Ayodhya Kanda Sarga 100 - Valmiki Ramayana | Malayalam | Vedapath

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 10076 Verses

Sarga 100

शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)

अयोध्याकाण्ड

അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ശതതമ സര്ഗത്തിൽ രാമൻ ഭരതനെ തപസ്വിവേഷത്തിൽ—ജടാധാരിയായി, വൽക്കലവസ്ത്രധാരിയായി, അത്യന്തം ക്ഷീണിതനായി—ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്നവനായി കാണുന്നു; അവന്റെ തേജസ് പ്രളയകാലത്തിലെ സഹിക്കാനാവാത്ത സൂര്യനെപ്പോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. രാമൻ സ്നേഹത്തോടെ ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, തുടർന്ന് ‘കച്ചിത്’ എന്നു ആവർത്തിച്ച് ദീർഘമായ ചോദ്യം-ഉപദേശ പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം ദശരഥന്റെ സ്ഥിതി, രാജ്ഞിമാരുടെ ക്ഷേമം, വസിഷ്ഠനെയും മറ്റു പുരോഹിത-ബ്രാഹ്മണരെയും യഥോചിതമായി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതും ചോദിക്കുന്നു. പിന്നെ രാജധർമ്മത്തെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ച്—യോഗ്യ മന്ത്രിമാരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, മന്ത്രഗോപനം, സേനാധിപന്മാരുടെ നിയമനം, ഗൂഢചാരന്മാർ വഴി വാർത്താസമാഹരണം, ദണ്ഡത്തിന്റെ നീതിയുക്തവും അനുപാതികവുമായ പ്രയോഗം, കോശവ്യയത്തിൽ നിയന്ത്രണം, ദുർഗങ്ങളുടെ സജ്ജത, സൈനികർക്കു സമയബന്ധിത വേതനം, കൃഷിയുടെയും ഗോധനത്തിന്റെയും സംരക്ഷണം, രാജാവിന്റെ പ്രജാസുലഭത, പക്ഷപാതരഹിത നീതി—ഇവയെല്ലാം ചോദിച്ചറിയുന്നു. നാസ്തിക കുതർക്കങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കാനും രാജദോഷങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനും രാമൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു; ശാസ്ത്രസമ്മതവും ഗോപ്യവുമായ ഉപദേശമാണ് വിജയത്തിന്റെ മൂലമെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സഹോദരകരുണയിൽ നെയ്ത ഈ സര്ഗം ഒരു സംക്ഷിപ്ത രാജധർമ്മ-മാർഗ്ഗദർശകമായി നിലകൊണ്ട്, ധർമ്മയുക്ത ഭരണമാണ് സ്വർഗാരോഹണത്തിന് കാരണമെന്നു സമാപിക്കുന്നു.

Shlokas

Verse 1

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।

രാമൻ ഭരതനെ കണ്ടു—ജടാധാരിയായി, ചീരവസ്ത്രധാരിയായി, കൈകൂപ്പി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നവനെ; യുഗാന്തത്തിലെ ഭാസ്കരനെപ്പോലെ ദർശിക്കാൻ ദുസ്സഹമായ ദൃശ്യം.

Verse 2

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।

എങ്ങനെയോ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്—വർണ്ണം മങ്ങിയ മുഖവും ക്ഷീണിച്ച ശരീരവും ഉള്ള സഹോദരൻ ഭരതനെ—രാമൻ തന്റെ ഭുജം ചുറ്റി ചേർത്ത് ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 3

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।

രഘുകുലനാഥനായ ശ്രീരാമൻ ഭരതന്റെ നെറ്റിയിൽ ചുംബിച്ച് അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പിന്നെ അവനെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, സ്ഥിരവും സമാധാനവുമായ മനസ്സോടെ വിശേഷങ്ങൾ ചോദിച്ചു.

Verse 4

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।

പ്രിയ താത, നിന്റെ പിതാവ് എവിടെയുണ്ട്, നീ വനത്തിലേക്ക് വന്നത് എന്തുകൊണ്ട്? അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരിക്കെ നിനക്ക് അരണ്യത്തിലേക്ക് വരുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 5

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।

അയ്യോ, ഏറെ കാലത്തിന് ശേഷം ദൂരത്തിൽ നിന്ന് ഭരതൻ വരുന്നതിനെ ഞാൻ കാണുന്നു—ഈ വനത്തിൽ അവൻ ക്ഷീണിതനും തളർന്നവനുമായി തോന്നുന്നു. പ്രിയ സഹോദരാ, നീ എന്തിന് ഈ കാട്ടിലേക്കു വന്നത്?

Verse 6

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।

പ്രിയ താതാ! നീ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ വന്നിരിക്കെ—രാജാവ് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ? രാജാവ് പെട്ടെന്നുള്ള നിരാശയിൽ ലോകാന്തരത്തിലേക്ക് പോയിട്ടില്ലല്ലോ?

Verse 7

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।

ഹേ സൗമ്യനേ, നീ ഇനിയും യുവാവാണ്; രാജ്യം തിരുത്താനാവാത്തവിധം നശിപ്പിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. പ്രിയ പുത്രാ, സത്യത്തിലാണ് യഥാർത്ഥ വീര്യം ഉള്ള നിന്റെ പിതാവിനെ നീ യഥാവിധി സേവിച്ചു ശുശ്രൂഷിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 8

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।

ദശരഥ മഹാരാജാവ് സുഖമായിരിക്കുന്നുവല്ലോ—സത്യപ്രതിജ്ഞനായും, രാജസൂയവും അശ്വമേധവും യാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവനായും, ധർമ്മനിശ്ചയത്തിൽ ദൃഢനായും?

Verse 9

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।

താതാ, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഉപാധ്യായനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ—വിദ്വാൻ, ധർമ്മനിത്യൻ, മഹാതേജസ്വി—യഥാവിധി യോജ്യമായ ആദരം ലഭിക്കുന്നുവല്ലോ?

Verse 10

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।

“പ്രിയ സഹോദരാ, കൗസല്യ ദേവി സുഖമാണോ? സത്പുത്രസമ്പന്നയായ സുമിത്രയും ക്ഷേമമാണോ? അതുപോലെ ആര്യയായ ദേവി കൈകേയിയും സന്തോഷത്തോടെ ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടോ?”

Verse 11

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।

“വിനയസമ്പന്നനും കുലപുത്രനും ബഹുശ്രുതനും അസൂയരഹിതനും നിനക്കു മാർഗദർശകനുമായ നിന്റെ പുരോഹിതനെ നീ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?”

Verse 12

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।

“നിന്റെ യാഗാഗ്നികളിൽ നിയുക്തനായ വിധിജ്ഞനും ബുദ്ധിമാനും ഋജുവുമായ ഋത്വിക്, കാലാകാലങ്ങളിൽ എന്ത് ഹുതം ചെയ്തുവെന്നും ഇനി ഹോം ചെയ്യാനുള്ളത് എന്തെന്നുമെല്ലാം നിനക്കു സദാ അറിയിക്കുന്നുണ്ടോ?”

Verse 13

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।

പ്രിയ സഹോദരാ, ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും മാതാക്കളെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും പിതൃതുല്യരെയും വൃദ്ധന്മാരെയും വൈദ്യന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നീ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 14

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।

പ്രിയ സഹോദരാ, ഉത്തമ ഇഷു-അസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണനും അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിൽ വിശാരദനുമായ ഉപാധ്യായൻ സുധന്വാനെ നീ യഥോചിതമായി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 15

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।

പ്രിയ സഹോദരാ, നിനക്കു തുല്യമായ കഴിവുള്ള—ശൂരന്മാർ, ശ്രുതവാന്മാർ, ജിതേന്ദ്രിയർ, കുലീനർ, ഇംഗിതജ്ഞർ—ഇവരെ നീ മന്ത്രിമാരായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 16

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।

ഹേ രാഘവ, രാജാക്കന്മാർക്കു വിജയം നൽകുന്ന മൂലം മന്ത്രോപദേശം തന്നെയാകുന്നു; ശാസ്ത്രകോവിദരും മന്ത്രം ഗോപ്യമായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന അമാത്യന്മാർ അതിനെ നന്നായി സംവൃതമാക്കുമ്പോൾ പ്രത്യേകിച്ച്.

Verse 17

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।

നീ ഉറക്കത്തിന്റെ അധീനനാകുന്നില്ലല്ലോ? യഥാസമയം ഉണരുന്നുണ്ടോ? പിന്നെ രാത്രിയുടെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ ഭരണകാര്യത്തിലെ നൈപുണ്യമാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 18

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।

നീ ഒറ്റയ്ക്കു മാത്രം ആലോചന നടത്തുന്നതല്ലേ? അതുപോലെ അനവധി പേരോടൊപ്പം ഒരേസമയം കൂടിയാലോചിക്കുന്നതുമല്ലേ? നീ നിശ്ചയിച്ച മന്ത്രം രാജ്യത്തിലുടനീളം പരന്നുപോകാതെ രഹസ്യമായി നിയന്ത്രിതമായി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 19

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।

ഹേ രാഘവ (ഭരത)! ചെറുസാധനങ്ങളാൽ മഹത്തായ ഫലം ലഭിക്കുന്ന വിധത്തിൽ കാര്യം നിശ്ചയിച്ചാൽ, നീ അതിനെ വൈകാതെ വേഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച് നടപ്പാക്കുന്നുണ്ടോ? അനാവശ്യമായി നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 20

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।

മറ്റു രാജാക്കന്മാർ നിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ അവ വിജയകരമായി പൂർത്തിയായശേഷം മാത്രമോ—അല്ലെങ്കിൽ വിജയത്തിന്റെ വക്കിലെത്തുമ്പോഴോ—അറിയുന്നുണ്ടോ? ഇനിയും ചെയ്യേണ്ടത് മുൻകൂട്ടി അവർക്കു വെളിപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 21

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।

പ്രിയ സഹോദരാ! നീയോ നിന്റെ അമാത്യന്മാരോ നിശ്ചയിച്ച മന്ത്രം മറ്റുള്ളവർ തർക്കത്തിലൂടെയോ അനുമാനത്തിലൂടെയോ, വെളിപ്പെടാത്ത മറ്റു മാർഗങ്ങളിലൂടെയോ പിടികൂടുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 22

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।

ആയിരം മൂഢന്മാരെ വിട്ടുവെച്ച് ഒരൊറ്റ പണ്ഡിതനെയെങ്കിലും നീ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നുണ്ടോ? കാരണം ദുരിതസമയങ്ങളിൽ പണ്ഡിതൻ മഹത്തായ ഹിതവും പരമകല്യാണവും നേടിത്തരുന്നു.

Verse 23

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।

രാജാവ് ആയിരം മൂഢന്മാരുടെ സഹായം തേടിയാലും—അല്ലെങ്കിൽ പതിനായിരം പേരെയെങ്കിലും ആശ്രയിച്ചാലും—അവരിൽ യഥാർത്ഥ സഹായം ഒന്നുമില്ല.

Verse 24

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।

എന്റെ ഒരൊറ്റ അമാത്യൻ ബുദ്ധിമാൻ, വീരൻ, കാര്യക്ഷമൻ, ദൂരദർശിയാണെങ്കിൽ, അവൻ രാജാവിനെയോ രാജപുത്രനെയോ മഹത്തായ സമൃദ്ധിയിലേക്കെത്തിക്കും.

Verse 25

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।

നീ സേവകരെ പ്രവർത്തിയനുസരിച്ച് യഥോചിതമായി നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടാകുമെന്നു ഞാൻ ആശിക്കുന്നു: ഏറ്റവും കഴിവുള്ളവരെ മഹത്തായ കാര്യങ്ങളിൽ, മദ്ധ്യമരെ മദ്ധ്യമ ചുമതലകളിൽ, കുറഞ്ഞവരെ താഴ്ന്ന ജോലികളിൽ.

Verse 26

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।

ലാഞ്ഛനങ്ങളാലോ പ്രലോഭനങ്ങളാലോ മലിനമാകാത്ത, പിതൃ-പൈതാമഹപരമ്പരയായി സേവാനിഷ്ഠ തെളിയിച്ച, ആചാരത്തിൽ ശുദ്ധരായ ശ്രേഷ്ഠ അമാത്യരെ നീ ഉന്നത ചുമതലകളിൽ നിയോഗിക്കുന്നുണ്ടാകുമെന്നു ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.

Verse 27

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।

കൈകേയീപുത്രാ! നിന്റെ മന്ത്രിമാർ നിന്റെ ഭരണത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ? കഠിനദണ്ഡം മൂലം പ്രജകൾ അതിയായി ഭീതിയിലും വ്യാകുലതയിലും ആകുന്നില്ലേ?

Verse 28

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।

കഠിനമോ അനുപയോഗ്യമോ ആയ പ്രതിഗ്രഹണം കാരണം യാജകർ നിന്നെ പതിതനെപ്പോലെ അവഗണിക്കുന്നില്ലേ? അതുപോലെ സ്ത്രീകൾ നിന്നെ കാമാന്ധനെപ്പോലെ നിന്ദിക്കുന്നില്ലേ?

Verse 29

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।

ഉപായങ്ങളിൽ നിപുണനും ശാസ്ത്രജ്ഞനായ വൈദ്യനെപ്പോലെ ചതുരനും, ഭൃത്യരെ ദൂഷിപ്പിക്കുന്നതിൽ രതനും, ശൂരനായിട്ടും ഐശ്വര്യലോഭിയുമായ മനുഷ്യനെ രാജാവ് വധിക്കാതെ വിട്ടാൽ, അവസാനം രാജാവുതന്നെ നശിക്കുന്നു.

Verse 30

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।

ധൃഷ്ടനും ശൂരനും, ബുദ്ധിമാനും ധൈര്യവാനും, ശുചിയും, കുലീനനും, അനുരക്തനും, കാര്യദക്ഷനുമായ ഒരാളെ നീ സേനാപതിയായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 31

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।

ശക്തരായും യുദ്ധവിദഗ്ധരായും പ്രവൃത്തിയിൽ തെളിഞ്ഞവരുമായ ധീരനായ മുൻനിര സൈനികരെ നീ യഥാവിധി സത്കരിച്ചു ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ, അവർ നിനക്കാൽ മാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു അനുഭവിക്കുവാൻ?

Verse 32

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।

സൈന്യത്തിന് യഥോചിതമായ ഭക്തം (ആഹാരവിഹിതം)യും വേതനവും കാലം വന്നപ്പോൾ തന്നെ, വൈകാതെ, നൽകുന്നുണ്ടോ?

Verse 33

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।

ഭക്തവും വേതനവും കാലം കടന്ന് വൈകുമ്പോൾ ആശ്രിതർ തങ്ങളുടെ ഭർത്താവിനോട് കോപിച്ചു വിരക്തരാകുന്നു; അതിനെ അത്യന്തം മഹാ അനർത്ഥം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 34

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।

എല്ലാ കുലപുത്രന്മാരും—പ്രത്യേകിച്ച് പ്രമുഖസ്ഥാനമുള്ളവർ—നിനക്കു അനുരക്തരാണോ? കൂടാതെ അവർ ഏകാഗ്രനിശ്ചയത്തോടെ നിന്റെ കാര്യമെന്നാൽ പ്രാണവും ത്യജിക്കാൻ സന്നദ്ധരാണോ?

Verse 35

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।

ഹേ ഭരതാ! ദേശജനനായ, വിജ്ഞാനസമ്പന്നൻ, ദക്ഷൻ, അനുകൂലഹൃദയൻ, പ്രതിഭാശാലി, പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ കൃത്യമായി അറിയിക്കുന്ന പണ്ഡിതനെ നീ ദൂതനായി നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 36

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।

കച്ചിത് നീ തിരിച്ചറിയാനാകാത്ത ചാരന്മാരെ—ഓരോ കേന്ദ്രത്തിലും മൂന്നു മൂന്നു നിയോഗിച്ച്—ശത്രുപക്ഷത്തിലെ പതിനെട്ടും സ്വപക്ഷത്തിലെ പതിനഞ്ചും പ്രധാന തീർത്ഥസ്ഥാന/പദവികളിലെ കാര്യങ്ങൾ അറിയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നുവോ?

Verse 37

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।

ഹേ റിപ്പുസൂദന, കച്ചിത് നീ സദാ ജാഗ്രതയോടെ—ഒരിക്കൽ തുരത്തപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന ശത്രുക്കളെ, അവർ ദുർബലരായി തോന്നിയാലും, ഒരിക്കലും അവഗണിക്കാതെ പെരുമാറുന്നുവോ?

Verse 38

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।

പ്രിയ താത, കച്ചിത് നീ ലോകായതവാദിയായ സംശയബുദ്ധിയുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ കൂട്ടുകെട്ടിൽ ഏർപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ? അവർ അനർത്ഥത്തിൽ മാത്രം നിപുണർ; ബാലന്മാരായിട്ടും തങ്ങളെ പണ്ഡിതന്മാരെന്ന് കരുതുന്നവർ.

Verse 39

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।

പ്രധാന ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭ്യമായിരിക്കെ, ആ ദുർബുദ്ധികൾ വീക്ഷികി (വിതണ്ഡാ-തർക്കം) പിടിച്ചുകൊണ്ട് നിസ്സാരമായതേ സംസാരിക്കുന്നു.

Verse 40

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।

പ്രിയ താതാ, നമ്മുടെ പൂർവ്വിക വീരന്മാർ മുമ്പ് വസിച്ച് കാത്തുസൂക്ഷിച്ച, നാമംപോലെ സത്യനിഷ്ഠയായ അയോധ്യയെ നീ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? ദൃഢദ്വാരങ്ങളുള്ള, ഗജ-അശ്വ-രഥസങ്കുലമായ; സ്വധർമ്മത്തിൽ സദാ നിരതരും ജിതേന്ദ്രിയരും മഹോത്സാഹികളും ആയ ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയ-വൈശ്യരായ ആയിരക്കണക്കിന് ആര്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ; നാനാവിധ പ്രാസാദങ്ങളാൽ ശോഭിതവും വൈദ്യ-വിദ്വജനസമൃദ്ധവുമായ—സമൃദ്ധിയും സന്തോഷവും നിറഞ്ഞ അയോധ്യ സുരക്ഷിതമാണോ?

Verse 41

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

ഓ രാഘവ, ജനപദം സമൃദ്ധമായി സുഖത്തോടെ വസിക്കുന്നുണ്ടോ? നൂറുകണക്കിന് ചൈത്യങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം, നന്നായി സ്ഥാപിതവും ജനസമൂഹം നിറഞ്ഞതും; ദേവസ്ഥാനങ്ങൾ, പ്രപകൾ, തടാകങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിതം; ഉല്ലസിത നരനാരികളാൽ നിറഞ്ഞ് സമൂഹോത്സവങ്ങളുടെ ഭംഗിയാൽ ദീപ്തം; നന്നായി ഉഴുത അതിരുകളുള്ളതും പശുസമ്പത്തിയുള്ളതും ഹിംസാവിരഹിതവും; രമണീയവും മഴയെ ആശ്രയിക്കാത്തതും ശ്വാപദവിരഹിതവും; സർവ്വഭയങ്ങൾ വിട്ടൊഴിഞ്ഞതും ഖനികളാൽ അലങ്കൃതവും; പാപജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായി, എന്റെ പൂർവ്വികരുടെ കാലത്തെപ്പോലെ സുസുരക്ഷിതമായി—അങ്ങനെ ജനപദം സുഖത്തോടെ വസിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 42

പ്രിയ സഹോദരാ, നമ്മുടെ പൂർവ്വിക വീരന്മാർ മുമ്പ് വസിക്കുകയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്ത, നാമംപോലെ സത്യസ്വരൂപിണിയായ, ദൃഢദ്വാരങ്ങളുള്ള, ആന-കുതിര-രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ; ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയ-വൈശ്യർ സ്വധർമ്മത്തിൽ സദാ നിരതരായി, ജിതേന്ദ്രിയരും മഹോത്സാഹികളും ആയ ആര്യർ ആയിരങ്ങളായി ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന; വിവിധാകാര പ്രാസാദങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും വൈദ്യജന-വിദ്വാൻജനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവുമായ—ആ സന്തുഷ്ടവും സമ്പന്നവുമായ അയോധ്യയെ നീ നന്നായി പരിരക്ഷിക്കുന്നുവോ?

Verse 43

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।

Verse 44

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, നീ ബുദ്ധിയാൽ ഇന്ദ്രിയജയം, ദൈവജന്യവും മാനുഷജന്യവും ആയ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന ഉപദ്രവങ്ങളുടെ വിവേകം, ഷാഡ്ഗുണ്യനീതിയെ, ആവശ്യമായ രാജകാര്യങ്ങളും വിംശതിവർഗ്ഗപരിഗണനകളും, കൂടാതെ പ്രകൃതിമണ്ഡലത്തെയും യഥാവിധി പ്രയോഗിക്കുന്നുവോ? അതുപോലെ യാത്രയും ദണ്ഡവിധാനവും ശരിയായി ക്രമീകരിച്ച്, സന്ധിയും വിഗ്രഹവും എന്ന ഇരട്ട മാർഗങ്ങളും നീ യുക്തമായി അനുസരിക്കുന്നുവോ?

Verse 45

ആ രമണീയ ഭൂമി മഴയെ ആശ്രയിക്കാത്തതും ശ്വാപദവിരഹിതവും സർവ്വവിധ ഭയങ്ങൾ വിട്ടൊഴിഞ്ഞതും ഖനികളാൽ കൂടുതൽ ശോഭിതവുമാണോ?

Verse 46

ജനപദം പാപജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായി, എന്റെ പൂർവ്വികർ പോലെ സുസുരക്ഷിതമായി, കൂടാതെ—ഓ രാഘവ—സമൃദ്ധമായി ജനങ്ങൾ സുഖത്തോടെ വസിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 47

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।

കൃഷിയും ഗോറക്ഷണവും ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന, നിനക്കു പ്രിയമായ എല്ലാവരും സുഖത്തിലാണോ? താതാ, വാർത്താ—ഉൽപ്പാദകമായ ഉപജീവനം—ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ സുഖത്തോടെ സമൃദ്ധിയിലേക്കുയരും.

Verse 48

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।

അവരെ സംരക്ഷിച്ച് ദുരിതങ്ങൾ അകറ്റി അവരുടെ പോഷണം നീ ഉറപ്പാക്കിയിട്ടുണ്ടോ? രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാ പ്രജകളെയും രാജാവ് ധർമ്മാനുസാരമായി തീർച്ചയായും കാക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 49

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।

നീ സ്ത്രീകളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ, അവർ സുരക്ഷിതരാണോ? കൂടാതെ അവരുടെ വാക്കുകളിൽ അതിയായി വിശ്വാസം വെക്കാതെയും, രഹസ്യകാര്യങ്ങൾ അവരോട് പറയാതെയും ഇരിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 50

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।

ആനക്കാടു നന്നായി കാവലിലാണോ, നിനക്കു ധാരാളം പാലുതരുന്ന പശുക്കളുണ്ടോ? കൂടാതെ കുതിരപ്പെൺകുതിരകളും ആനകളും സംബന്ധിച്ച് ‘ഇത്രയുണ്ടല്ലോ’ എന്ന തൃപ്തിയിൽ ഒതുങ്ങാതെ രാജസമ്പത്ത് മതിയായതായി നിലനിർത്തുന്നുണ്ടോ?

Verse 51

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।

ഹേ രാജകുമാരാ, നീ ഓരോ ദിവസവും പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, മഹാമാർഗത്തിൽ ജനങ്ങൾക്ക് അലങ്കൃതനായി നിത്യവും ദർശനം നൽകുന്നുണ്ടോ?

Verse 52

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।

കച്ചിത് നിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തകരും സംശയമില്ലാതെ നേരിട്ട് നിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വരുമോ? അതുപോലെ അവരെ പൂർണ്ണമായി അകറ്റി നിർത്തുന്നതുമല്ലല്ലോ? ഇവിടെ മധ്യമമാർഗ്ഗം തന്നെയാണ് യുക്തമായ നയം.

Verse 53

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।

കച്ചിത് എല്ലാ ദുർഗങ്ങളും ധനം, ധാന്യം, ആയുധങ്ങൾ, ജലം എന്നിവകൊണ്ട് സമ്പൂർണ്ണമാണോ? അതുപോലെ പ്രതിരോധയന്ത്രങ്ങളും ശില്പികളും ധനുർധരന്മാരും മതിയായത്ര ഉണ്ടോ?

Verse 54

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।

ഹേ രാഘവ! കച്ചിത് നിന്റെ വരുമാനം വിപുലമാണോ, ചെലവ് നിയന്ത്രിതമാണോ? കൂടാതെ അർഹതയില്ലാത്തവരിൽ നിന്റെ രാജകോശം പാഴാകുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 55

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।

കച്ചിത് നിന്റെ ചെലവ് ദേവകാര്യത്തിലും പിതൃകാര്യത്തിലും, ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെയും അതിഥികളുടെയും സത്കാരത്തിലും, യോദ്ധാക്കളുടെയും മിത്രവർഗ്ഗത്തിന്റെയും യുക്തമായ പരിപാലനത്തിലും ചെലവാകുന്നുണ്ടോ?

Verse 56

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।

കച്ചിത് സദാചാരിയും വിശുദ്ധഹൃദയനും ആയ ശുചിയായ പുരുഷൻ—മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഷ്കൃത്യത്തിൽ നിന്നുയർന്ന അപവാദം കൊണ്ടു നിന്ദിക്കപ്പെട്ടാലും—ശാസ്ത്രത്തിൽ നിപുണരായവരോട് ആലോചിക്കാതെ, ലാഭലോഭം മൂലം, അന്യായമായി വധിക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 57

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।

ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! സമയത്ത് പിടിക്കപ്പെട്ട് അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ട് ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട് തെളിവോടെ കുറ്റം തെളിഞ്ഞ കള്ളനെ ധനലോഭം കൊണ്ടു വിട്ടയക്കുന്നില്ലല്ലോ?

Verse 58

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।

ഹേ രാഘവ! ദുരിതകാലത്ത് ധനവാനായാലും ദരിദ്രനായാലും—നിന്റെ ബഹുശ്രുത മന്ത്രിമാർ പക്ഷപാതമില്ലാതെ കാര്യത്തെ പരിശോധിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 59

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।

ഹേ രാഘവ! കള്ളമായി കുറ്റാരോപിതരായവരുടെ കണ്ണുനീർ—ഭരണാധികാരി സ്വന്തം സന്തോഷത്തിനായി മാത്രം ശിക്ഷിക്കുമ്പോൾ—ആ കണ്ണുനീർ ആ രാജാവിന്റെ പുത്രന്മാരെയും പശുസമ്പത്തിനെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 60

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।

ഹേ രാഘവ! വൃദ്ധരെയും കുട്ടികളെയും വിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠരെയും—ദാനത്താൽ, സദ്ഭാവനയാൽ, മധുരവചനത്താൽ—ഈ മൂവിനാൽ പരിപാലിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ ക്ഷേമം നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 61

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।

നീ ഗുരുക്കന്മാരെയും വൃദ്ധന്മാരെയും, തപസ്വികളെയും, ദേവന്മാരെയും അതിഥികളെയും, എല്ലാ ചൈത്യ-പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളെയും, സിദ്ധപുരുഷന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും യഥോചിതമായി നമസ്കരിച്ചു ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 62

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।

ധനത്തിനുവേണ്ടി ധർമ്മത്തെ, അല്ലെങ്കിൽ ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടി ധനത്തെ—അഥവാ രണ്ടിനെയും—സുഖലോഭവും കാമവാസനയും മൂലം നീ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു.

Verse 63

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।

ഹേ ജയശ്രേഷ്ഠനേ, കാലത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നവനേ, വരദാതാവേ—സമയം യഥോചിതമായി വിഭജിച്ച് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്ന ത്രിവർഗ്ഗത്തെയും നീ സമ്യകമായി അനുഷ്ഠിച്ചു പരിചരിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 64

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।

ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞനേ, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അർത്ഥത്തിൽ നിപുണരായ ബ്രാഹ്മണന്മാർ—നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും കൂടെ—നിന്റെ ക്ഷേമവും സന്തോഷവും ആശംസിക്കുന്നുണ്ടോ?

Verse 65

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

ഹേ രാജാവേ, നീ ഈ പതിനാലു രാജദോഷങ്ങളും ഒഴിവാക്കുന്നുവോ—നാസ്തിക്യം, അസത്യം, ക്രോധം, പ്രമാദം, ദീർഘസൂത്രത, ജ്ഞാനികളുടെ ദർശനം ഒഴിവാക്കൽ, ആലസ്യം, പഞ്ചേന്ദ്രിയവിഷയാസക്തി; രാജ്യകാര്യങ്ങൾ ഏകാന്തചിന്തയാൽ മാത്രം നടത്തൽ; അനർത്ഥജ്ഞരോടു മന്ത്രണം; നിശ്ചയിച്ച കാര്യങ്ങൾ ആരംഭിക്കാതിരിക്കുക; മന്ത്രം സംരക്ഷിക്കാതിരിക്കുക; മംഗളാചാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക; എല്ലായിടത്തും ഒരേസമയം ശത്രുക്കളെ അവിവേകമായി ആക്രമിക്കുക?

Verse 66

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

Verse 67

ഹേ രാഘവാ, മഹാപ്രാജ്ഞനേ! നീ തത്ത്വമായി ഇവയെ യഥാവിധി ഗ്രഹിച്ച് പ്രയോഗിക്കുന്നുവോ—ദശ, പഞ്ച, ചതുര്‍വര്‍ഗങ്ങള്‍; സപ്തവര്‍ഗം, അഷ്ടവര്‍ഗം, ത്രിവര്‍ഗം; വിദ്യയുടെ മൂന്നു ശാഖകള്‍; ബുദ്ധിയാല്‍ ഇന്ദ്രിയജയം; ഷാഡ്ഗുണ്യനീതി; ദൈവ-മാനുഷജന്യ ദുരിതങ്ങള്‍; ‘കൃത്യ’മെന്ന കര്‍ത്തവ്യങ്ങള്‍; വിംശതിവര്‍ഗം; പ്രകൃതിമണ്ഡലവും മണ്ഡലചക്രവും; യാത്രയും ദണ്ഡവിധാനവും; സംധി-വിഗ്രഹം—ശാന്തിയും യുദ്ധവും എന്ന രണ്ടു ഗതികള്‍?

Verse 68

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

Verse 69

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

Verse 70

ഹേ മഹാരാജാവേ, പ്രസന്നനായി ഞങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഭക്ഷിക്കുന്ന ഈ അന്നം തന്നേ സ്വീകരിച്ചു ഭുജിക്കണമേ; മനുഷ്യൻ ഏതു അന്നം ഭുജിക്കുന്നുവോ, അവനോട് ബന്ധപ്പെട്ട ദേവതകൾക്കും അതേ അന്നം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 71

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।

നിയമപ്രകാരം മൂന്നു അല്ലെങ്കിൽ നാലു മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം—സമസ്തമായും വ്യക്തിഗതമായും—നീ പരസ്പരം രഹസ്യമായി മന്ത്രം ആലോചിക്കുന്നുവോ, നയം പരീക്ഷിതവും മന്ത്രം സംരക്ഷിതവും ആകേണ്ടതിന്?

Verse 72

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।

നിന്റെ വേദാധ്യയനം ഫലവത്തായോ? നിന്റെ കര്‍മ്മങ്ങള്‍ സഫലമായോ? നിന്റെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം ഫലിച്ചോ? ശാസ്ത്രശ്രവണത്തിലൂടെ ലഭിച്ച ജ്ഞാനം നിന്റെ ആചരണത്തില്‍ അര്‍ത്ഥവത്തായ വിവേകമായി പാകപ്പെട്ടോ?

Verse 73

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।

ഹേ രാഘവാ! ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണോ നിന്റെ ബുദ്ധി—ആയുസ്സിനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതും യശസ്സിനെ വർധിപ്പിക്കുന്നതും ധർമ്മ-കാമ-അർത്ഥങ്ങളോട് സമന്വിതവുമായത്?

Verse 74

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।

പ്രിയ താതാ, നമ്മുടെ പിതാവ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നതും നമ്മുടെ പ്രപിതാമഹന്മാർ പാലിച്ചുവന്നതുമായ സത്പഥഗാമിയായ, ശുഭമായ ആചാരമാർഗ്ഗം തന്നെയല്ലോ നീയും പിന്തുടരുന്നത്?

Verse 75

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।

ഹേ രാഘവ (ഭരത), രുചികരമായ ഭക്ഷണം നീ ഒറ്റയ്ക്കായി മാത്രം കഴിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുകൾക്ക് നീ യഥോചിതമായി പങ്കുവെച്ചു കൊടുക്കുന്നുവല്ലോ?

Verse 76

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।

എന്നാൽ രാജാവ്—മഹാമതി, പ്രജകളുടെ ദണ്ഡധാരിയായി—ധർമ്മപ്രകാരം യഥാവിധി രാജ്യം പാലിച്ച്, സമസ്ത ഭൂമിയിലും യഥോചിതമായ പരമാധികാരം നേടി, ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയ ശേഷം ജ്ഞാനി നിശ്ചയമായും സ്വർഗ്ഗത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Bharata’s self-abasing arrival in ascetic form and Rama’s compassionate embrace, followed by Rama’s ethical scrutiny of Bharata’s rule—testing whether governance remains righteous, confidential, and welfare-oriented despite dynastic upheaval.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The upadeśa is that victory and legitimacy rest on dharma-guided administration: guarded counsel, competent appointments, proportional punishment, impartial justice, and protection of livelihoods; a ruler who governs righteously secures both worldly stability and transcendent merit.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Ayodhyā and the wider janapada are mapped through civic-religious and infrastructural markers—caityas, devasthānas, prapās, taṭākas, forts, elephant preserves, and mines—signaling a culturally ordered and materially sustained polity.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

App Store Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App

App Store Google Play