Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ രാമനെ അനുഗമിച്ച് പിന്നെ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിയ പൗരന്മാരുടെ കൂട്ടശോകം വരച്ചുകാട്ടുന്നു. കണ്ണുനീരാൽ കാഴ്ച മങ്ങിയ അവർ, പ്രാണവായു വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, മരണത്തെ തന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരായി തോന്നുന്നു. വീടുകളിലൊക്കെയും വിലാപം; സ്ത്രീകൾ കടുത്ത വാക്കുകളാൽ ഭർത്താക്കളെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു; വ്യാപാരം, പാചകം, ഉത്സവങ്ങൾ, പ്രസവസുഖം പോലും അർത്ഥശൂന്യമാകുന്നു. അതേസമയം രാമനോടൊപ്പം പോയവരുടെ—സീതയോടുകൂടിയ ലക്ഷ്മണന്റെ—മഹത്വം ഉയർത്തപ്പെടുന്നു; പ്രകൃതിയെ തന്നെ അതിഥിസത്കാരമുള്ള ഒരു രാജ്യമെന്നപോലെ കൽപ്പിക്കുന്നു: വനങ്ങൾ, നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, പുഷ്പിത വൃക്ഷങ്ങൾ, ജലപാതങ്ങൾ രാമനെ പ്രിയ അതിഥിയായി ആദരിച്ച്, കാലമല്ലാത്ത പുഷ്പങ്ങളും നിർമലജലവും സമർപ്പിക്കും എന്നു പറയുന്നു. സ്ത്രീകൾ സീതയ്ക്ക് സേവയും പുരുഷന്മാർ രാമയ്ക്ക് സേവയും എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ച്, വനവാസത്തെയും സഞ്ചരിക്കുന്ന പരിചരണസമൂഹമായി കാണുന്നു. പിന്നീട് പൗരന്മാർ കൈകേയിയുടെ അധർമ്മനിർണ്ണയത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു; നേതാവില്ലാത്ത രാജ്യത്തിന്റെ നാശം മുൻകൂട്ടി കാണുന്നു; ദശരഥന്റെ മരണവും അതിനുശേഷമുള്ള മഹാവിലാപവും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. സന്ധ്യയായപ്പോൾ യജ്ഞാഗ്നിയും ശാസ്ത്രപാരായണവും നിലയ്ക്കുന്നു, ചന്തകൾ അടയുന്നു; അയോധ്യ നക്ഷത്രരഹിതമായ ഇരുട്ടിൽ, ജലം കുറഞ്ഞ സമുദ്രംപോലെ ക്ഷീണിച്ച നഗരമായി—ധർമ്മക്ഷയത്തിന്റെ രൂപകമായി—തോന്നുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
രാമനെ അനുഗമിച്ച് പിന്നെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ നഗരവാസികൾ അത്യന്തം വിഷണ്ണരും അതീവമായി പീഡിതരുമായി. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; ശോകംകൊണ്ട് ചതഞ്ഞും മരണാഭിലാഷംകൊണ്ട് വ്യാകുലരുമായി, അവരുടെ പ്രാണശക്തി തന്നെ പുറപ്പെട്ടതുപോലെ, മനസ്സിലെ ധൈര്യം ശൂന്യമായതുപോലെ തോന്നി.
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
രാമനെ അനുഗമിച്ച് പിന്നെ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ നഗരവാസികൾ അത്യന്തം വിഷണ്ണരും അതീവമായി പീഡിതരുമായി. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; ശോകംകൊണ്ട് ചതഞ്ഞും മരണാഭിലാഷംകൊണ്ട് വ്യാകുലരുമായി, അവരുടെ പ്രാണശക്തി തന്നെ പുറപ്പെട്ടതുപോലെ, മനസ്സിലെ ധൈര്യം ശൂന്യമായതുപോലെ തോന്നി.
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
പിന്നീട് എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വസതികളിലേക്കു മടങ്ങി, പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ, എല്ലാവരും കണ്ണുനീർ പൊഴിച്ചു; ബാഷ്പം മുഖം മറച്ചു.
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
ആരും ഹർഷിച്ചില്ല, ആരും ആനന്ദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ വിൽപ്പനയ്ക്കായി ചരക്കുകൾ പുറത്തുവെച്ചില്ല. ചന്തയിലെ വസ്തുക്കൾക്ക് ശോഭയില്ലാതായി; ഗൃഹസ്ഥർ പാചകം പോലും ചെയ്തില്ല.
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
നഷ്ടം കണ്ടിട്ടും അവർ ദുഃഖിച്ചില്ല; മഹത്തായ ധനം ലഭിച്ചിട്ടും അവർ ഹർഷിച്ചില്ല. ആദ്യജാതനായ പുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും അമ്മയ്ക്കു പോലും സന്തോഷമുണ്ടായില്ല.
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
വീടുവീടായി സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു; ഭർത്താക്കന്മാർ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ ദുഃഖാകുലരായി അവർ കുറ്റപ്പെടുത്തി—അവരുടെ വാക്കുകൾ ആനക്കൊമ്പൻകുത്തുപോലെ കുത്തിനൊന്തു.
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
രാഘവൻ (ശ്രീരാമൻ) ദർശനം ചെയ്യാത്തവർക്ക് വീട് എന്തിന്? ഭാര്യ എന്തിന്? ധനം എന്തിന്? പുത്രന്മാരോ സുഖഭോഗങ്ങളോ പോലും എന്തിന്?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
ലക്ഷ്മണാ, ലോകത്തിൽ സത്യത്തിൽ ധന്യനും സത്പുരുഷനും ഒരുത്തൻ മാത്രമാണ്—സീതയോടുകൂടെ കാകുത്സ്ഥനായ ശ്രീരാമനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിൽ അവനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നവൻ.
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
ആ നദികളും പദ്മിനികളായ താമരക്കുളങ്ങളും തടാകങ്ങളും തീർച്ചയായും പുണ്യവതികളാണ്; കാരണം കാകുത്സ്ഥനായ ശ്രീരാമൻ ശുദ്ധജലത്തിൽ ഇറങ്ങി അവയിൽ സ്നാനം ചെയ്യും.
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
മനോഹരമായ കാനനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ വനങ്ങളും, വിശാലമായി പരന്നൊഴുകുന്ന നദികളും, മൃദുവായ ചരിവുകളുള്ള പർവതങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും വനവാസിയായ കാകുത്സ്ഥവംശജൻ (രാമൻ)ക്ക് അധിക ശോഭ പകരും.
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
രാമൻ ഏതു വനത്തിലേക്കോ പർവതത്തിലേക്കോ സമീപിച്ചാലും, അത് അവനെ പ്രിയ അതിഥിയെപ്പോലെ വന്നവനായി സ്വീകരിക്കും; ആദരമില്ലാതെ അവനെ വിടാൻ അതിന് കഴിയുകയില്ല.
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
വിവിധ പുഷ്പങ്ങളുടെ കിരീടം ധരിച്ചും, അനവധി മഞ്ജരികളുടെ ഭാരത്തോടെ നിറഞ്ഞും, ഭ്രമരങ്ങളുടെ മുഴക്കത്തോടെ ജീവന്തമായും നിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ രാഘവൻ (രാമൻ)ക്ക് ദർശനം നൽകും—അവനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ മുന്നോട്ടുവന്നതുപോലെ.
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
അകാലത്തിലും കരുണയാൽ, രാമൻ എത്തുമ്പോൾ പർവ്വതങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠ പുഷ്പങ്ങളും ഫലങ്ങളും പ്രദർശിപ്പിക്കും.
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
പർവ്വതങ്ങൾ നിർമ്മലമായ ജലധാരകൾ ഒഴുക്കി, വീണ്ടും വീണ്ടും പലവിധ മനോഹരവും വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ളതുമായ വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ കാണിച്ചുതരും.
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ രാഘവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കും. രാമൻ ഉള്ളിടത്ത് ഭയം ഇല്ല; അവൻ ഉള്ളിടത്ത് അപമാനമോ പരാജയമോ ഇല്ല.
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
അവൻ തീർച്ചയായും ശൂരനും മഹാബാഹുവുമായ ദശരഥപുത്രനാണ്. അവൻ നമ്മിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരെയാകുന്നതിന് മുമ്പേ, നാം രാഘവനെ അനുഗമിക്കാം.
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
അത്തരം മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ പാദഛായ പോലും സുഖമാണ്. അവൻ തന്നെയാണ് ഈ ജനത്തിന്റെ നാഥൻ—അവൻ തന്നെയാണ് അവരുടെ വഴി, അവരുടെ ലക്ഷ്യം, അവരുടെ പരമാശ്രയം.
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
“ഞങ്ങൾ സീതാമാതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കും; നിങ്ങൾ രാഘവനെ ശുശ്രൂഷിക്കൂ.” ഇങ്ങനെ ദുഃഖാർത്തരായ നഗരസ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരോടു പലവിധമായി പറഞ്ഞു.
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
വനത്തിൽ രാഘവൻ നിങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമം—ക്ഷേമവും സുരക്ഷയും—നിർവഹിക്കും; അതുപോലെ സീതാമാതാവ് ഈ സ്ത്രീജനങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമവും ഉറപ്പാക്കും.
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
ജനങ്ങൾ കണ്ഠം മുട്ടി ദുഃഖിക്കുന്നതും, വാസം തന്നെ അനനുഭാവ്യമായി മനസ്സിനെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുമായ ഈ സ്ഥലത്ത്—വ്യഥ പിടിച്ച മനസ്സോടെ ആരാണ് താമസത്തിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുക?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
കൈകേയിയുടെ കൈയിൽ അധർമ്മമായി രാജ്യം വീണു, ഞങ്ങൾ അനാഥരുപോലെ ആകുകയാണെങ്കിൽ—ജീവിതം കൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം? പിന്നെ മക്കൾ എന്തിന്, ധനം എന്തിന്?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
ഐശ്വര്യവും പ്രഭാവവും നേടുവാൻ പുത്രനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച ആ കുലകലങ്കിനിയായ കൈകേയി—മറ്റാരെയെങ്കിലും അവൾ എപ്പോഴെങ്കിലും വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യുമോ?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
കൈകേയി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം ഞങ്ങൾ—ഞങ്ങൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം—ഈ രാജ്യത്തിൽ കൂലിക്കാരെപ്പോലെ വസിക്കുകയില്ല; പുത്രന്മാരെ സാക്ഷിയാക്കി പോലും ഞങ്ങൾ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
കരുണയില്ലാതെ ഭൂമിപതിയായ രാജാവിന്റെ പുത്രനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ച ആ അധർമ്മിണിയായ ദുഷ്ടചരിത്രയെ പ്രാപിച്ച് ആര് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കും?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
ഈ സമസ്ത രാജ്യം ഉപദ്രവത്തിൽ പീഡിതമാണ്—ആശ്രയമില്ലാതെ, യഥാർത്ഥ നായകനില്ലാതെ; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ ഇതെല്ലാം നാശത്തിലേക്ക് തന്നെ നീങ്ങും.
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
രാമനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയച്ചാൽ രാജാവ് ദീർഘകാലം ജീവിക്കുകയില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ പിന്നെ വ്യക്തമായി—തുടർന്നുവരുന്നത് വിലാപം തന്നെയാകും.
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
ക്ഷീണപുണ്യരായി ദുരവസ്ഥയിൽ പതിച്ചവരേ! ഇച്ഛിച്ചാൽ വിഷം കുടിക്കുവിൻ; അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ അനുഗമിക്കുവിൻ; അതല്ലെങ്കിൽ അജ്ഞാതസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകുവിൻ.
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെയുള്ള രാമനെ കപടമായി വനവാസത്തിലേക്ക് തള്ളിക്കളഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങളെ ഭരതനു ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നു—കശാപ്പുകാരനു കന്നുകാലികളെ ഏല്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
ലക്ഷ്മണന്റെ അഗ്രജനായ ശ്രീരാമൻ—ശ്യാമവർണ്ണൻ, പൂർണ്ണചന്ദ്രസമാനമുഖൻ, ദൃഢമായ സ്കന്ധങ്ങളുള്ളവൻ, അരിന്ദമൻ, പദ്മനേത്രൻ, ആജാനുബാഹു.
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
അവൻ ആദ്യം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവൻ; സ്വഭാവത്തിൽ സൗമ്യൻ, വചനത്തിൽ സത്യവാദി, മഹാബലവാൻ—സകല ലോകത്തിനും പ്രിയൻ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരദർശനൻ.
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
നിശ്ചയം പുരുഷശാർദൂലൻ, മത്തഗജസമമായ പരാക്രമമുള്ള ആ മഹാരഥൻ; അരണ്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും വനങ്ങളെ ശോഭിപ്പിക്കും.
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
ഇങ്ങനെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ വിലപിച്ചു; ദുഃഖത്താൽ ദഹിച്ചവർ, മരണത്തിന്റെ ആഗമനമെന്നപോലെ ഭയം വന്നതുപോലെ നിലവിളിച്ചു.
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
രാഘവനെക്കുറിച്ച് വീടുകളിൽ സ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ദിനകരൻ അസ്തമിച്ചു; രാത്രിയും അടുത്തെത്തി.
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
അപ്പോൾ നഗരം ഇരുട്ടിൽ ലിപ്തമായതുപോലെ തോന്നി; യജ്ഞാഗ്നികളുടെ ചൂട് അണഞ്ഞു, അധ്യയനവും സത്കഥാപാരായണവും നിശ്ശബ്ദമായി.
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
വ്യാപാരികളുടെ ചന്തകൾ നിശ്ശബ്ദമായി, ആനന്ദം നശിച്ച് ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ട്—അയോധ്യ നഗരം നക്ഷത്രരഹിതമായ ആകാശംപോലെ തോന്നി.
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
അങ്ങനെ സ്ത്രീകൾ രാമനിമിത്തം ദുഃഖാകുലരായി; മകനെയോ സഹോദരനെയോ നാടുകടത്തിയതുപോലെ. ദീനരും വിചേതസരുമായി വിലപിച്ചു കരഞ്ഞു; അവരുടെ കണക്കിൽ ശ്രീരാമൻ സ്വന്തം പുത്രന്മാരിലും അധികം പ്രിയനായിരുന്നു.
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
ഗാനവും ഉത്സവവും നൃത്തവും വാദ്യധ്വനിയും ശമിച്ചു; ഹർഷം അകന്നു, ചന്തയിലെ കടവാതിലുകൾ അടഞ്ഞു. അപ്പോൾ അയോധ്യാനഗരം, ജലം പിന്മാറിയ മഹാസമുദ്രംപോലെ തോന്നി.
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.