణాలు విడిచిపోతున్నట్లుగా, మరణాన్ని కోరుతున్నవారిలా వారు కనిపిస్తారు. ఇళ్లలో అంతటా విలాపం; స్త్రీలు కఠిన వాక్యాలతో భర్తలను నిందిస్తారు; వ్యాపారం, వంట, పండుగలు, ప్రసవానందం వంటి సమృద్ధి సూచకాలు కూడా అర్థహీనమవుతాయి. అదే సమయంలో రామునితో వెళ్లినవారి—సీతతో కూడిన లక్ష్మణుని—గౌరవం ఉద్ధరించబడుతుంది; ప్రకృతినే అతిథి సత్కారమిచ్చే రాజ్యంలా ఊహిస్తారు: అడవులు, నదులు, పర్వతాలు, పుష్పిత వృక్షాలు, జలపాతాలు రాముని ప్రియ అతిథిలా సన్మానించి, కాలానికి మించిన పుష్పాలు, నిర్మల జలాలు సమర్పిస్తాయని చెబుతారు. స్త్రీలు సీతకు సేవ, పురుషులు రామునికి సేవ అని విభజించి, వనవాసాన్నీ సంచార సేవాసమాజంలా భావిస్తారు. తర్వాత పౌరులు కైకేయి అధర్మ నిర్ణయాన్ని దుయ్యబట్టి, నాయకత్వం లేని రాజ్యంలో వినాశాన్ని ముందుగానే చూస్తారు; దశరథుని మరణం, దాని తరువాతి విలాపం కూడా ఊహిస్తారు. రాముని గుణాలు సంక్షిప్తంగా స్తుతించబడతాయి. సాయంకాలానికి యజ్ఞాగ్నులు, శాస్త్రపఠనం నిలిచిపోతాయి; మార్కెట్లు మూసుకుంటాయి; అయోధ్య నక్షత్రరహితంగా చీకటిలో మునిగి, నీరు తగ్గిన సముద్రంలా క్షీణించిన నగరంగా—ధర్మక్షయానికి రూపకంగా—కనిపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
రాముని అనుసరించి వెళ్లి తిరిగి నగరానికి వచ్చిన పౌరులు అత్యంత విషణ్ణులై, తీవ్రంగా పీడితులయ్యారు. కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో, శోకగ్రస్తులై, మరణాభిలాషతో నలిగిపోయి—వారి ప్రాణశక్తి నిష్క్రమించినట్లూ, మనోధైర్యం శూన్యమైనట్లూ కనిపించారు.
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
రాముని అనుసరించి వెళ్లి తిరిగి నగరానికి వచ్చిన పౌరులు అత్యంత విషణ్ణులై, తీవ్రంగా పీడితులయ్యారు. కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో, శోకగ్రస్తులై, మరణాభిలాషతో నలిగిపోయి—వారి ప్రాణశక్తి నిష్క్రమించినట్లూ, మనోధైర్యం శూన్యమైనట్లూ కనిపించారు.
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
తమ తమ గృహాలకు చేరి, కుమారులు భార్యలతో చుట్టుముట్టబడి, అందరూ కన్నీళ్లతో ముఖాలు కప్పుకొని బాష్పంతో విలపిస్తూ అశ్రువులు విడిచారు।
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
ఎవ్వరూ హర్షించలేదు, ఎవ్వరూ ఆనందించలేదు; వ్యాపారులు అమ్మకానికి సరుకులు విస్తరించలేదు. పణ్యవస్తువులకు శోభ లేకపోయింది; గృహస్థులు వంట కూడా చేయలేదు.
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
నష్టం కనిపించినా వారు దుఃఖించలేదు; అపార ధనం లభించినా వారు హర్షించలేదు. మొదటిపుత్రుడు లభించినా తల్లి కూడా ఆనందించలేదు.
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
ఇంటి ఇంటా స్త్రీలు ఏడుస్తుండగా, భర్తలు ఇంటికి వచ్చినప్పుడు వారు దుఃఖార్తులై వారిని గద్దించేవారు; వారి మాటలు ఏనుగుపై అంకుశపు దెబ్బలవలె తాకేవి.
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) దర్శనములేని వారికి గృహములు ఏ ప్రయోజనం? భార్య ఏ ప్రయోజనం? ధనం ఏ ప్రయోజనం? పుత్రులు గాని, సుఖభోగములు గాని వారికి ఏమి లాభం?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
హే లక్ష్మణా! లోకములో నిజమైన సత్పురుషుడు, ధన్యుడు ఒక్కడే—సీతతో కూడి కాకుత్స్థవంశీయుడైన శ్రీరాముని అనుసరించి వనములో ఆయనకు పరిచర్య చేయువాడు.
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
ఆ నదులు, పద్మసరోవరములు, సరస్సులు నిశ్చయంగా పుణ్యసంపాదితములు; ఎందుకంటే కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు) వారి శుచిజలములో అవగాహన చేసి స్నానము చేయును.
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
మనోహర వనకాననాలతో సమృద్ధమైన అటవీలు, విశాలంగా ప్రవహించే నదులు, మృదువైన వాలుదారులు గల పర్వతాలు—ఇవి అన్నీ కాకుత్స్థవంశజుడైన రాముని వనవాసంలో మరింత శోభింపజేస్తాయి.
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
రాముడు ఏ అరణ్యానికైనా లేదా పర్వతానికైనా చేరితే, అది ఆయనను ప్రియ అతిథిలా వచ్చినవాడిగా భావించి—గౌరవించకుండా ఉండలేను.
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
వివిధ పుష్పాలతో అలంకరించబడి, అనేక మంజరి గుచ్ఛాలతో భారమై, తేనెటీగల గుంజుతో నిండిన వృక్షాలు—రాఘవునికి దర్శనమివ్వడానికి తామే ముందుకు వచ్చినట్లుగా కనిపిస్తాయి.
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
కరుణవశముగా, ఋతువు కాకపోయినను, రాముడు వచ్చినప్పుడు పర్వతములు తమ ఉత్తమ పుష్పములు ఫలములు ప్రదర్శించును।
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
పర్వతములు నిర్మల జలములను ప్రవహింపజేసి, మళ్లీ మళ్లీ నానావిధములైన మనోహర జలపాతములను చూపించును।
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
పర్వతశిఖరములపైని వృక్షములు రాఘవుని ఆనందింపజేయును। రాముడు ఉన్నచోట భయం లేదు; ఆయన ఉన్నచోట అవమానం గాని పరాజయం గాని లేదు।
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
ఆయన నిజముగా శూరుడు, మహాబాహువు, దశరథుని పుత్రుడు. ఆయన మన నుండి చాలా దూరముగా వెళ్లకముందే, రాఘవుని అనుసరించుదాం।
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
అటువంటి మహాత్ముడైన స్వామి పాదఛాయ కూడా సుఖదాయకమే. ఆయనే ఈ ప్రజల నాథుడు—ఆయనే వారి గతి, లక్ష్యం, పరమాశ్రయం।
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
మేము సీతాదేవిని పరిచర్య చేస్తాము; మీరు మాత్రం రాఘవుని పరిచర్య చేయండి. అని దుఃఖార్తులైన నగరస్త్రీలు తమ తమ భర్తలకు రకరకాలుగా పలికారు।
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
అరణ్యంలో రాఘవుడు మీ యోగక్షేమాన్ని నిర్వహిస్తాడు; సీతాదేవి ఈ స్త్రీజనమునకు కూడా యోగక్షేమాన్ని కలుగజేస్తుంది।
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
ఉత్కంఠతో శోకంతో జనులు ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్న ఈ స్థలంలో, మనసుకు ఇష్టంకాని ఈ నివాసం చిత్తాన్ని హరించగా—దుఃఖగ్రస్తుడైన మనసుతో ఇక్కడ ఎవడు సంతోషించగలడు?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
కైకేయి చేత ఈ రాజ్యం అధర్మంగా జరిగి మేము అనాథులవలె అయితే, మాకు జీవితం వల్లనే ఏమి ప్రయోజనం? ఇక కుమారులు ఎందుకు, ధనం ఎందుకు?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
ఐశ్వర్యవిభవాల కోసమని కుమారుడినీ భర్తనూ విడిచిపెట్టిన ఆ కులకలంకమైన కైకేయి మరెవ్వరిని దయచేసి విడిచిపెడుతుంది?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
కైకేయి బ్రతికియున్నంతకాలం మేము—బ్రతికియున్నా—ఈ రాజ్యంలో కూలివారిలా నివసించము; మా పిల్లల మీద కూడా ప్రమాణం చేస్తున్నాము।
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
నిర్దయగా భూపతியின் కుమారుణ్ని ప్రవాసానికి పంపిన ఆ అధర్మిణి, దుష్టాచారిణి అధీనంలో ఎవరు సుఖంగా జీవించగలరు?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
ఈ సమస్త రాజ్యం విపత్తులతో కుదేలైంది—ఆధారం లేదు, నిజమైన నాయకుడు లేదు; కైకేయి కారణంగా ఇది అంతా వినాశం వైపే సాగుతుంది।
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
రాముడు ప్రవాసానికి వెళ్లిన తరువాత రాజు ఎక్కువకాలం జీవించడు; దశరథుడు మరణించిన వెంటనే తదుపరి స్పష్టంగా విలాపమే ఉంటుంది।
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
హే క్షీణపుణ్యులై దుర్గతిలో పడినవారలారా! ఇష్టమైతే విషం త్రాగండి; లేక రాఘవుని అనుసరించండి; లేదా ఎవరికీ తెలియని అశ్రుత దేశానికి వెళ్లండి।
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
సీతా లక్ష్మణులతో కూడిన రాముడు మోసంతో వనవాసానికి పంపబడెను; మేము మాత్రం భరతునికి అప్పగింపబడ్డాము—కసాయికి అప్పగించిన పశువుల వలె।
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
లక్ష్మణుని అగ్రజుడైన రాముడు—పూర్ణచంద్రసమ ముఖముతో, శ్యామవర్ణుడై, విశాల స్కంధములతో, శత్రుదమనుడై, పద్మనేత్రుడై, మోకాళ్లవరకు దీర్ఘబాహువులతో ఉన్నాడు।
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
ఆయన ముందుగా పలకరించి మధురంగా మాట్లాడువాడు, సత్యవాది, మహాబలవంతుడు, సౌమ్యస్వభావుడు; చంద్రునివలె సమస్త లోకానికి ప్రియదర్శనుడు।
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
నిశ్చయంగా ఆ పురుషశార్దూలుడు, మత్తగజసమాన పరాక్రమముగల మహారథుడు, అరణ్యాలలో సంచరిస్తూ కూడా ఆ వనాలను శోభింపజేయును।
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
అలా నగర స్త్రీలు విలపిస్తూ, దుఃఖతాపంతో దగ్ధులై, మరణభయం వచ్చిందన్నట్లుగా కేకలు వేశారు।
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
ఇలా ఇళ్లలో స్త్రీలు రాఘవుని గురించి విలపిస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించాడు; రాత్రి సమీపించింది।
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
అప్పుడు ఆ నగరం చీకటితో లేపబడినట్లుగా కనిపించింది; యజ్ఞాగ్నుల ఉష్ణత నశించింది, వేదాధ్యయనమూ సత్కథలూ నిశ్శబ్దమయ్యాయి।
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
వ్యాపారుల పణ్యాలు నిశ్శబ్దమై, హర్షం నశించి, ఆధారం కోల్పోయి—అయోధ్య నగరం నక్షత్రరహిత ఆకాశంలా కనిపించింది।
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
రాముని కారణంగా స్త్రీలు అతి వ్యాకులులయ్యారు; తమ కుమారుడు గాని సోదరుడు గాని నిర్వాసితుడైనట్లుగా. దైన్యంతో విలపిస్తూ, చిత్తవిభ్రాంతులై వారు కన్నీరు కార్చారు; ఎందుకంటే వారి దృష్టిలో రాముడు తమ కుమారులకన్నా కూడా అధికుడు.
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
గీతాలు, ఉత్సవాలు, నృత్యాలు, వాద్యధ్వనులు శాంతించాయి; హర్షం తొలగిపోయి, అంగడులు మూసివేయబడ్డాయి. అప్పుడు అయోధ్యా నగరం, నీరు వెనక్కి తగ్గిన మహాసముద్రంలా కనిపించింది.
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.