Sarga 116

Verse 1

प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।

Bharata chale gaya. Ab Ram tapovan mein rehte the. Unhone dekha ki rishi-muni log pareshan hain. Woh log ghabra rahe the.

Verse 2

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।

Chitrakoot ke paas tapaswiyon ke ashram mein Ram ne dekha. Wahan ke rishi log Ram ko apna aasra maan ke rehte the. Par ab woh sab pareshan lag rahe the.

Verse 3

नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।

Rishiyon ke ashram mein ab koi nahi bacha. Ram ne wahan ek din bhi nahi ruka. Woh tapaswi log Ram ke peeche peeche chalte the. Woh log achche karam karte the aur purani kahaniyan jaante the.

Verse 4

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।

Woh log apni aankhon se Ram ko dikhate the. Unke chehre pe taine thi. Woh ghabraaye hue the. Aapas mein dheere-dheere baat karte the. Kuch chupa ke baat chal rahi thi.

Verse 5

न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।

Ram ne dekha ki sab ghabraaye hain. Woh khud bhi pareshan ho gaya. Haath jod ke usne rishi se poocha. Woh rishi ashram ka main aadmi tha.

Verse 6

प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।

Bhagwan, kya maine kuch galat kiya hai? Mera purana kaam kharab toh nahi ho gaya? Yeh tapaswi log isliye pareshan ho gaye hain kya?

Verse 7

कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।

Kya mere chhote bhai Lakshman ne koi galti kar di? Kya rishiyon ko woh galat laga? Ya phir Sita ne kuch aisa kiya jo kisi aurat ke liye theek nahi hai? Woh toh humesha meri aur aapki seva karti thi.

Verse 8

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।

Sita hamesha meri seva mein lagi rehti hai. Woh mujhe serve karna pasand karti hai. Uska swabhav bilkul sahi hai, woh acchi hai. Sita kabhi galat kaam nahi karti.

Verse 9

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।

Phir ek buda rishi aaya. Umar ki wajah se woh booda tha, tapasya se bhi uska jism patla ho gaya tha. Woh kaanp raha tha jaise booda ho, usne Ram se kaha. Ram jo sab par daya rakhta hai.

Verse 10

त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।

Tumhari wajah se yeh dar tapasviyon mein fail gaya hai. Rakshas logon ki wajah se dar lag raha hai. Woh log aapas mein baat kar rahe hain.

Verse 11

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।

Yahan ek rakshas hai jiska naam Khara hai. Woh Ravan ka chhota bhai hai. Usne Janasthan ke saare rishiyon ko bhaga diya hai. Woh bahut bura hai, logon ko maarta hai. Tumhe bhi nahi chodega.

Verse 12

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।

Yeh Ravan ka bhai hai, Kharr naam ka rakshas. Woh tapaswiyon ke gharon ko todta hai. Yeh bahut badtameez hai, jaise jeet gaya ho. Yeh aadmi khaata hai, bahut ghamandi hai, paapi hai. Aur tumhe bhi, beta, nahi chodega.

Verse 13

त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।

Beta, jis din se tum is ashram mein rehne lage ho, us din se rakshas tapaswiyon ko tang kar rahe hain.

Verse 14

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।

Woh apne aap ko dikhate hain kitne daraune roop mein. Kabhi kala, kabhi bada, kabhi aise jaise dekhne se dar lage. Bohat hi kharab shakal leke aate hain.

Verse 15

अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।

Woh tapaswiyon ke saamne khade ho ke buri harkatein karte hain. Galat kaam karte hain, unhe takleef dete hain. Phir jaldi se doosron ko bhi maar dete hain.

Verse 16

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।

Woh chhup ke ashram ke jagah pe chupe rehte hain. Tapaswiyon ko dhundte hain aur unhe khatam karte hain. Unka dil thoda hai, bas marte hain.

Verse 17

अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।

Yeh log hawan ke bartan aur chammach phenk rahe hain. Agar mein paani daal rahe hain aag bujhane ke liye. Kalash bhi tod rahe hain. Yeh sab tab ho raha hai jab hawan shuru hone wala tha.

Verse 18

तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।

In buri logon ne ashram ko ganda kar diya hai. Ab rishi log yahan rehna nahi chahte. Woh mujhe bol rahe hain ki chalo kisi aur jagah chalte hain.

Verse 19

तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।

Hey Ram, yeh buri log pehle se tapaswiyon ko maar-peet karte hain. Isliye hum yeh ashram chhod denge.

Verse 20

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।

Yahan se thoda door ek accha jungle hai. Usme bahut saari jad-patti aur phal milega. Main apne saathiyon ke saath wahan purane ashram mein jaa kar rahunga.

Verse 21

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।

Beta, Khara tumpe bhi galat behave karta hai, pehle se aisa hi hai. Agar tumhe sahi lagta hai, toh chalo. Hum saath mein yahan se chalein.

Verse 22

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।

Hey Raghav, jo apni patni ke saath yahan rehta hai, uska man hamesha chinta mein rehta hai. Tum kitne bhi strong ho, aaj yahan rehna mushkil hai.

Verse 23

इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।

Rishi ne yeh sab keh diya aur chale jaana chahta tha. Rama ne kitna bhi samjhaya, par unhe rok nahi paaya.

Verse 24

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।

Rishi ne Raghav ko namaste kiya, bye bola, aur sab theek karke chale gaye. Apne poore group ke saath ashram chhod diya.

Verse 25

रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।

Rama rishiyon ke saath thoda sa chala. Phir unka leader rishi ko namaste karke bye bola. Sab log khush the, unki baat maan li. Phir Rama apne ghar wapas aa gaya.

Verse 26

आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।

Beta, Sita itni acchi hai, woh acche kaam karti hai. Uska dil saaf hai. Woh tapasvi logon ke saath kaise galat kar sakti hai? Yeh ho hi nahi sakta.