Kanda 6
Daily Rites & Blessings
काण्डं ६ अथर्वणीयस्य “प्रयुक्त-मन्त्रस्य” सघनः सङ्ग्रहः; अत्र प्रायः १–३ ऋचां लघुसूक्तानि दैनन्दिनजीवने तत्क्षणोपयोग्याः मन्त्र-प्रयोगाः इव वर्तन्ते। अस्य अनुवाकाः आत्मरक्षणात् शत्रुनिवारणाच्च आरभ्य, आपो-ओषधि-वृक्षैः भैषज्यकर्मसु प्रवर्तन्ते; ततः गृह्यशान्तौ, प्रजननसुरक्षायाम्, आयुर्वर्चसोः पुनःस्थापने, तथा अग्नि–इन्द्रबलसमाश्रयया राजधर्म-राज्यस्थैर्यविजयादिषु च स्थिरीकरणे परिणमन्ति। विशेषतया अत्र न्याय-नैतिक-शुद्धेः प्रवाहः दृश्यते—एनसः (पाप/दोष) ऋणस्य च मोचनम्, तथा नानाबन्धानां (मोचन) विमोचनं—रक्षाभिः भैषज्यैश्च सह समन्वितम्।
Anuvakas in Kanda 6
15 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
मन्त्रैः संरक्षण-समृद्धी साध्येते—आत्मगोपनं, शत्रुनिवारणं, तेजोबलवर्धनं, तथा नियन्त्रिताकर्षणम्। उपविषयाः—(१) आत्मगोपनं च देवतानां बहुपरतया रक्षणव्यवस्था, (२) रक्षोघ्नं/अपोत्प्रैतिकं शत्रुबलानां दूरतः प्रहाणम्, (३) पौष्टिकं वर्चो-धन-प्रजावृद्धिः पुनर्जीवनशक्तेः च संवर्धनम्, (४) कामप्रतिमाभिः वशीकरणं/संवननं (प्रेमाकर्षणम्), (५) त्रिषु लोकेषु संप्रोक्षणरूपा दीक्षा-शुद्धिः। व्यावहारिक-लक्ष्यम्—दैनन्दिन-प्रयोगः।
Anuvaka 2
मन्त्रौषधिवृक्षसहायैः विषदोषरोगान् तथा अन्तःसामाजिकमानसिकक्लेशांश्च निरस्य, जन्मगर्भधारणदीर्घायुषः स्थैर्यं रक्षां च साधयितुं प्रयुक्ता रक्षाचिकित्सा। उपविषयाः—पुंसवनं पुत्रप्राप्तिसिद्धिः; गर्भदृंहणं गर्भस्थैर्यं च; अकालमृत्युघातादिभ्यः मृ्त्युञ्जय-शान्तिः; भैषज्यानि—सर्पविष/विषोपद्रव, नेत्ररोग, बलास, ज्वर/यक्ष्मादीनां विशिष्टोपचाराः; औषध्यः वृक्षाश्च औषधमित्ररूपेण चिकित्सायाम्।
Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—आपः, ओषधयः, वृक्षाश्च इव ‘जीवनौषधयः’ इति भैषज्यं शान्तिश्च, तथा गृहस्य रक्षार्थं शकुनदोष-निवारणम्। उपविषयाः—(१) आपः दिव्याः सर्वदा सन्निहिताः भेषजं (वृष्टिः, संगमाः, प्रवाहिण्यः) इति; (२) ओषधीनां वीर्यं भूमौ/पृथिव्यां प्रतिष्ठितं—वृद्धिः, पोषणं, समृद्धिः; (३) पाप्मनः तथा देहस्थ-स्थानिक-रोगाणां निष्कासनम्; (४) मधुमय-यव-वनस्पति-विधिना यज्ञीय-समृद्धिः; (५) अरिष्ट-निवारणम्—कपोत-उलूकादि अशकुनानां तथा गृहगत-दुर्निमित्तानां शमनम्।
Anuvaka 4
अग्नि–इन्द्रयोः शक्त्या गृहं राष्ट्रं च सुरक्षितं भवति—शत्रुभ्यः परिरक्षणं, समृद्धेः श्रीयश्च तथा अभयस्य स्थैर्यं च। उपथेमाः—(१) गौः/पृश्निरूपेण पौष्टिकतत्त्वेन विश्वस्य पोषणोन्नतिः। (२) अग्निः रक्षोहा—सीमापरिरक्षणं, सुरक्षितगमनं, यज्ञीयघर्मेण उष्णता च। (३) इन्द्रः धनस्य जयस्य राष्ट्रस्य यशसो वर्चसश्च दाता रक्षकश्च। (४) शपथबलं प्रतिशापश्च—धर्मन्यायात्मकं संरक्षणम्। (५) ग्रामसीमानां रक्षणं तथा गृहपरिसरस्य शुद्धिः।
Anuvaka 5
मुख्यविषयः—मनः-शरीर-यज्ञप्रवृत्तीनां स्थैर्यं जनयन्ति, रक्षात्मक-शान्तिककर्माणि च; क्रोधं, रोगं, दुःस्वप्नान्, अशौचं, कीटादीन् च अपाकुर्वन्ति। उपविषयाः—(१) मनसः प्रज्ञायाः इन्द्रियाणां च धैर्यं दीर्घायुषश्च। (२) मन्योः शमनं, सम्मनसः (सौहार्दस्य) पुनःस्थापनं च। (३) दर्भतृणेन शत्रुतापस्य शीतलीकरणं/निराकरणं। (४) विश्वस्थैर्योपमानैः रोगस्य निरोधनं स्तम्भनं च। (५) दुःस्वप्नानां निःसारणं, अशौचनिवारणं, कीटाद्यपसारणं च।
Anuvaka 6
अस्य षष्ठकाण्डस्य षष्ठानुवाके अथर्वणीयैः शुद्धि-रक्षा-सिद्धिमन्त्रैः प्राणबलस्य, पदस्य, श्रीसमृद्धेश्च पुनःस्थापनं परिरक्षणं च प्रतिपाद्यते। अत्र एनसः (पाप-रितुदोषस्य) प्रायश्चित्त-शोधनं, सूर्यप्रेरितं अदृष्टोपद्रव-रक्षोभ्यः अपत्रासकं संरक्षणं, अमित्रदम्भनरूपा जय-राज्याभ्युदयः, सौमनस्य-शान्तिरूपा सामाजिकसामञ्जस्यं, यशः-कीर्तिवर्धनं, गोधनस्य रक्षणं पुनर्लाभश्च, सर्पादिभ्यः सुरक्षा च वर्ण्यते।
Anuvaka 7
प्राथमिकविषयः—शुद्ध्या सामाजिकसौहार्देन च शत्रुबलानां विरुद्धं दृढरक्षणेन आयुषो वर्चसश्च पुनःस्थापनं परिरक्षणं च। उपविषयाः—(१) आपः सूर्यः अग्निः वायुः द्यावापृथिव्यौ च इत्येभ्यः शुद्धिः माधुर्यं प्रसादश्च। (२) निरृत्या बन्धनपाशविपत्तेः विमोचनं प्राणबलस्य पुनरागमनं च। (३) रणभूमौ सीमापरिरक्षणं शत्रूणां स्तम्भनं पराजयश्च। (४) सामूहिकं संमनस्यं एकचित्तता च। (५) वर्चसः यशसः प्रबोधिनी वाक् च प्राप्तिः।
Anuvaka 8
गृहस्थाश्रमस्य स्थैर्यार्थं समृद्धि-सौहार्द-रक्षणीय-निष्कासनैः सह मन्त्रप्रयोगाः। उपविषयाः—पौष्टिकं पोषणं वर्धनं च (ऊर्ज्-रस-रयि), साम्मनस्यं (एकमतिः) सामाजिक-सङ्घटनं च, सपत्नक्षयणं (प्रतिद्वन्द्वि-विद्वेष-निवारणम्), सन्दिग्धभोजन-प्रतिग्रहादिजन्य-दोषस्य प्रायश्चित्तेन पुनःपावनम्, वाजीकरणं (पुंस्त्वबलं सफलसंयोगश्च), अग्निः अन्तर्जाठरजीवाग्निरूपेण धैर्यं दृष्टिं च पुनःस्थापयन्, मूल्यवान् द्रव्यस्य स्थिरीकरणं बन्धनं च यथा न विचरति।
Anuvaka 9
प्राणशक्तेः सामाजिकव्यवस्थायाश्च स्थैर्यं—गर्भाधानात् विवाहपर्यन्तं, भैषज्योपयोगेभ्यः दृढराज्यपर्यन्तं च। उपविषयाः—(१) गर्भाधानं गर्भस्य च रक्षणम्। (२) जायाकामना (योग्यभार्याप्राप्तिः) गृहस्थाश्रमसमावेशश्च। (३) अपचितेः यक्ष्मणश्च निष्कासनं, आन्तरदुःखशमनं च। (४) निरृत्या (विपद्-अमङ्गल-बन्धदुर्भाग्य) विमोचनम्। (५) ध्रुवेण विश्वस्थिरीकरणेन सार्वभौमस्य पौष्टिकं स्थिरीकरणम्। (६) प्रीतिवर्धनं शीतलीकरणं च।
Anuvaka 10
अस्य षष्ठकाण्डस्य दशमानुवाके अथर्वणीयकर्मभिः पुनरुत्थापनरक्षणं प्रतिपाद्यते—यक्ष्मरपसादिक्षयव्याधेः निष्कासनं, अंहसः (धर्मकर्मदोषजन्यस्य कल्मषस्य) अपनोदनं, कुष्ठाद्यौषधप्रयोगः तथा यवकल्पितसंयोगभैषज्यं, विषदूषणस्य अभिमन्त्रणसंस्कारः, रणविजयः संग्रामरक्षा च शत्रुहिंसापरिवर्तनं, स्वस्त्ययनं सुरक्षितगमनं गृहपरिसररक्षा च, तथा स्थिरराज्यलाभः।
Anuvaka 11
अस्य षष्ठकाण्डस्यैकादशानुवाके अथर्वणो विधिना प्राणबलस्य स्थैर्यं—आरोग्यं वीर्यं रक्षणं च समृद्धिं च—विशिष्टैर्मन्त्रैः साध्यते। अत्र वाजीकरणं (कामवीर्यवर्धनं जननदृढता च), वशीकरणं (परचित्तस्य सौहार्द्ये नियोजनम्), परितो रक्षणावरणं मणिबन्धादि-ताबीजैः संरक्षणं, भैषज्यप्रयोगाः कासे शीतव्याधौ च आकस्मिकमूर्च्छादौ, तथा शत्रुनाशनाभिचाररूपेण शत्रूणां बन्धनं स्तम्भनं च, मेधाप्रार्थना च धनचिह्नैः सम्बद्धा—एतानि विषयाः संक्षेपेण निरूप्यन्ते।
Anuvaka 12
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः ग्राही–उन्मादादिबन्धेभ्यः, एनसः, ऋणस्य च मोचनं—शुद्धिकर्मभिः तथा धर्मन्यायसम्बद्धैः प्रायश्चित्तविधिभिः। उपविषयाः—(१) ग्राही–उन्मादयोः भूतग्रहणादेः च भैषज्यरूपेण मन्त्रैः शमनम्, (२) जाग्रत्स्वप्नयोः कृतानां ज्ञाताज्ञातानां दोषाणां प्रायश्चित्तेन विमोचनम्, (३) आनृण्यप्राप्तिः तथा यमपाशानां शिथिलीकरणम्, (४) द्यूतं ऋणकिल्बिषयोः कारणत्वेन निरूपणम्, (५) अन्नसुरक्षा धर्माधीनं च यथाविधि भोगव्यवस्थापनम्, (६) परलोकसम्बद्धे धर्मसम्बन्धस्य पुनःस्थापनरूपा सम्यग्व्यवस्था।
Anuvaka 13
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—शुभव्यवस्थायाः पुनःस्थापनम्; पापापशकुनदुर्भाग्यबन्धनानां शिथिलीकरणं, सौहार्दसमृद्ध्योः स्थिरीकरणं, तथा अभिषेक-रक्षामन्त्रैः सामाजिकप्रयोजनानां सशक्तीकरणं च। उपविषयाः—वरुणपाशविमोचनं प्रायश्चित्तं च; दुष्वप्ननिवारणम्। दानयज्ञपुण्यं तथा अभिषेकवत् दीक्षा—उर्ध्वगत्यै। सौमनस्यं सभासामञ्जस्यं च। काल-नक्षत्राधारितं भद्राहं (शुभकाल) साधनम्। पौष्टिकसमृद्धिः तथा भगस्य न्याय्यभागप्राप्तिः। भैषज्यकर्मणा रोग-दोष-अपमृत्य्वादीनां निष्कासनम्।
Anuvaka 14
अस्य षष्ठकाण्डस्य चतुर्दशानुवाके मुख्यविषयः कामस्मरस्य तथा इन्द्रवज्रस्य साहाय्येन वशीकरणात्मकं रक्षणात्मकं च कर्म, तथा गृह्यचिकित्सायाः विशिष्टप्रयोगाः (केशवर्धनं, दन्तोद्गमपीडा-शमनं) इति। उपविषयाः—(१) कामस्मरप्रतिष्ठापनपूर्वकं तपसो विनियोगेन प्रेमव्याधेः वशीकरणं च, (२) इन्द्रवज्रेण राष्ट्ररक्षणं तथा आक्रामकाणां दण्डनम्, (३) मेखलया (व्रतपट्ट्या) ब्रह्मचर्यनियमः रक्षणं च, (४) पृथिवीजातैः औषधीभिः परम्पराप्राप्तैश्च मन्त्रैः केशपुनर्जननं घनीकरणं च, (५) गृहशान्तिः—विशेषतः शिशोर्दन्तोद्गमसमये उत्पन्नक्लेशस्य शमनं गृहस्य च प्रशमनम्।
Anuvaka 15
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः कृषिपशुधनसमृद्धेः रक्षणस्य च विधयः—गो-कर्णच्छेदनाङ्कनकर्मणि रक्तस्राव-पूयादिदोषान् अशुभं च निवारयित्वा शुभलक्षणत्वेन विधिपूर्वकं प्रतिष्ठापनम्, पशूनां रक्षणं वृद्धिश्च, अन्न-यवयोर्देवताकरणेन स्वयमेव वर्धमानसमृद्धेः प्रार्थना, कोष्ठागार-राशि-भाण्डादीनां संरक्षणं, तथा गृह्य-पास्तोरिकसमृद्धेः (पौष्टिक) सह भैषज्य-रक्षात्मकप्रयोगस्य समर्थनम्।
Frequently Asked Questions
Because it contains many very short (often 1–3 verse) sūktas designed as deployable charms for protection, healing, pacification, and prosperity in domestic and social settings.
Bhaiṣajya material is prominent: expelling toxins and disease, restoring āyus/varcas, and using sacralized waters, herbs, and trees as “living medicines,” often paired with protective expulsions.
Mocana is “unbinding” or release: the hymns seek freedom from bonds of seizure/constraint and from juridico-moral burdens such as enas (guilt/sin) and ṛṇa (debt), restoring purity and auspicious order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.