Shloka 42
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः / प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्
Transliteration
tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ / prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam
Translation
तत्र रत्नान्यनेकानि वासवः स्वयमेव रक्षति। प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत् स्वयम्॥
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण
रत्नानिgems
रत्नानि:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), बहुवचन
अनेकानिmany
अनेकानि:
विशेषण (of ‘रत्नानि’)
TypeAdjective
Rootअनेक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘रत्नानि’ इति विशेषण
स्वयम्himself
स्वयम्:
कर्ता-विशेषण (agent-emphasis)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मवाचक क्रियाविशेषण (reflexive adverb: ‘himself’)
रक्षतिprotects
रक्षति:
क्रिया (verbal predicate)
TypeVerb
Root√रक्ष् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
वासवःVāsava (Indra)
वासवः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootवासव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इन्द्र-पर्याय
प्रजापतिम्Prajāpati
प्रजापतिम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
उपादायhaving taken (along)
उपादाय:
पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
TypeIndeclinable
Rootउप-आ-√दा (धातु)
Formक्त्वान्त/ल्यप्-अव्यय (gerund): ‘having taken/bringing along’
प्रजाभ्यःto the creatures/subjects
प्रजाभ्यः:
सम्प्रदान (Sampradāna/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative) वा चतुर्थी (4th/Dative), बहुवचन; प्रसङ्गे ‘भ्यः’ = ‘for/to’ (dative) अधिकयुक्तम्
विधिवत्properly, as prescribed
विधिवत्:
क्रिया-विशेषण (manner)
TypeIndeclinable
Rootविधिवत् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb: ‘according to rule’)
स्वयम्himself
स्वयम्:
कर्ता-विशेषण (agent-emphasis)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्त-आत्मवाचक क्रियाविशेषण