Shloka 99
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते / शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः
Transliteration
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te / śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ
Translation
ताः नद्यः सदा हृष्टाः ते जनपदाः पिबन्ति; शांशपायनविस्तीर्णः द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः।
Word by Word
ताःthem (those rivers)
ताः:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
पिबन्तिdrink
पिबन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√पा (पा धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, बहुवचन
सदाalways
सदा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb: ‘always’)
हृष्टाःdelighted
हृष्टाः:
कर्तृ (Karta)
TypeAdjective
Rootहृष्ट (कृदन्त; √हृष् (हृष् धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त (past participle used adjectivally); पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन (agreeing with जनपदाः)
नदीःrivers
नदीः:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन
जनपदाःregions/countries
जनपदाः:
कर्तृ (Karta)
TypeNoun
Rootजनपद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन
तुindeed/but
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक निपात (particle: ‘but/indeed’)
तेthose
ते:
कर्तृ (Karta)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन (referring to जनपदाः)
शांशपायन-विस्तीर्णःextended (called) Śāṃśapāyana-vast
शांशपायन-विस्तीर्णः:
कर्तृ (Karta)
TypeAdjective
Rootशांशपायन (प्रातिपदिक; नाम) + विस्तीर्ण (कृदन्त; वि+√स्तॄ (स्तॄ धातु) + क्त)
Formसमासः तत्पुरुष (determinative: ‘expanded/extended as far as Śāṃśapāyana’ / ‘Śāṃśapāyana-extended’); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (agreeing with द्वीपः)
द्वीपःisland/continent
द्वीपः:
कर्तृ (Karta)
TypeNoun
Rootद्वीप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
असौthis (one)
असौ:
कर्तृ (Karta)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (demonstrative: ‘this/that’)
चक्र-संस्थितःsituated like/in a wheel (circularly arranged)
चक्र-संस्थितः:
कर्तृ (Karta)
TypeAdjective
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + संस्थित (कृदन्त; सम्+√स्था (स्था धातु) + क्त)
Formसमासः सप्तमी/तत्पुरुषार्थक (locative determinative sense: ‘situated in/like a wheel’); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (agreeing with द्वीपः)