Sarga 100

Verse 1

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।

Ram ne Bharat ko dekha. Uske baal jate the, ped ki chhaal pehne the, haath jode zameen par gira tha. Dekhne mein bahut bura lag raha tha, jaise duniya ke aakhri waqt mein sooraj chamak raha ho.

Verse 2

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।

Ram ne apne bhai Bharat ko mushkil se pehchana. Bharat ka chehra udas tha aur woh patla ho gaya tha. Ram ne use apni baahon mein jakad liya.

Verse 3

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।

Ram ne Bharata ki maang par kiss kiya aur usey gale laga liya. Phir usey apni god mein bitha ke, bilkul shaant ho ke usse poochhne lage.

Verse 4

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।

Beta, tumhara baap kahan hai? Tum akela jungle mein kaise aa gaye? Jab tak woh zinda hain, tumhe yahan aane ka koi haq nahi hai.

Verse 5

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।

Kitne din baad dekha hai Bharat ko. Woh itni door se aaya hai, thaka hua lag raha hai. Yeh jungle mein kya karne aaya hai? Bhai, yahan kaise aa gaye?

Verse 6

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।

Beta, tum yahan aa gaye ho. Ab batao, raja abhi tak zinda hai na? Aisa toh nahi ki woh udaas ho ke mar gaya? Use itni jaldi nahi jaana chahiye tha.

Verse 7

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।

Tum rajya ke kaamon mein mantriyon ke saath baat karte ho, sab secret rakhte ho. Chaar ya teen logon se salaah leta hai. Kabhi sabko ek saath baitha ke, kabhi alag-alag baat karta hai.

Verse 8

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।

Dasharath raja theek hain na? Woh apna vaada nibhate hain. Unhone bade yagya kiye hain, Rajasuya aur Ashvamedha. Woh dharam pe pakke hain.

Verse 9

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।

Beta, woh brahmin pandit theek se pooj jaate hain na? Woh bahut padhe-likhe hain, dharam mein lage hain. Woh Ikshvaku vansh ke guru hain. Unki izzat sahi se hoti hai na?

Verse 10

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।

Bhai, Kausalya theek toh hai na? Sumitra bhi theek hai? Uske ache bete hain. Aur Kaikeyi rani khush toh hai?

Verse 11

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।

Tumhara purohit achha hai na? Woh vinamra hai, achhe khandan ka hai, bahut padha-likha hai, kisi se bura nahi maanta, aur tumhe sahi raasta dikhata hai. Tum uski izzat karte ho na?

Verse 12

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।

Jo pandit tumhare yagya ke kaam ke liye laga hai, woh seedha hai aur samajhdar hai. Woh waqt par batata hai ki kya chadh chuka hai aur kya abhi chadhana baaki hai. Woh theek kaam kar raha hai na?

Verse 13

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।

Bhai, tum abhi bhi devtaon ka samman karte ho? Pitron, maaon, guruon ka bhi? Jo log baap ke barabar hain, unki bhi izzat karte ho? Buzurgon, doctoron aur Brahminon ka bhi khayal rakhte ho?

Verse 14

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।

Bhai, tum apne guru Sudhanvan ki izzat karte ho? Woh bahut achhe hathiyar chalana jaanta hai. Aur rajniti ki badi samajh rakhta hai. Tum unka khayal rakhte ho?

Verse 15

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।

Bhai, tumne apne jaise logon ko mantri banaya hai? Jo bahadur hon, padhe-likhe hon, apne aap ko sambhal sakein. Achhe ghar ke hon aur logon ke mann ki baat samajh sakein. Aise logon ko tumne mantri banaya hai?

Verse 16

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।

Raghav, raja ki jeet ka asli jaroot mantriyo ki salah hoti hai. Jab mantri log baat ko chupa ke rakhein aur shastra ki samajh rakhein, tab yeh salah kaam karti hai.

Verse 17

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।

Bhai, tum zyada neend mein toh nahi pad jaate? Sahi time par uth jaate ho? Raat ke aakhri hisse mein jab sab sote hain, tab tum raj kaam ke baare mein sochte ho?

Verse 18

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।

Kya tum akele mein faisla nahi karte? Aur na hi bahut logon ke saath baat karte? Jab tum koi plan fix kar lete ho, kya woh raajya mein failta nahi? Kya woh secret rehta hai?

Verse 19

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।

Hey Raaghav, jab tum koi kaam soch lo, jisme paisa kam lage aur faayda bahut ho, toh turant shuru karte ho na? Der nahi karte na?

Verse 20

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।

Doosre raja tumhare kaam ke baare mein tab jaante hain jab woh ho chuka hota hai ya hone wala hota hai. Jo kaam baaki rehta hai, woh kisi ko pata nahi chalta.

Verse 21

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।

Bhai, jo faisla tumne ya tumhare mantriyon ne liya hai, koi doosra usko guess nahi kar paata. Na hi tark se samajh aata hai, na hi kisi aur tarah se.

Verse 22

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।

Ek pandit ke liye hazaar bewakoof chhod dete ho? Mushkil waqt mein pandit hi bada kaam aata hai. Woh accha result de sakta hai.

Verse 23

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।

Raja hazaar bewakoofon se madad maange, ya dus hazaar se bhi. Inmein koi asli help nahi milegi.

Verse 24

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।

Bas ek smart mantri chahiye. Jo dimaag wala ho, bahadur ho, kaam aata ho. Woh raja ya rajkumar ko bada banwa sakta hai.

Verse 25

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।

Tumne logon ko kaam ke hisaab se lagaya hai na? Jo smart hai unko bada kaam do. Jo thoda-thoda samajhte hain unko normal kaam. Jo kam samajhte hain unko chhota kaam.

Verse 26

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।

Bade kaam ke liye acche logon ko rakha hai na? Jo imaandaar hon, ghar ki reputation acchi ho, kaam saaf ho. Aise logon ko bade posts pe lagao.

Verse 27

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।

Ram ne Bharata ki maang par chumban kiya aur usey gale se laga liya. Phir usey apni god mein bitha ke, shaant dil se usse poochhne lage.

Verse 28

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।

Beta, teri sasural wale log tujhe ghar se nikaale hue aadmi ki tarah nahi dekhte na? Aur na hi woh tujhe aise maante hain jaise koi aurat kisi aadmi ke peeche bhaagti hai.

Verse 29

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।

Jo aadmi chaalaak ho, naukaron ko bigaadne mein laga rahe, bahadur ho lekin sirf paisa aur power chahta ho, aise aadmi ko agar raja nahi maarta, toh woh raja khud barbaad ho jaata hai.

Verse 30

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।

Tumne apni sena ka commander kaun banaya hai? Woh bada confident ho, bahadur ho, samajhdar ho, pakka iraade wala ho, saaf dil wala ho, ache ghar ka ho, tumhara saathi ho aur kaam karne wala ho?

Verse 31

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।

Joh log bade aurat aur yuddh mein expert hain, unko tum sahi sammaan dete ho na? Woh log jo bahut taakatwar hain, bahaduri dikhayi hai, aur kaam karke proof diye hain, aise logon ko tum izzat dete ho na?

Verse 32

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।

Tum apni fauj ko time par khana aur paisa dete ho na? Jo inka haq hai, woh sahi time par milta hai? Tum delay toh nahi kar dete?

Verse 33

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।

Agar khana aur paisa time par nahi milta, toh log apne raja se naraaz ho jaate hain. Yeh bahut bada problem maana jaata hai. Log kaam chhod dete hain aur bura maanne lagte hain.

Verse 34

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।

Kya sab achhe ghar ke log tumpe loyal hain? Bade log toh hamesha tumhare saath hain na? Agar tumhare liye jaan deni pade, woh taiyaar hain?

Verse 35

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।

Bharat, tumne apna messenger kaun banaya hai? Koi aisa banda hona chahiye jo smart ho, desh ki baatein jaanta ho, aur tumhari baat sahi-sahi suna sake. Woh jo bole, wahi kare, aisa koi hai tumhara messenger?

Verse 36

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।

Tumhare paas aise jaasus hain jo pehchane nahi jaate, har jagah teen-teens hain. Dushman ke paas athaarah main posts hain, tumhare paas pandrah. Kya tum in sab par nazar rakhte ho?

Verse 37

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।

Dushman jo ek baar haar ke chale jaate hain, woh wapas aaye toh unhe halka mat samajhna. Woh kamzor dikhenge, par khatra unmein abhi bhi hai. Hamesha chawk raaho.

Verse 38

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।

Beta, aise brahmanon se door raho jo duniyadaari mein lage hain. Yeh log apne aap ko bahut samajhdaar samajhte hain, par asli mein bacche hain. Inse baat karne se sirf bura hota hai.

Verse 39

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।

Dharam ki kitabein saamne padi hain, par inmein akal nahi hai. Yeh log bevkoofi ki baatein karte rehte hain, kuchh kaam ki baat nahi hoti.

Verse 40

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।

Beta, Ayodhya ko aise hi bacha ke rakhho jaise hamare bade bade log rakhte the. Yeh sheher sach mein apne naam ke jaisa hai, satya wala. Iske darwaze mazboot hain. Bahar haathi, ghode aur rath bhar ke khade hain. Brahmin, kshatriya aur vaishya, teeno apna kaam karte hain, apne dharam mein lage hain. Yeh log apni icchao ko control karte hain aur bade josh mein rehte hain. Hazaron aise log wahan hain. Mahal alag-alag design ke bane hain. Vaidya aur padhe-likhe log bhar ke hain. Yeh sheher khush hai aur aage badh raha hai. Tum use theek se sambhal rahe ho na?

Verse 41

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

Raghav, gaon-bastee ka haal kaisa hai? Log khush hain na? Mandir aur paani ki tanken sab theek hain? Tyohar aur melon mein log mast hain na? Kheti sab theek chal rahi hai? Gaay-bhains sab safe hain? Koi daku ya chor nahi hai na? Jungle wale jaanwar bhi nahi aate na? Log baarish ke bina kaam chala pa rahe hain? Koyla aur khanan se sheher aage badh raha hai? Bure log wahan nahi rehte na? Sab theek se protected hai jaise hamare bade log rakhte the?

Verse 42

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।

Bhai, main ummeed karta hoon ki tum Ayodhya ko acche se sambhal rahe ho. Hamare purkhe is shehar ko basaaye the. Woh bade veer the. Sheher ke darwaze mazboot hain. Wahan haathi, ghode aur rath bahut hain. Brahmin, kshatriya aur vaishya log apna kaam karte hain. Un par bahut log hain. Mahal alag-alag design ke hain. Doctor aur padhe-likhe log bhi hain. Sheher khush hai aur aage badh raha hai.

Verse 43

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।

Bhai, main chahta hoon ki gaon aur sheher acche se chal rahe hon. Wahan bahut mandir aur puja ki jagah hon. Log wahan khush rehte hon. Paani ke liye talab aur kuan hon. Log melon aur tyoharon mein mast rahein. Kheti acchi ho, gaay-bail hon. Koi hinsa nahi ho. Jungle ke janwar na aayein. Koi darr na ho. Koyla aur minerals milein. Bure log sheher mein na hon. Hamare purkho ne is sheher ko safe banaya tha.

Verse 44

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

Bhai, tumhara dimaag sharp hai. Tum apni ichha ko control karna jaante ho. Tum sarkar chalane ke tarike jaante ho. Tum samajhte ho ki koi problem kahan se aa sakti hai - kismat se ya logon ki galti se. Tum kaam ko sahi tarike se karte ho. Tum jaante ho ki shanti aur ladai mein kya farak hai. Tum dushman aur dost ko pehchante ho.

Verse 45

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

Woh zameen kitni achhi hai, baarish ka intezaar nahi karna padta. Janwar bhi nahi aate wahan. Koi darr nahi, sab safe hai. Aur khanan se bhi woh jagah aage badh rahi hai.

Verse 46

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।

Wahan bure log nahi rehte. Hamare bade bade logon ne use theek se protect kiya tha, tum bhi waise hi sambhal rahe ho na? Raghav, gaon mein sab log khush hain na? Sukh se rehte hain?

Verse 47

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।

Tumhare woh sab log jo kheti-baari karte hain, jo pashuon ko rakhte hain, woh sab theek hain na? Beta, jab logon ko kaam milta hai, jab unka business chalta hai, tabhi toh woh khush rehte hain.

Verse 48

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।

Kya tumne unka khayal rakha hai? Unhe pareshani se bachaya, unka kaam-chala diya? Raja ka dharam hai ki woh apne rajya ke sab logon ki hifazat kare.

Verse 49

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।

Kya tum auraton ko samjhate rehte ho? Woh safe hain na? Kya tum unki baaton pe bharosa nahi karte? Kya tum unhe koi raaz nahi batate?

Verse 50

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।

Kya haathi wala jungle safe hai? Gayen toh hain na tumhare paas? Kya tum ghodon aur haathiyon ka poora khayal rakhte ho? Kam se kam kaam nahi chalate na?

Verse 51

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।

Rajkumar, kya tum subah jaldi uth ke sadak pe nikalte ho? Log tumhe dekh sakein, tum sahi dhang se tayaar ho ke.

Verse 52

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।

Tumhare naukar tumse darr ke bina baat karte hain. Lekin woh na bahot free hain, na bahot door rehte hain. Beech ka rasta sahi hai.

Verse 53

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।

Tumhare qile mein sab kuch hai. Paise, anaaj, hathiyar, paani. Karigar aur teer-andaaz bhi hain. Machines bhi hain jo dushman ko roke.

Verse 54

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।

Tumhara paisa toh bahut aata hai. Kharcha kam hai. Tumhara khazana galat logon pe barbaad nahi hota.

Verse 55

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।

Tumhara paisa sahi kaam pe lagta hai. Bhagwan ke liye, purkho ke liye. Brahmin aur mehman ke liye. Sainik aur dosto ke liye bhi.

Verse 56

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।

Koi aadmi saaf dil ka ho. Uspe koi jhootha ilzaam lag jaye. Toh use sirf paison ke liye maarna nahi chahiye. Pehle shastra jaanne walo se poochho.

Verse 57

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।

Ek chor pakda jaata hai, pakad liya jaata hai, usse poocha jaata hai, aur saamne sab proof bhi aa jaata hai. Aisa na ho ki sirf paise ke liye use chhod diya jaaye. Paise ki lalach mein chor ko nahi chhodna chahiye.

Verse 58

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।

Jab koi musibat aati hai, toh tumhare mantri log dekhte hain ki sach kya hai. Woh paise wale ya gareeb, kisi ki bhi baat sunte hain. Unka dimaag sidha kaam karta hai, kisi taraf se nahi jhukta.

Verse 59

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।

Jab raja kisi par jhootha ilzaam lagata hai, uski aankhon se aansoo aate hain. Woh aansoo itne takatwar hote hain ki raja ke bete aur uske jaanwar mar jaate hain. Raja ko apni khushi ke liye kisi ko saza nahi deni chahiye.

Verse 60

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।

Tum apne raajya ka khayal rakhte ho. Budhe logon ka, bacchon ka, aur jo log seekhe hain unka. Tum unhe pyaar se baat karte ho, unhe madad dete ho, aur dil se unka bhala chahte ho.

Verse 61

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।

Tum apne guruon aur bade logon ko respect dete ho na? Jo log bhagwan ki puja karte hain, unko bhi namaste karte ho? Mehmaan aaye toh unka khayal rakhte ho? Mandir aur puja ki jagahon ko bhi respect dete ho? Jo log sacche dil se bhagwan ko bhajte hain, unko bhi salaam karte ho? Brahmin logon ke saath bhi accha behave karte ho na?

Verse 62

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।

Paisa kamane ke liye tum dharam ko chhod dete ho? Ya dharam ke liye paisa ka nuksan karte ho? Dono cheezein important hain, isliye dono ko sambhal ke rakhna. Apni ichcha aur khwaish ke liye tum dharam aur paisa dono ko barbaad toh nahi karte?

Verse 63

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।

Beta, tum abhi young ho, isliye kingdom ko barbaad toh nahi kar diye? Tum apne papa ki baat sunte ho na? Woh sacche dil se jeete hain, isliye unki baat maan ni chahiye. Tum unka khayal rakhte ho na?

Verse 64

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।

Tum jeetne mein acche ho, aur time samajhne mein bhi. Tum logon ko boon dete ho, matlab unki help karte ho. Tum apna time aise divide karte ho ki dharam, paisa aur apni khushi, teeno ka khayal rakho. Sahi time pe sahi kaam karte ho na?

Verse 65

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।

Tum bhagwan ko maante ho na? Jhooth nahi bolte? Gussa toh nahi karte? Apni hosh mein rehte ho? Kaam mein aalsi toh nahi ho? Jo log gyaan mein acche hain, unse milte rehte ho? Jo kaam ek baar soch liya hai, use chhod toh nahi dete? Apni team ke saath sahi baat share karte ho? Jo faisla ho gaya hai, usko follow karte ho? Dusron ki baat sunke apna kaam shuru karte ho? Ye sab cheezein raja ko nahi karni chahiye, tum in sab se door rehte ho na?

Verse 66

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

Raja ke liye chauda bade dosh hote hain. Kya tum in sab se door rehte ho? Pehle dosh hai, bhagwan pe yakeen na karna, jhooth bolna, gussa aana, kaam mein dhyan na dena, kaam ko taalte rehna. Phir, jo log samajhdar hain unse baat na karna, sota rehna, aur khana-peena-sona aise paanch cheezon mein hi laga rehna. Sirf soch-soch ke kaam chalana bhi dosh hai. Jo log samajh mein nahi, unse salaah lena bhi galat. Jo kaam soch liya, use shuru na karna. Baat chhupa na paana. Shubh kaam na karna. Aur sab dushmanon pe ek saath daava bol dena, yeh bada dosh hai.

Verse 67

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

Hey Raghav, tum bahut samajhdar ho. Kya tum rajneeti aur neeti ke sab niyam samajhte ho aur use chalate ho? Das ka group, paanch ka group, chaar ka group, yeh sab. Saat ka, aath ka, aur teen ka bhi. Teen tarah ki vidya. Buddhi se indriyon pe kabol pana. Chh tarah ki neeti. Bhagya se hone wale dukh aur insaan ke karne wale dukh, dono samajhna. Kartavya kya hai, yeh jaanna. Bees tarah ke bhed. Rajya ke logon ka ghera aur mandal samajhna. Dand dene ke niyam aur yatra ke niyam. Aur jab shanti karni hai, jab yudh karna hai, yeh dono raasta.

Verse 68

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

Mantriyon ke saath baat karte waqt chhup kar baithna chahiye. Mantri teen ya chaar hon, jaise niyam mein likha hai. Kabhi sab milkar baat karo, kabhi alag-alag baat karo. Isse neeti sahi rahti hai aur raaz bhi chhupa rehta hai.

Verse 69

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

Bhai, main yakeen rakhta hoon ki tumne rajya ko haath se jaane nahi diya. Abhi umra chhoti hai, phir bhi tumne sambhal liya. Aur pita ji ki seva mein lage ho, woh sach mein balwaan hain.

Verse 70

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।

Maharaj, khush ho ke is khaane ko khao jo hum kha rahe hain. Jo khaana aadmi khata hai, wohi uske bhagwan bhi khaate hain.

Verse 71

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।

Jab ped mein phool aata hai, par phal nahi milta, toh usse jo lagaya usse koi khushi nahi milti. Uska maqsad poora nahi hota.

Verse 72

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।

Ved padh-ne ka fayda tumhe mila? Jo kaam shuru kiye, woh kamyab hue? Ghar ki zindagi khushal chal rahi hai? Jo shastra suna hai, woh tumhare kaam aa raha hai?

Verse 73

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।

Hey Raghav, jo maine kaha hai tum wahi samjho. Yeh samajh tumhe lambi umar deti hai aur accha naam deti hai. Dharam, pyaar aur dhan, teeno ka balance rehta hai.

Verse 74

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।

Beta, kya tum wahi raaste pe chal rahe ho jis pe humare baap chalte the? Aur jis pe humare dada-par-dada chalte the? Yeh raasta sahi hai aur accha hai.

Verse 75

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।

Hey Raghav, kya tum accha khana akele nahi khaate na? Apne doston ko bhi dete ho na? Jo log umeed rakhte hain unhe bhi share karte ho?

Verse 76

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।

Jo raja logon ka dharam se palan karta hai, woh samajhdar hota hai. Woh insaaf karta hai aur praja ki raksha karta hai. Jab woh poori duniya pa leta hai, aur is duniya se chala jata hai, toh swarg milta hai use.