Sarga 100

Verse 1

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।

రాముడు భరతుని చూచెను—జటలు ధరించి, చీరవస్త్రాలు కట్టుకొని, అంజలి పెట్టి భూమిపై పడి ఉన్నవాడిని; ఆ దృశ్యం యుగాంత సూర్యునివలె దుర్దర్శమైంది।

Verse 2

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।

ఎలాగో గుర్తించి—ముఖవర్ణం క్షీణించి, దేహం కృశమైన తన సోదరుడు భరతుని—రాముడు తన భుజంతో ఆలింగనం చేసి దగ్గరకు చేర్చుకున్నాడు.

Verse 3

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।

రఘుకులనందనుడు శ్రీరాముడు భరతుని నుదుట ముద్దుపెట్టి, స్నేహంతో ఆలింగనం చేసెను. అనంతరం అతనిని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, సమాధానమైన స్థిరచిత్తంతో కుశలప్రశ్నలు అడిగెను.

Verse 4

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।

ప్రియమా! నీ తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు, నీవు అరణ్యానికి వచ్చావు? ఆయన జీవించి ఉండగా నీవు ఈ వనానికి రావడం తగదు.

Verse 5

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।

చాలాకాలానంతరం, అయ్యో, దూరం నుండి భరతుడు వస్తున్నాడని చూస్తున్నాను—ఈ అరణ్యంలో అతడు క్షీణించి, కష్టంతో అలసిపోయినవాడై కనిపిస్తున్నాడు। తమ్ముడా, నీవు ఎందుకు ఈ వనానికి వచ్చావు?

Verse 6

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।

ప్రియ బిడ్డా! నీవు ఇక్కడికి వచ్చావు—రాజు ఇంకా జీవించి ఉన్నాడా? రాజు అకస్మాత్తుగా దుఃఖంలో పడి పరలోకానికి వెళ్లలేదుకదా?

Verse 7

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।

హే సౌమ్యా! నీవు ఇంకా బాలుడవే; నీ వల్ల రాజ్యం తిరిగిరాని విధంగా భ్రష్టమైపోలేదుకదా? ప్రియ తాతా! సత్యమే పరాక్రమమైన నీ తండ్రిని నీవు యథోచితంగా సేవించి శుశ్రూషిస్తున్నావా?

Verse 8

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।

రాజా దశరథుడు కుశలంగా ఉన్నాడా—సత్యప్రతిజ్ఞుడు, రాజసూయ-అశ్వమేధ యజ్ఞాల ఆహర్త, ధర్మనిశ్చయంలో దృఢుడు?

Verse 9

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।

తాత, ఆ బ్రాహ్మణుడు—విద్వాంసుడు, ధర్మనిత్యుడు, మహాతేజస్సు కలవాడు—ఇక్ష్వాకువంశ ఉపాధ్యాయుడు; ఆయనకు యథోచితంగా పూజ జరుగుతోందా?

Verse 10

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।

తాత, కౌసల్యా మరియు సుప్రజలతో యుక్తమైన సుమిత్రా కుశలమా? అలాగే ఆర్యదేవి కైకేయీ సంతోషంగా ఉందా?

Verse 11

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।

వినయసంపన్నుడు, కులీనుడు, వేదశాస్త్రాలలో బహుశ్రుతుడు, అసూయలేని మార్గదర్శకుడు అయిన నీ పురోహితుని నీవు యథావిధిగా సత్కరిస్తున్నావా?

Verse 12

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।

నీ యజ్ఞాగ్నుల వద్ద నియుక్తుడైన విధిజ్ఞుడు, మతిమంతుడు, ఋజువైన ఋత్విక్ సమయానుసారం ఎల్లప్పుడూ తెలియజేస్తున్నాడా—ఏది హుతమైంది, ఏది హోమించవలసి ఉందో?

Verse 13

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।

హే తాత, నీవు దేవతలను, పితృదేవతలను, మాతృలను, గురువులను, పితృసమానులను, వృద్ధులను, వైద్యులను, బ్రాహ్మణులను యథోచితంగా గౌరవించి ఆదరిస్తున్నావా?

Verse 14

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।

హే తాత, శ్రేష్ఠమైన ఇష్వస్త్ర విద్యలో నిపుణుడై, అర్థశాస్త్రంలో విశారదుడైన నీ ఉపాధ్యాయుడు సుధన్వానుని నీవు యథోచితంగా గౌరవిస్తున్నావా?

Verse 15

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।

హే తాత, నీతో సమానమైన సామర్థ్యమున్న—శూరులు, శాస్త్రశ్రుతులు, జితేంద్రియులు, కులీనులు, సంకేతాల ద్వారా మనోభావం గ్రహించగలవారు—అటువంటి వారిని మంత్రులుగా నియమించావా?

Verse 16

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।

హే రాఘవ, రాజుల విజయానికి మూలం మంత్రణే; శాస్త్రకోవిదులై, రహస్యాన్ని కాపాడగల అమాత్యులు దానిని సుసంవృతంగా రక్షించినప్పుడు అది విశేషంగా ఫలిస్తుంది।

Verse 17

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।

నీవు నిద్రావశుడవు కాకుండా, సమయానికి మేల్కొంటున్నావా? అలాగే రాత్రి చివరి భాగంలో రాజ్యపాలనలో నైపుణ్యమైన ఉపాయాలను ఆలోచిస్తున్నావా?

Verse 18

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।

నీవు పూర్తిగా ఒంటరిగా మంత్రణ చేయవు కదా, అలాగే ఒకేసారి అనేక మందితో కూడ మంత్రణ చేయవు కదా? నీవు నిర్ణయించిన నీతి రాజ్యమంతా వ్యాపించకుండా గోప్యంగా నిలుస్తుందా?

Verse 19

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।

హే రాఘవ! స్వల్ప సాధనాలతో సాధ్యమై మహత్తర ఫలమిచ్చే కార్యాన్ని నిర్ణయించిన తరువాత, దానిని నీవు త్వరగా ప్రారంభించి చేయుచున్నావా? అనవసరంగా ఆలస్యం చేయవు కదా?

Verse 20

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।

ఇతర రాజులు నీ కార్యాలను అవి విజయంగా పూర్తైన తరువాత—లేదా విజయానికి అతి సమీపంలో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే—తెలుసుకుంటారా? ఇంకా చేయవలసినది ముందుగానే వారికి వెల్లడికాకుండా ఉంటుందా?

Verse 21

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।

ప్రియ సోదరా! నీవు గానీ నీ అమాత్యులు గానీ నిర్ణయించిన మంత్రణను ఇతరులు తర్కం, ఊహ, లేదా చెప్పబడని ఇతర మార్గాల ద్వారా కూడా గ్రహించలేకపోతున్నారా?

Verse 22

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।

నీవు సహస్ర మూర్ఖులను విడిచి ఒక్క పండితునినైనా ఎన్నుకుంటున్నావా? ఎందుకంటే కష్టకాలంలో పండితుడు మహత్తర హితమును, పరమ శ్రేయస్సును సాధింపజేస్తాడు।

Verse 23

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।

రాజు సహస్ర మూర్ఖుల సహాయాన్ని కోరినా—లేదా అయుతమందినీ ఆశ్రయించినా—వారిలో నిజమైన సహాయం లభించదు।

Verse 24

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।

ఒక్క అమాత్యుడే—మెధావి, శూరుడు, దక్షుడు, విచక్షణుడు—రాజుని గానీ రాజపుత్రుని గానీ మహత్తర శ్రీ-సంపదకు చేర్చగలడు।

Verse 25

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।

నీవు నీ భృతులను పనులలో యథాయోగ్యంగా నియమించావా—ముఖ్యులను మహత్తర కార్యాలలో, మధ్యములను మధ్యమ కర్తవ్యాలలో, జఘన్యులను జఘన్య పనులలో?

Verse 26

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।

పరీక్షలలో నిర్దోషులై, పితృ-పైతామహ సేవాపరంపర కలిగి, శుచిత్వముతో ఉన్న ఆ శ్రేష్ఠ అమాత్యులను నీవు శ్రేష్ఠ కార్యాలలో నియమిస్తున్నావా?

Verse 27

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।

హే కైకేయీసుతా! నీ మంత్రులు నీ రాజ్యపాలనను సమ్మతిస్తున్నారా—మరియు కఠిన దండనల వల్ల ప్రజలు అత్యంతంగా కలతచెందడం లేదుకదా?

Verse 28

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।

కఠినమైన లేదా అనుచితమైన ప్రతిగ్రహం కారణంగా యాజకులు నిన్ను పతితునిలా అవమానించడంలేదుకదా? అలాగే స్త్రీలు నిన్ను కామాంధునిలా తృణీకరించడంలేదుకదా?

Verse 29

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।

విద్వానుడై ఉండి కూడా కూటోపాయాలలో నిపుణుడై, భృతులను భ్రష్టుపట్టించడంలో ఆసక్తుడై, శూరుడై ఉండి కూడా ఐశ్వర్యలోభి అయిన వానిని రాజు సంహరించకపోతే, కాలక్రమేణ రాజే నశించును.

Verse 30

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।

ధైర్యవంతుడూ శూరుడూ, బుద్ధిమంతుడూ ధృతిమంతుడూ, శుచిత్వముగలవాడూ, కులీనుడూ, భక్తితో అనురక్తుడూ, దక్షుడూ అయినవానిని సేనాపతిగా నియమించితివా?

Verse 31

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।

నీ ప్రధాన సైనికులు—బలవంతులు, యుద్ధనిపుణులు, కార్యసిద్ధులు, పరాక్రమశాలులు—నీవు వారికి తగిన సత్కారం చేసి గౌరవిస్తున్నావా, తద్వారా వారు నీచేత గౌరవింపబడినట్లు భావిస్తున్నారా?

Verse 32

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।

సైన్యానికి తగిన భక్తం (రేషన్) మరియు వేతనం, ఇవ్వవలసిన సమయం వచ్చిన వెంటనే, నీవు ఆలస్యం చేయకుండా అందజేస్తున్నావా?

Verse 33

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।

రేషన్ మరియు వేతనం నిర్ణీత కాలాన్ని మించి ఆలస్యమైతే, భృతులు తమ భర్తపై కోపించి విరక్తులవుతారు; ఇది అతి మహా అనర్థమని స్మరించబడింది.

Verse 34

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।

కులపుత్రులు—ప్రత్యేకంగా ప్రధానులు—అందరూ నీపై అనురక్తులుగా ఉన్నారా? మరియు వారు స్థిరనిశ్చయంతో నీ కార్యార్థం ప్రాణాలనైనా త్యజించేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నారా?

Verse 35

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।

ఓ భరతా, నీవు నీ దూతగా దేశీయుడు, విద్వాంసుడు, దక్షుడు, అనుకూలహృదయుడు, ప్రతిభావంతుడు, చెప్పినట్లే సందేశం చెప్పగల పండితుణ్ని నియమించుకున్నావా?

Verse 36

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।

నీవు మూడు మంది మూడు మంది గుర్తుపట్టలేని గూఢచారులను నియమించి, నీ పక్షంలోని పదిహేను మరియు శత్రుపక్షంలోని పద్దెనిమిది ప్రధాన పదాలు/కేంద్రాల విషయమై సమగ్ర సమాచారాన్ని తెలుసుకుంటున్నావా?

Verse 37

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।

హే రిపుసూదన! నీవు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉంటున్నావా—మునుపు తరిమివేయబడి మళ్లీ వచ్చిన శత్రువులను బలహీనులని భావించి కూడా నిర్లక్ష్యం చేయకుండా?

Verse 38

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।

ప్రియమా! నీవు లోకాయతిక, లోకసంబంధ సందేహవాద బ్రాహ్మణులను సేవించి సాంగత్యం చేయడం లేదుకదా? వారు బాలబుద్ధులై కూడా తమను పండితులని భావించి, అనర్థం చేయడంలోనే నిపుణులు.

Verse 39

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।

ప్రధాన ధర్మశాస్త్రాలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, ఆ దుర్బుద్ధులు కేవలం ఆన్వీక్షికీ తర్కాన్ని జ్ఞానమని భావించి వ్యర్థమైన మాటలే పలుకుతారు.

Verse 40

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।

తాత, నీవు అయోధ్యను కాపాడుతున్నావా—మా వీర పూర్వికులు పూర్వం నివసించి రక్షించిన, పేరుకు తగినట్లే సత్యనిష్ఠమైన, దృఢద్వారాలున్న, ఏనుగులు-గుర్రాలు-రథాలతో నిండిన నగరాన్ని? స్వధర్మకర్మలలో సదా నిమగ్నులైన, జితేంద్రియులైన, మహోత్సాహులైన వేలాది ఆర్య బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-వైశ్యులతో ఆవరించబడిన; నానావిధ ప్రాసాదాలతో అలంకృతమైన, వైద్య-విద్వజ్జనులతో సమృద్ధమైన, స్ఫీతమైన సుముదితమైన అయోధ్యను నీవు సమ్యకంగా పరిరక్షిస్తున్నావా?

Verse 41

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

హే రాఘవ, జనపదం స్ఫీతంగా ఉండి సుఖంగా నివసిస్తున్నదా—వందల చైత్యాలతో పూజితమై, సునివిష్టమై, జనసమూహంతో నిండినదా; దేవస్థానాలు, ప్రపాలు (నీటి దానశాలలు) మరియు తటాకాలు (చెరువులు) తో శోభితమా? హర్షిత నరనారీ జనంతో పరిపూర్ణమై, సమాజోత్సవాల కాంతితో వెలిగుతున్నదా; సరిహద్దులు సుకృషితమై, పశుసంపదతో సమృద్ధమై, హింసకు దూరమా? ఆ దేశం रम్యమై, వర్షాధీనముకాక, శ్వాపదాల నుండి విముక్తమై; సమస్త భయాలు తొలగి, ఖనిజసంపదతో అలంకృతమై; పాపపురుషుల నుండి దూరమై, నా పూర్వికుల కాలంలాగానే సురక్షితమా?

Verse 42

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

ప్రియ సోదరా! మా వీర పూర్వికులు పూర్వం నివసించి రక్షించిన, తన నామానుగుణంగా సత్యస్వరూపమైన అయోధ్యను—దృఢ ద్వారాలతో సురక్షితమైనదాన్ని, ఏనుగులు-గుర్రాలు-రథాలతో నిండినదాన్ని; బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులు తమ తమ ధర్మకర్మలలో సదా నిమగ్నులై, జితేంద్రియులై మహోత్సాహులైన ఆర్యులు వేల సంఖ్యలో ఉన్నదాన్ని; వివిధాకార ప్రాసాదాలతో అలంకృతమై, వైద్యులు మరియు పండితులతో సమృద్ధమైనదాన్ని—ఆనందంగా, స్ఫీతంగా ఉన్న ఆ అయోధ్యను నీవు సమ్యకంగా పరిరక్షిస్తున్నావా?

Verse 43

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।

హే రాఘవ, జనపదం స్ఫీతంగా ఉండి సుఖంగా నివసిస్తున్నదా—వందల చైత్యాలతో పూజితమై, సునివిష్టమై, జనసమూహంతో నిండినదా; దేవస్థానాలు, ప్రపాలు (నీటి దానశాలలు) మరియు తటాకాలు (చెరువులు) తో శోభితమా? హర్షిత నరనారీ జనంతో పరిపూర్ణమై, సమాజోత్సవాల కాంతితో వెలిగుతున్నదా; సరిహద్దులు సుకృషితమై, పశుసంపదతో సమృద్ధమై, హింసకు దూరమా? ఆ దేశం रम్యమై, వర్షాధీనముకాక, శ్వాపదాల నుండి విముక్తమై; సమస్త భయాలు తొలగి, ఖనిజసంపదతో అలంకృతమై; పాపపురుషుల నుండి దూరమై, నా పూర్వికుల కాలంలాగానే సురక్షితమా?

Verse 44

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

ఓ మహాప్రాజ్ఞ! నీవు బుద్ధిచేత ఇంద్రియజయాన్ని, షాడ్గుణ్యనీతిని, దైవజన్యమూ మానవజన్యమూ అయిన విపత్తుల వివేచనను, రాజకార్యాల విం శతివర్గాన్ని, అలాగే ప్రకృతిమండలాన్ని యథావిధిగా అనుసరిస్తున్నావా? ఇంకా యాత్రా-వ్యవస్థ, దండవిధానం, మరియు సంధి-విగ్రహమనే ద్విమార్గాలను కూడా నీవు సముచితంగా నిర్ణయిస్తున్నావా?

Verse 45

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

ఆ దేశం रम్యమై, వర్షాధీనముకాక, శ్వాపదాల నుండి విముక్తమై, సమస్త భయాలు తొలగి, ఖనిజసంపదతో శోభిస్తున్నదా?

Verse 46

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

హే రాఘవ, జనపదం పాపపురుషుల నుండి విముక్తమై, నా పూర్వికులవలె సురక్షితమై, స్ఫీతంగా ఉండి ప్రజలు సుఖంగా నివసిస్తున్నారా?

Verse 47

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।

కృషి మరియు గోరక్షణతో జీవించే నీకు ప్రియమైన వారందరూ కుశలంగా ఉన్నారా? తాత, వార్తా (ఉత్పాదక జీవిక)పై ఆధారపడిన ప్రజలు సుఖంగా అభివృద్ధి చెందుతారు.

Verse 48

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।

రక్షణచేసి కష్టాలను తొలగిస్తూ వారి పోషణను నీవు సముచితంగా ఏర్పాటు చేశావా? ధర్మానుసారంగా రాజ్యంలోని సమస్త ప్రజలను రాజే తప్పక రక్షించవలెను।

Verse 49

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।

నీవు స్త్రీలను సాంత్వనపరుస్తూ ఉంటావా, వారు సురక్షితంగా ఉన్నారా? వారి మాటలపై అతి విశ్వాసం పెట్టకుండా, వారికి రహస్యాన్ని చెప్పకుండా ఉంటావా?

Verse 50

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।

నాగవనం (ఏనుగుల అరణ్యం) బాగా కాపాడబడుతోందా, నీ వద్ద పుష్కలంగా పాలిచ్చే ఆవులు ఉన్నాయా? అలాగే మాదగుర్రాలు మరియు ఏనుగుల విషయంలో ఉన్నదానితోనే తృప్తిపడి లోటు రానివ్వకుండా చూసుకుంటున్నావా?

Verse 51

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।

ఓ రాజపుత్రా, నీవు ప్రతిరోజు పూర్వాహ్నంలో పదేపదే లేచి, సుసజ్జితుడై, మహామార్గంపై ప్రజలకు దర్శనమిస్తావా?

Verse 52

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।

నీ సేవకులందరూ భయసంకోచం లేకుండా నేరుగా నీ సమక్షానికి వస్తున్నారా, అలాగే వారిని పూర్తిగా దూరంగా కూడా ఉంచడం లేదుకదా? ఇక్కడ మధ్యమ మార్గమే ధర్మసమ్మతమైన సరైన కారణము.

Verse 53

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।

నీ అన్ని దుర్గాలు ధనం, ధాన్యం, ఆయుధాలు, జలంతో సమృద్ధిగా ఉన్నాయా? అలాగే రక్షణ యంత్రాలు, శిల్పులు, ధనుర్ధరులతో కూడి పూర్తిగా సన్నద్ధమై ఉన్నాయా?

Verse 54

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।

హే రాఘవ! నీ ఆదాయం విస్తారంగా ఉందా, వ్యయం మాత్రం నియంత్రితంగా తక్కువగా ఉందా? అలాగే అర్హతలేని వారిపై నీ రాజకోశం వృథా కాకుండా చూసుకుంటున్నావా?

Verse 55

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।

నీ వ్యయం దేవకార్యములకూ పితృకార్యములకూ, బ్రాహ్మణులకూ అతిథులకూ సత్కారమునకూ, అలాగే యోధులు మరియు మిత్రవర్గానికి తగిన పోషణకూ సరిగా వెళ్తున్నదా?

Verse 56

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।

శుద్ధహృదయుడైన ఆర్యుడు—అపకీర్తికరమైన ఆరోపణతో దూషింపబడినప్పటికీ—శాస్త్రనిపుణులను సంప్రదించకుండా, లోభవశాత్తు, నిర్దోషుడై ఉండగానే వధింపబడడం జరగడం లేదుకదా?

Verse 57

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।

హే నరశ్రేష్ఠా! సమయాన పట్టుబడి, అరెస్టై, విచారణకు లోనై, కారణాలతో సాక్ష్యప్రమాణాలతో దోషిగా తేలిన దొంగను ధనలోభంతో ఎక్కడైనా విడిచిపెట్టరు కదా?

Verse 58

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।

హే రాఘవ (భరతా)! కష్టకాలంలో నీ బహుశ్రుత మంత్రులు—ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా—విషయాన్ని రాగద్వేషరహితంగా, పక్షపాతం లేకుండా పరిశీలిస్తారా?

Verse 59

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।

హే రాఘవ (భరతా)! అబద్ధపు నిందకు గురైనవారి కన్నీళ్లు ఏవైతే పడతాయో—పాలకుడు తన ఆనందార్థమే శిక్ష విధిస్తే—ఆ కన్నీళ్లు ఆ పాలకుని కుమారులను, పశుసంపదను నశింపజేస్తాయి।

Verse 60

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।

హే రాఘవ (భరతా)! దానం, సదభిప్రాయం, మధురవాక్యం—ఈ మూడింటితో—వృద్ధులను, పిల్లలను, వైద్యులలో/విద్వాంసులలో శ్రేష్ఠులను పోషించి రాజ్యక్షేమాన్ని కోరుతున్నావా?

Verse 61

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।

నీవు గురువులను, వృద్ధులను, తపస్వులను, దేవతలను మరియు అతిథులను, సమస్త చైత్యస్థానాలను, సిద్ధపురుషులను, బ్రాహ్మణులను యథోచితంగా నమస్కరిస్తున్నావా?

Verse 62

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।

నీవు ధనార్థం కోసం ధర్మాన్ని, లేదా ధర్మం కోసం ధనాన్ని—లేదా సుఖలోభం, కామవాంఛల వశమై రెండింటినీ—భంగపరచడం లేదుకదా?

Verse 63

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।

హే జయవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, కాలజ్ఞా, వరదా! నీవు కాలాన్ని యథోచితంగా విభజించి ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాలన్నిటినీ సమ్యకంగా ఆచరిస్తున్నావా?

Verse 64

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।

హే మహాప్రాజ్ఞా! సమస్త శాస్త్రార్థాలలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు, పట్టణవాసులు మరియు జనపదవాసులతో కలిసి, నీ క్షేమసుఖాలను కోరుతున్నారా?

Verse 65

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

నీవు పద్నాలుగు రాజదోషాలను వర్జిస్తున్నావా—నాస్తిక్యం, అసత్యం, క్రోధం, ప్రమాదం, దీర్ఘసూత్రత, జ్ఞానుల దర్శనాన్ని దూరం పెట్టడం, ఆలస్యం, ఇంద్రియభోగాసక్తి; రాజకార్యాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, అనర్థజ్ఞులతో మంత్రణ చేయడం, నిర్ణయించిన పనిని ప్రారంభించకపోవడం, మంత్రరక్షణ లేకపోవడం; మంగళాచరణాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడం, మరియు అందరు శత్రువులపై ఒకేసారి తొందరపడి దాడి చేయడం?

Verse 66

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

నీవు పద్నాలుగు రాజదోషాలను వర్జిస్తున్నావా—నాస్తిక్యం, అసత్యం, క్రోధం, ప్రమాదం, దీర్ఘసూత్రత, జ్ఞానుల దర్శనాన్ని దూరం పెట్టడం, ఆలస్యం, ఇంద్రియభోగాసక్తి; రాజకార్యాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, అనర్థజ్ఞులతో మంత్రణ చేయడం, నిర్ణయించిన పనిని ప్రారంభించకపోవడం, మంత్రరక్షణ లేకపోవడం; మంగళాచరణాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడం, మరియు అందరు శత్రువులపై ఒకేసారి తొందరపడి దాడి చేయడం?

Verse 67

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

ఓ రాఘవ, మహాప్రాజ్ఞా! నీవు వీటన్నిటిని తత్త్వంగా యథావిధిగా గ్రహించి ఆచరిస్తున్నావా—దశ-, పంచ-, చతుర్వర్గాలు; సప్తవర్గం, అష్టవర్గం, త్రివర్గం; మూడు విద్యలు; బుద్ధిచే ఇంద్రియజయం; దైవ-మానుష కారణాలపై ఆధారమైన షాడ్గుణ్యనీతి; ‘కృత్య’ అనే కర్తవ్యాలు; వింశతివర్గం; ప్రకృతి-మండలం; యాత్రా-దండవిధానం; అలాగే సంధి మరియు విగ్రహం అనే రెండు మార్గాలు?

Verse 68

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

ఓ రాఘవ, మహాప్రాజ్ఞా! నీవు వీటన్నిటిని తత్త్వంగా యథావిధిగా గ్రహించి ఆచరిస్తున్నావా—దశ-, పంచ-, చతుర్వర్గాలు; సప్తవర్గం, అష్టవర్గం, త్రివర్గం; మూడు విద్యలు; బుద్ధిచే ఇంద్రియజయం; దైవ-మానుష కారణాలపై ఆధారమైన షాడ్గుణ్యనీతి; ‘కృత్య’ అనే కర్తవ్యాలు; వింశతివర్గం; ప్రకృతి-మండలం; యాత్రా-దండవిధానం; అలాగే సంధి మరియు విగ్రహం అనే రెండు మార్గాలు?

Verse 69

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

ఓ మహాప్రాజ్ఞ! నీవు బుద్ధిచేత ఇంద్రియజయాన్ని, షాడ్గుణ్యనీతిని, దైవజన్యమూ మానవజన్యమూ అయిన విపత్తుల వివేచనను, రాజకార్యాల విం శతివర్గాన్ని, అలాగే ప్రకృతిమండలాన్ని యథావిధిగా అనుసరిస్తున్నావా? ఇంకా యాత్రా-వ్యవస్థ, దండవిధానం, మరియు సంధి-విగ్రహమనే ద్విమార్గాలను కూడా నీవు సముచితంగా నిర్ణయిస్తున్నావా?

Verse 70

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

హే మహారాజా, ప్రసన్నుడై మేము భుజిస్తున్న ఇదే అన్నాన్ని మీరు కూడా స్వీకరించండి; మనిషి ఏ అన్నంతో పోషితుడవుతాడో, అతనికి సంబంధించిన దేవతలు కూడా అదే అన్నంతో తృప్తి పొందుతారు.

Verse 71

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।

శాస్త్రోక్తంగా నియమించిన మూడు లేదా నాలుగు మంత్రులతో నీవు—కొన్నిసార్లు సమష్టిగా, కొన్నిసార్లు వ్యక్తిగతంగా—రహస్యంగా మంత్రణ చేస్తావా, తద్వారా నీతి బాగా పరీక్షింపబడి రక్షింపబడుతుంది?

Verse 72

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।

నీ వేదాధ్యయనం ఫలప్రదమైందా? నీ క్రియలు, ప్రయత్నాలు ఫలించాయా? నీ గృహస్థజీవితం సఫలమైందా? అలాగే శాస్త్రశ్రవణం ద్వారా పొందిన జ్ఞానం ఆచరణలో సార్థకమైందా?

Verse 73

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।

ఓ రాఘవ! నేను చెప్పినట్లే నీ బుద్ధి ఉందా—ఆయుష్షును, యశస్సును పెంపొందించేది, మరియు ధర్మ-కామ-అర్థాలతో సమన్వయమై ఉన్నది?

Verse 74

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।

తాత, మా తండ్రి అనుసరించే ఆచారమార్గం, మా పితామహులు నడిచిన శుభ సత్పథం—నీవు కూడా అదే మంగళకరమైన సదాచారాన్ని అనుసరిస్తున్నావా?

Verse 75

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।

ఓ రాఘవ (భరత), నీవు రుచికరమైన భోజనాన్ని ఒంటరిగా మాత్రమే తినడం లేదుకదా? కోరుకునే మిత్రులకు తగిన విధంగా పంచి ఇస్తున్నావుకదా?

Verse 76

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।

కానీ రాజు—మహామతి, ప్రజలకు దండధారి—ధర్మమార్గంలో యథావిధిగా పాలించి, సమస్త వసుధాధిపత్యాన్ని పొందిన తరువాత, ఈ లోకాన్ని విడిచినపుడు పండితుడు నిశ్చయంగా స్వర్గాన్ని చేరుతాడు.