Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् / शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः। सूत उवाच— प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात्। शृणुतैमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः॥

Verse 2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः। विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः॥

Verse 3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः / तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः। तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः॥

Verse 4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः / तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः। तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः॥

Verse 5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे / ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

रत्नाकराः तथा नद्यः तासां नामानि च ब्रुवे। ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु पञ्चसु सप्त सप्त तु॥

Verse 6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः / प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः। प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महाबलान्॥

Verse 7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः / ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

गोमेदकोऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः। ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्॥

Verse 8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः / अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौषधिसमन्वितः। अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः॥

Verse 9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः / तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः। तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ॥

Verse 10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः / छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

चतुर्थः शैलोऽत्र दुदुम्भिरिति नाम्ना प्रसिद्धः। पूर्वं तस्मिन् छन्दमृत्युः ‘दुन्दुभिः’ देवैः सादितो निहतः॥

Verse 11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् / पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

यः रज्जुदोलोरुकामं शाल्मलिं चासुरान्तकृत्। पञ्चमः सोमको नाम, यत्र देवैः पुरामृतम्॥

Verse 12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता / षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता। षष्ठस्तु सुमना नाम, सप्तमर्षभ उच्यते॥

Verse 13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः / वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः। वैभ्राजः सप्तमस्तत्र, भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्॥

Verse 14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः। तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्॥

Verse 15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् / चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्ना शान्तभयं स्मृतम्। चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्॥

Verse 16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् / क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्य शिवं स्मृतम्। क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा॥

Verse 17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः / विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह॥

Verse 18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः / नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः। नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः॥

Verse 19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः / अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

अनुतप्ता सुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः। अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः॥

Verse 20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः / बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः। बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः॥

Verse 21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते / शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते। शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः॥

Verse 22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह / वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह। वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः॥

Verse 23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः / अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयवर्जिताः। अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च॥

Verse 24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् / त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित्। त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते॥

Verse 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः / देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

प्लक्षद्वीपादिषु पञ्चसु द्वीपेषु सर्वत्र देशानुसारतः कालस्यापि विभागाः स्मृताः, इति ज्ञेयम्।

Verse 26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः / सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु मानवाः जीवन्ति; सुरूपाः सुवेषाश्च निरामयाः बलिनश्च भवन्ति।

Verse 27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च / प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

सुखम् आयुः बलं रूपम् आरोग्यं धर्म एव च—एतत् प्लक्षद्वीपादिषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै ज्ञेयम्।

Verse 28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् / दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतो धनधान्यवान्; दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौषधिवनस्पतिभिः समृद्धः।

Verse 29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः / जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

सर्वैः पशुभिः ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः स आवृतः; जम्बूवृक्षेण समः संख्यातः, तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः।

Verse 30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते / स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

प्लक्षो नाम महावृक्षः; तस्यैव नाम्ना स प्रसिद्धः। स तत्र जनपदस्य मध्ये स्थिते स्थाने पूज्यते।

Verse 31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः / प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

स च इक्षुरस-उदकेन समन्तात् समावृतः प्रक्षद्वीपः। वैपुल्य-विस्तरेण तु प्लक्षद्वीपसम एव।

Verse 32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः / आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

इत्येवं प्लक्षद्वीपस्य संनिवेशो वः कीर्तितः। आनुपूर्व्यात् समासेन शाल्मलं तु निबोधत।

Verse 33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् / शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

ततः तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम्। शाल्मलेन द्वीपेन इक्षुरसोदकः समुद्रः।

Verse 34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः / तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समावृतः। तत्रापि सप्त पर्वताः विज्ञेयाः रत्नयोनयः।

Verse 35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु / प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

तत्र रत्नाकराः नद्यश्च तेषां सप्तसु वर्षेषु सन्ति। प्रथमः सूर्यसंकाशः ‘कुमुद’ इति नाम पर्वतः।

Verse 36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः / द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः। अत्र द्वितीयः पर्वतः ‘उत्तम’ इति नाम विश्रुतः।

Verse 37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

हरितालमयैः शृङ्गैः दिवम् आवृत्य तिष्ठति। तत्र तृतीयः पर्वतः ‘बलाहक’ इति श्रुतः।

Verse 38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैः दिवम् आवृत्य तिष्ठति। चतुर्थः पर्वतो ‘द्रोणः’, यत्र सा वै सहोषधिः।

Verse 39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा / कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा। तत्र पञ्चमः पर्वतः ‘कङ्कः’ सुमहोदयः।

Verse 40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः / षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

नित्यपुष्पफलोपेतः स वृक्षवीरुत्समावृतः। तत्र षष्ठः पर्वतः ‘महिषः’ मेघसन्निभः॥

Verse 41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः / सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

यस्मिन् सोग्निर्निवसति ‘महिषो’ नाम वारिजः। तत्र सप्तमः पर्वतः ‘ककुद्मान्’ इति कथ्यते॥

Verse 42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः / प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

तत्र रत्नान्यनेकानि वासवः स्वयमेव रक्षति। प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत् स्वयम्॥

Verse 43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः। तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै॥

Verse 44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् / बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

कुमुदस्य श्वेतवर्णः स्मृतः, उत्तमस्य च लोहितः। बलाहकस्य जीमूतवर्णः, द्रोणस्य हरितः स्मृतः॥

Verse 45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् / ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

कङ्कस्य ‘वैद्युत’ इति नाम, महिषस्य ‘मानसम्’ इति च। ककुदस्य ‘सुप्रदम्’ इति नाम; एतानि सप्त नामानि सप्तधा स्मृतानि॥

Verse 46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत / ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

वर्षाणि पर्वतांश्चैव नदीश्च तेषु निबोधत। ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी॥

Verse 47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः / तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः। तासां समीपगाश्चान्याः शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः / इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्कोऽपि मानवः। इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्तितः॥

Verse 49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः। शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते॥

Verse 50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः / विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

शाल्मलद्वीपः सुरोदसमुद्रेण समावृतः; विस्तारतः शाल्मलद्वीप एव समः, न तु सर्वतः समन्ततः।

Verse 51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः / यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

उत्तरेषु तु धर्मज्ञ द्वीपेषु शृणुत प्रजाः; यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत।

Verse 52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः / सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः; सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः।

Verse 53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः / सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः; सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान् निबोधत।

Verse 54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः / द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः; द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः।

Verse 55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः / चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः; चतुर्थः पुष्पवान्नाम, पञ्चमस्तु कुशेशयः।

Verse 56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः / मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

षष्ठो हरिगिरिर्नाम, सप्तमो मन्दरः स्मृतः; ‘मन्दा’ इति ह्यपा नाम, मन्दरो दारणादयम्।

Verse 57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः / उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः; उद्भिदं प्रथमं वर्षं, द्वितीयं वेणुमण्डलम्।

Verse 58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

तृतीयं वै रथाकारं, चतुर्थं लवणं स्मृतम्; पञ्चमं धृतिमद्वर्षं, षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्।

Verse 59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः / एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

सप्तमं कपिलं नाम, सर्वे ते वर्षभावकाः; एतेषु देवगन्धर्वाः, प्रजास्तु जगदीश्वराः।

Verse 60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः / न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

विहरन्ति रमन्ते च सर्वतः हृष्यमाणाः। तेषु न दस्यवः सन्ति, न च म्लेच्छजातयः॥

Verse 61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा / तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा। तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवास्तथा॥

Verse 62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा / अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा। अन्यास्ताभ्योऽपरिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः॥

Verse 63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः। घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः॥

Verse 64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु / इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु। इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्तितः॥

Verse 65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् / कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम्। कुशद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः स तु वै स्मृतः॥

Verse 66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः / तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्चद्वीपेन संयुतः। तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः॥

Verse 67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः / अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः। अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः॥

Verse 68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः / द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः। द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः॥

Verse 69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः / एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः॥

Verse 70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः / परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

बहुपुष्पफलोपेतैर्नानावृक्षलतावृताः । परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः ॥

Verse 71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत / क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत । क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ॥

Verse 72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते / उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते । उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः ॥

Verse 73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः / मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः । मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥

Verse 74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः / तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः । तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः ॥

Verse 75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः ॥

Verse 76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः / अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः । अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः ॥

Verse 77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु / आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु । आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु ॥

Verse 78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः / तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः । तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ॥

Verse 79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि / निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि । निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ॥

Verse 80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् / शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

शाकद्वीपं यथावदिह निश्चयेन प्रवक्ष्यामि। मम वचनं यथातथ्यं यथार्थवत् शृणुध्वम्॥

Verse 81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

क्रैञ्चद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः शाकद्वीपविस्तरः। स दधिमण्डोदकसमुद्रं परितः स्थितः॥

Verse 82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः / कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

तत्र पुण्याः जनपदाः; चिरात् तु म्रियते जनः। दुर्भिक्षं कुतः? जरा-व्याधि-भयं कुतः?॥

Verse 83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः / रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

तत्रापि शभ्राः पर्वताः सप्तैव मणिभूषणाः। रत्नाकराः तथा नद्यः; तेषां नामानि मे शृणु॥

Verse 84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते / प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

देवर्षि-गन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते। प्रागायतः स सौवर्णः ‘उदयो’ नाम पर्वतः॥

Verse 85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च / तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

वृष्ट्यर्थं जलदाः तत्र प्रभवन्ति च यान्ति च। तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः॥

Verse 86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् / ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

यतः नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्। ततः वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह॥

Verse 87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् / रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्। रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः॥

Verse 88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः / तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः। तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल॥

Verse 89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः / तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

तस्यापरेण सुमहान् नाजतोऽस्तगिरिः स्मृतः। तस्यापरे चाम्बिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः॥

Verse 90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः / केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

अम्बिकेयात् परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः। केसर्याः केसरयुतो यत्र वायुः प्रजापतिः॥

Verse 91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् / द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

उदयात् प्रथमं वर्षं महत्तज्जलदं स्मृतम्। द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्॥

Verse 92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् / अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम्। अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्॥

Verse 93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् / द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम्। द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च॥

Verse 94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः / शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः। शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः॥

Verse 95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः / नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

तत्र पुण्याः जनपदाः चातुर्वर्ण्यसमन्विताः सन्ति; नद्यश्च महापुण्याः, गङ्गाः सप्तविधाः तथा।

Verse 96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या / इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका तथा; इक्षुः वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी स्मृता।

Verse 97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः / सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः; सहस्रशः समाख्याताः यतो वर्षति वासवः।

Verse 98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च / शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

न तासां नामधेयानि न परिमाणं तथैव च; शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः।

Verse 99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते / शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

ताः नद्यः सदा हृष्टाः ते जनपदाः पिबन्ति; शांशपायनविस्तीर्णः द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः।

Verse 100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः / सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः ॥

Verse 101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि / वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान् ॥

Verse 102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः / शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः ॥

Verse 103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः / वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः ॥

Verse 104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् / धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः ॥

Verse 105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

तेषु लोभो न माया वा न च हीर्षासूयासम्भवः। तेषु विपर्ययो नास्ति; कालात् स्वाभाविकं परम्॥

Verse 106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः / स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

तेषु करावाप्तिर्नास्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञाः परस्परं रक्षन्ति॥

Verse 107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन् द्वीपे प्रभाषितुम्। एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्॥

Verse 108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत / पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत। पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः॥

Verse 109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः / पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

शाकद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः पुष्करः स्मृतः। पुष्करे श्रीमान् एक एव पर्वतो महाशिलः॥

Verse 110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः / द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः। द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान्॥

Verse 111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः / उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः। ऊर्ध्वं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्॥

Verse 112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः / स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

द्वीपार्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः। स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः॥

Verse 113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः। तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः॥

Verse 114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः / एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः। एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः॥

Verse 115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः / पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

सः पुष्करद्वीपः सर्वतः स्वादूदकेन समुद्रेण परिवारितः, तस्य विस्तारात् सर्वदिक् समन्ततः विस्तीर्णोऽभवत्।

Verse 116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ पुण्यौ शुभौ जनपदौ; मानसपर्वतस्य तु मण्डले तस्याभितः स्थितौ।

Verse 117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् / त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

मानसस्य बाह्यतो यद्वर्ष महावीतं तदुच्यते; तस्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्ड इति कथ्यते।

Verse 118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः / अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

तत्र मानवाः दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति; अरोगाः सुखबाहुल्याः मानसीं सिद्धिमास्थिताः।

Verse 119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् / अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

तस्मिन् वर्षद्वये आयुः रूपं च समं स्मृतम्; तेषु नाधमोत्तमभावः, रूपशीलतः सर्वे तुल्याः।

Verse 120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा / निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

न तत्र दस्यवो न दमकाः, न ईर्ष्यासूया न भयम्; न निग्रहो न दण्डोऽस्ति, न लोभो न परिग्रहः।

Verse 121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च / वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

न तत्र सत्यम् नानृतं, न धर्मो नाधर्म एव च; न वर्णाश्रमव्यवस्था, न वार्ता, न पाशुपाल्यं, न वणिक्पथः।

Verse 122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च / वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

त्रयीविद्या न तत्र, दण्डनीतिश्च न; शुश्रूषा न, शिल्पमपि न; वर्षद्वये पुष्करस्यैतत्सर्वं न विद्यते।

Verse 123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते / उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

न तत्र वर्षं न नद्यः, न शीतोष्णं च विद्यते; उद्भिदानि जलानि च, गिरिप्रस्रवणानि च तत्र सन्ति।

Verse 124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा / सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

उत्तरकुरूणां जनैस्तुल्यकालो जनस्तथा; सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र, जराक्रमविवर्जितः।

Verse 125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च / आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

इत्येष धातकीखण्डे महावीत इति तथा। आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः॥

Verse 126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

स्वादूदकेन समुद्रेण पुष्करः परिवारितः। विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु॥

Verse 127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः / द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः। द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः॥

Verse 128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् / अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात्। अपां चैव समुद्रेकात् सामुद्र इति संज्ञितः॥

Verse 129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः / तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

विशन्ति निवसन्त्यस्मिन् प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः। तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः॥

Verse 130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने / रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने । रतिप्रबन्धनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै ॥

Verse 131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा / प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा । प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ॥

Verse 132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते / तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते । तथोपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते ॥

Verse 133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा / महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा । महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा ॥

Verse 134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च / उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च । उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥

Verse 135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः / दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

सोमस्य वृद्धिक्षयहेतोः समुद्रस्यापि क्षयवृद्धी भवतः; पञ्च शतानि अङ्गुलानि दशोत्तराणि च।

Verse 136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु / द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

समुद्रीणां पर्वसु अपां वृद्धिः क्षयश्च दृश्यते; द्विराप्कत्वात् द्वीपाः स्मृताः, सर्वतः उदकावृताः।

Verse 137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते / अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

उदकस्य आयनं यस्मात् तस्मात् ‘उदधिः’ इति उच्यते; अपर्वाणः गिरयः, पर्वभिः तु ‘पर्वताः’ स्मृताः।

Verse 138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते / शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतः, तेन स उच्यते; शाल्मले द्वीपे शाल्मलिः सुमहाव्रतैः पूज्यते।

Verse 139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते / क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

कुशद्वीपे कुशस्तम्बः, तस्य नाम्ना स उच्यते; क्रैञ्चद्वीपे कैञ्चो गिरिः जनपदस्य मध्ये ह।

Verse 140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते / न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

शाकद्वीपे शाकनामा द्रुमः प्रसिद्धः; पुष्करद्वीपे तु न्यग्रोधो वृक्षः, तत्रवासिभिः स नमस्क्रियते।

Verse 141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

महादेवः पूज्यते; ब्रह्मा च त्रिभुवनेश्वरः। तस्मिन् लोके ब्रह्मा प्रजापतिः साध्यैः सह वसति।

Verse 142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः / स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

तत्र देवाः त्रयस्त्रिंशत् महर्षिभिः सह उपासते; तत्रैव स देवानां देवोत्तमोत्तमः पूज्यते।

Verse 143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च / द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

जंबूद्वीपात् रत्नानि विविधानि प्रवर्तन्ते; तेषु सर्वेषु द्वीपेषु प्रजानां क्रमः खलु भवति।

Verse 144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च / आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

सर्वशः ब्रह्मचर्येण सत्येन दमेन च; आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां तत्र प्रमाणं द्विगुणं भवति।

Verse 145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् / गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

एतस्मिन् पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयं तत्र प्रजाः स्वयंभूः पालयति; जडाः पण्डिताश्च तत्र वसन्ति।

Verse 146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

ईश्वरः दण्डं सुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः; स विष्णोः सचिवो देवः, स पिता, स पितामहः।

Verse 147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् / षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमेवोपस्थितम्; षड्रसं सुमहावीर्यं प्रजाः सदा भुञ्जते।

Verse 148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् / स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

पुष्करस्य परार्द्धे महान् स्वादूदकः समुद्रः आवृत्य स्थितः, स समन्तात् तं परिवेष्टयति।

Verse 149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

तस्य परे महती लोकसंस्थितिर्दृश्यते; काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा ह्येकशिलोपमा।

Verse 150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

तस्यापरेण शैलः पर्यासात् पस्मिण्डलः; प्रकाशश्चाप्रकाशश्च स एव लोकालोक इति कथ्यते।

Verse 151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् / योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

तस्य आलोकः पूर्वभागे, ततः परं निरालोकः; तस्योच्छ्रयः योजनानां सहस्राणि दश समृतः।

Verse 152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः / आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः; आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोकः ह्यलौकिकः।

Verse 153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः / लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

लोकाः लोकविस्तारार्धे संमिताः; निरालोकाः तु बाह्यतः; अलोकः तु लोकविस्तारमात्रः सर्वतो बहिः।

Verse 154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः / आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

सः समन्तात् परिच्छिन्नः उदकेन च आवृतः; आलोकात् परतः अपि अण्डम् आवृत्य तिष्ठति।

Verse 155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

अण्डस्य अन्तः स्थिताः एते लोकाः, सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकः, अथ भुवर्लोकः, स्वर्लोकः, अथ महर्लोकः तथा॥

Verse 156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः / एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

जनोलोकः तपोलोकः सत्यलोकश्च—एष एव लोकसंग्रहः। एतावानेव विज्ञेयः, लोकान्तश्च परोऽपि यः॥

Verse 157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः / आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

कुम्भस्थायी यथा चन्द्रमा प्रतीच्यां दिशि दृश्यते। शुक्लपक्षस्य आदितः, तथा अण्डस्य वपुः स्मृतम्॥

Verse 158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः / तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

ईदृशानाम् अण्डानां तु कोटयः सहस्रशो ज्ञेयाः। तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः॥

Verse 159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः / दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

प्राकृतैर्धरणैः तत्तद् आवृतं प्रति सप्तभिः। दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्॥

Verse 160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् / अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

सर्वे परस्परावृताः परस्परात् उत्पन्नाश्च; अस्याण्डस्य समन्तात् घनोदधिः सन्निविष्टः।

Verse 161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति / बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

समन्तात् वनोदेन धार्यमाणः स तिष्ठति; यस्य बाह्यतः घनतः तिर्यगूर्ध्वं मण्डलं भवति।

Verse 162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा / अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

यत्तु तेजसा समन्तात् धार्यमाणं तिष्ठति; अयोगुडनिभो वाह्निः समन्तात् मण्डलाकृतिः।

Verse 163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति / घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

स समन्तात् घनवातेन धार्यमाणः तिष्ठति; घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति।

Verse 164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् / महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

भूतादिः तथा काशं दधाति, भूतादिश्चायं महान्; स महानपि अनन्तेन अव्यक्तेन हि धार्यते।

Verse 165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च / अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

अनन्तं चापरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च; अनन्तं कृतात्मानं यदनादिनिधनं च।

Verse 166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् / नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

अनित्यं परतोऽघोरमनालम्बमनामयम्; नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्।

Verse 167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् / देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

तम एव निरालोकममर्यादमदैशिकम्; देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्।

Verse 168

तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् / मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

तमसोऽन्ते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम्; मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्।

Verse 169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः / महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

त्रिदशानामगम्यं तत् स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः; महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः।

Verse 170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः / ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

चन्द्रादित्ययोः अधस्तात् ये लोकाः बुधैः प्रथिताः, ते एव ‘लोकाः’ इति कथ्यन्ते; एतत् जगत् इति च न संशयः।

Verse 171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये / सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

रसातलादयः सप्त अधस्तलाः, तथा ऊर्ध्वतलाः अपि सप्त; वायोः सप्त स्कन्धाः च, ब्रह्मसदनसहिताः, हे द्विजाः।

Verse 172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः / प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

आपातालात् दिवं यावत् अत्र पञ्चविधा गतिः; एतत् जगतः प्रमाणम्—एषः संसारसागरः।

Verse 173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः / विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

अनाद्यन्तां गतिं यान्ति नानाजातिसमुद्भवाः; जगतः सा विचित्रा प्रकृतिः ब्रह्मणः स्थिता।

Verse 174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः / अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

यत् च इह दैविकं वा निसर्गं बहुविस्तरं, तत् अतीन्द्रियम्; महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितम्।

Verse 175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा / मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

पृथिव्यापोऽग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा । मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ॥

Verse 176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते / अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते । अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते ॥

Verse 177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने / यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

तस्य चोक्तं मया पूर्वं तस्मिन्नामानुकीर्तने । यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्तितः ॥

Verse 178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते । भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले ॥

Verse 179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः / तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः । तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः ॥

Verse 180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः / सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः। सर्वलोकेषु लोकेशः प्रभुः बहुधा इज्यते॥

Verse 181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम्। आधाराधेयभावेन विकारास्तेऽविकारिणः॥

Verse 182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् / परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्। परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्॥

Verse 183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः / प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

यस्मात्सृष्टास्तु तेऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः। प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषोऽन्यविशेषणात्॥

Verse 184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते / गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते। गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः॥

Verse 185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते / भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

शेषेषां तु परिमाणनिर्णयः सौक्ष्म्यात् अत्र न विवेच्यते। भूतानां परतः स्थिताऽसौ व्यालोका धरा इति स्मृता॥

Verse 186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः / पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

भूतानि व्यालोक-आकाशे सर्वतः परिच्छिन्नानि। महति पात्रे यथा पात्राणि अन्तर्गतानि तथा॥

Verse 187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् / तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

अन्योन्यहीनानि भवन्ति परस्परसमाश्रयात्। तथा व्यालोक-आकाशे भेदाः अन्तर्गता मताः॥

Verse 188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु / यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

कृत्त्नानि एतानि चत्वारि हि अन्योन्यस्य अधिकानि। यावन्ति एतानि भूतानि तावद् उत्पत्तिरुच्यते॥

Verse 189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः / प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

तन्तूनामिव सन्तारः भूतेषु अन्तर्गतो मतः। भूतानि प्रत्याख्याय कार्योत्पत्तिर्न विद्यते॥

Verse 190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते / कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

तस्मात् परिमिताः भेदाः कार्य्यात्मकाः स्मृताः; महदादयः ये भेदाः, ते कारणात्मकाः एकरूपा अपि स्युः।

Verse 191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः / सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

इत्येषः संनिवेशः मया विभागशः प्रोक्तः; सप्तद्वीपसमुद्राढ्यः याथातथ्येन वै, हे द्विजाः।

Verse 192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि / वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

विस्तरेण मण्डलाः च, प्रसंख्यानेन च; वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामस्य एकदेशः एव हि।

Verse 193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् / एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वम् इदं जगत्; एवंभूतगणाः सप्त परस्परं सन्निविष्टाः।

Verse 194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

एतावान् संनिवेशः मया प्रभाषितुं शक्यः; पार्थिवे संनिवेशे तु एतावत् एव श्रोतव्यम्।

Verse 195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् / तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

सप्तैताḥ प्रकृतयः परस्परं धारयन्ति। ताः अहं परिमाणेन इह संख्यातुं नोत्सहे॥

Verse 196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा / तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

असंख्याताः प्रकृतयः तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यं अनुमण्डलम्॥

Verse 197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

पर्यायसन्निवेशस्तु भूमेः तदनु मण्डलः। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पृथिव्याः वै विचक्षणाः॥