Kanda 6
Daily Rites & Blessings
কাণ্ড ৬ হৈছে অথৰ্বণীয় “প্ৰয়োগ-মন্ত্ৰ”ৰ এক ঘন সংকলন; ইয়াত ১–৩ ঋচাৰ সংক্ষিপ্ত সূক্তসমূহ দৈনন্দিন জীৱনৰ বাবে সিধা ব্যৱহাৰযোগ্য তাবিজ-ধৰণৰ মন্ত্র হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ অনুবাকসমূহ ব্যক্তিগত ৰক্ষা আৰু শত্রু-নিবাৰণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, জল, ঔষধি আৰু বৃক্ষৰ দ্বাৰা চিকিৎসা, তাৰ পাছত গৃহ-সম্মতি, সুৰক্ষিত প্ৰজনন, আয়ুস-বৃদ্ধি, আৰু অগ্নি–ইন্দ্ৰ শক্তিৰ মাধ্যমেৰে ৰাজনীতি/ৰাজশাসনৰ স্থিতি স্থাপনলৈ আগবাঢ়ে। ইয়াৰ এক বিশেষ ধাৰা হৈছে ন্যায়-নৈতিক শুদ্ধিকৰণ—এনস (দোষ/পাপ), ঋণ (ঋণা), আৰু বিভিন্ন “বন্ধন” (মোচন) ঢিলা কৰি মুক্ত কৰা—যি ৰক্ষা আৰু চিকিৎসামূলক ক্ৰিয়াৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে চলি থাকে।
Kinds of hymn
Anuvakas in Kanda 6
15 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
মন্ত্ৰৰ জৰিয়তে সুৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি: আত্ম-ৰক্ষা, শত্ৰু-নিবাৰণ, জীৱনীশক্তি বৃদ্ধি আৰু নিয়ন্ত্ৰিত আকৰ্ষণ। উপ-বিষয়সমূহ: আত্ম-গোপন (নিজক ৰক্ষা) আৰু দেৱীয় স্তৰীয় প্ৰহৰা; ৰক্ষোঘ্ন/অপোত্ৰোপায়িকভাৱে বৈৰী শক্তিসমূহক দূৰ কৰা; বৰ্চস্, ধন, সন্তান আৰু পুনৰুজ্জীৱিত শক্তিৰ পুষ্টিক বৃদ্ধি; কাম-চিত্রকল্পনাৰ জৰিয়তে বশীকৰণ/সংবনন (প্ৰেম আৰু আকৰ্ষণ); তিনিও লোকত সংপ্ৰোক্ষণ-ধৰণৰ অভিষেক আৰু শুদ্ধিকৰণ। ব্যৱহাৰিক লক্ষ্য: দৈনিক অনুশীলন।
Anuvaka 2
প্ৰধান বিষয়: মন্ত্ৰ আৰু ঔষধি/বনৌষধৰ প্ৰয়োগে সুৰক্ষা আৰু চিকিৎসা—জন্ম, গৰ্ভাৱস্থা আৰু দীঘলীয়া আয়ু স্থিৰ কৰা, লগতে বিষ, ৰোগ আৰু মন-সামাজিক অন্তৰ্দ্বন্দ্ব/ক্লেশ দূৰ কৰা। উপ-বিষয়সমূহ: পুংসৱন আৰু পুত্ৰ-সুৰক্ষাকাৰী জননক্ষমতা; গৰ্ভ-দৃংহণ (ভ্ৰূণ দৃঢ়ীকৰণ) আৰু গৰ্ভস্থিতিৰ স্থিৰতা; অকালমৃত্যু আৰু হিংসাত্মক বধৰ বিৰুদ্ধে মৃত্যুঞ্জয়/শান্তি; ভৈষজ্য—সৰ্পবিষ/বিষক্ৰিয়া, চকুৰোগ, বলাস, জ্বৰ/যক্ষ্মাৰ লক্ষ্যভিত্তিক চিকিৎসা; ঔষধি আৰু বৃক্ষ-মিত্ৰসকলক চিকিৎসাৰ সহায়ক ৰূপে।
Anuvaka 3
এই অনুবাকৰ মুখ্য বিষয় হৈছে—জীৱন্ত ঔষধ (জল, ঔষধি, গছ)ৰ দ্বাৰা ভৈষজ্য আৰু শান্তি, লগতে গৃহ-সুৰক্ষাৰ বাবে অশুভ লক্ষণ/অপশকুন নিবারণ। আপঃ (বৰষুণ, সঙ্গমস্থান, প্ৰবাহমান জল)ক দিৱ্য আৰু সদা-উপস্থিত ঔষধ বুলি স্তৱ কৰা হৈছে। ঔষধিসকলৰ শক্তি ভূমি/পৃথিৱীত নিহিত—বৃদ্ধি, পোষণ আৰু সমৃদ্ধি দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে। পাপ্মান আৰু দেহৰ স্থানীয় ব্যাধি-দোষ দূৰ কৰাৰ মন্ত্র আছে। মধুমিশ্ৰিত যৱ/উদ্ভিদ-কৰ্মৰ দ্বাৰা আচারগত সমৃদ্ধি সাধন কৰা হয়। শেষত কপৌত, উলুক আদি অশুভ পখী আৰু গৃহ-সম্পৰ্কীয় অমঙ্গলক শামিত কৰি নিবারণ (অৰিষ্ট-নিবারণ) কৰা হয়।
Anuvaka 4
অগ্নি–ইন্দ্ৰৰ শক্তিৰে গৃহ আৰু ৰাষ্ট্ৰ সুৰক্ষিত—বৈৰী শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি, শ্ৰী, তেজ আৰু নিৰ্ভয়তাৰ স্থিতি। গাই (গৌঃ/পৃশ্নি) পুষ্টিক তত্ত্ব (পৌষ্টিক) ৰূপে ধৰি বিশ্ব-পোষণ আৰু উন্নতি; অগ্নি ৰক্ষোহা ৰূপে সীমা-ৰক্ষা, নিৰাপদ গমন আৰু যজ্ঞীয় উষ্ণতা (ঘৰ্ম) প্ৰদান কৰে; ইন্দ্ৰ ধন, বিজয়, ৰাষ্ট্ৰ, যশস্ আৰু বৰ্চস্ৰ দাতা-ৰক্ষক। শপথ-বল (শপথ) দ্বাৰা প্ৰতিশাপ-নিবাৰণ আৰু নৈতিক-ন্যায়িক সুৰক্ষা; গাঁও আৰু সীমান্তৰ শান্তি-সুৰক্ষা।
Anuvaka 5
মন, দেহ আৰু যজ্ঞ-কাৰ্যৰ অগ্ৰগতি স্থিৰ কৰি, ক্ৰোধ, ৰোগ, দুঃস্বপ্ন, অশৌচ আৰু কীট-পতঙ্গ আদি অনিষ্টক প্ৰতিহত কৰা ৰক্ষামূলক আৰু শান্তিকৰ বিধান। উপ-বিষয়সমূহ: (1) আয়ু আৰু অন্তৰঙ্গ ইন্দ্ৰিয়-শক্তি (মনস্, প্ৰজ্ঞা, ইন্দ্ৰিয়)ৰ দৃঢ়তা, (2) মন্যু (ক্ৰোধ)ৰ প্রশমন আৰু সম্মনস (ঐক্য/সামঞ্জস্য) পুনঃস্থাপন, (3) দর্ভ ঘাঁহেৰে বৈৰী তাপ শীতল/নিষ্ক্ৰিয় কৰা, (4) বিশ্ব-স্থিতিৰ উপমাৰে ৰোগক থামাই স্থবিৰ কৰা, (5) দুঃস্বপ্ন (অশুভ সপোন) আৰু অন্য অমঙ্গল দূৰ কৰা।
Anuvaka 6
এই অনুবাকৰ মুখ্য বিষয়—আথৰ্বণীয় শুদ্ধিকৰণ, সুৰক্ষা আৰু সিদ্ধি-চাৰ্মৰ জৰিয়তে প্ৰাণশক্তি, মৰ্যাদা আৰু সমৃদ্ধি পুনঃস্থাপন আৰু সুৰক্ষিত কৰা। উপবিষয়সমূহ: এনস (আচাৰগত/নৈতিক অপবিত্ৰতা)ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু অপসাৰণ; সূৰ্য্য-নেতৃত্বাধীন অপমাৰ্জনীয় সুৰক্ষা—অদৃশ্য ক্ষতি (অদৃষ্ট) আৰু ৰাক্ষসৰ উৎপাতৰ পৰা; শত্রু-দমন (অমিত্ৰ-দম্ভন)ৰ দ্বাৰা বিজয় আৰু ৰাজনৈতিক উত্থান; সামাজিক সৌহাৰ্দ্য আৰু মঙ্গল (সৌমনস্য/শান্তি); যশ আৰু জনপ্ৰতিষ্ঠা; গোধনৰ সুৰক্ষা আৰু পুনৰুদ্ধাৰ; সৰ্প-সম্পৰ্কীয় সুৰক্ষা।
Anuvaka 7
মুখ্য বিষয়: শুদ্ধিকৰণ, সামাজিক সমন্বয়, আৰু শত্রুবলৰ বিৰুদ্ধে দৃঢ় সুৰক্ষাৰ জৰিয়তে আয়ুস/বৰ্চস (জীৱনীশক্তি–তেজ) পুনঃস্থাপন আৰু সুৰক্ষিত কৰা। উপবিষয়: (১) জল, সূৰ্য, অগ্নি, বায়ু, দ্যাবা–পৃথিৱীৰ পৰা শুদ্ধি আৰু মাধুৰ্য/প্ৰসাদ। (২) নিৰৃতিৰ বাঁধনি/পাশজনিত দুৰ্যোগৰ পৰা মুক্তি আৰু প্ৰাণশক্তিলৈ পুনৰ প্ৰত্যাৱর্তন। (৩) যুদ্ধক্ষেত্ৰ আৰু পৰিসীমা-সুৰক্ষা; শত্রুক অক্ষম কৰি পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰা। (৪) সম্মনস্য (সমষ্টিগত ঐক্যমত) আৰু একত্ৰিত সংকল্প। (৫) বৰ্চস, যশ, আৰু প্ৰভাৱশালী/প্ৰত্যয়কাৰী বাক্ (বাণী) লাভ।
Anuvaka 8
সমৃদ্ধি, ঐক্য আৰু সুৰক্ষামূলক অপসাৰণৰ মাধ্যমে গৃহস্থ জীৱন স্থিৰ কৰা। উপ-বিষয়সমূহ: পৌষ্টিক পোষণ আৰু বৃদ্ধি (ঊৰ্জ, ৰস, ৰয়ি), সাṃমনস্য (একমত) আৰু সামাজিক সংহতি, সপত্ন-ক্ষয়ণ (প্ৰতিদ্বন্দ্বী/শত্রুতা দূৰ কৰা), সন্দেহজনক ভোজন/গ্ৰহণক প্ৰায়শ্চিত্তে পুনঃপবিত্ৰ কৰা, বাজীকৰণ (পুৰুষ শক্তি আৰু সফল মিলন), অগ্নিক অন্তৰ্জীৱন-অগ্নি ৰূপে ধৰি স্থিৰতা আৰু দৃষ্টি পুনৰুদ্ধাৰ, মূল্যবান সম্পত্তি দৃঢ়কৈ বাঁধি ৰখা যাতে সি বিচ্যুত/হেৰাই নাযায়।
Anuvaka 9
প্ৰাণশক্তি আৰু সামাজিক শৃংখলা স্থিৰ কৰা—গৰ্ভাধান আৰু বিবাহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰোগ-নিবাৰণ আৰু দৃঢ় ৰাজত্বলৈকে। উপ-বিষয়সমূহ: গৰ্ভাধান আৰু গৰ্ভৰ সুৰক্ষা; জায়াকামনা (উপযুক্ত পত্নী আকৰ্ষণ) আৰু গৃহস্থ জীৱনত একত্ৰীকৰণ; অপচিতি, যক্ষ্মা আৰু অন্তৰ্বেদনা আদি ক্ষয়-ৰোগৰ নিৰ্গমন; নিৰৃতি (বিপদ, অশুভ লক্ষণ, বন্ধনকাৰী দুৰ্ভাগ্য)ৰ পৰা মুক্তি; ধ্ৰুৱ ৰূপে ‘স্থাপন’ৰ জৰিয়তে সার্বভৌমত্বৰ পৌষ্টিক সংহতি; প্ৰীতি (স্নেহ)ৰ বিকাশ আৰু তাপ/ক্ৰোধ শীতল কৰা।
Anuvaka 10
মুখ্য ভাব: আথৰ্বণিক বিধিৰে পুনৰুদ্ধাৰমূলক সুৰক্ষা—ৰোগ-ব্যাধি নিৰাময়ৰ সৈতে বিজয়, নিৰাপদ গমন আৰু স্থিৰ ৰাজসত্তা নিশ্চিত কৰা। উপভাব: (১) ক্ষয়ৰোগ/ৰপস (যক্ষ্মন) দূৰ কৰা আৰু অংহস (আচাৰ-নৈতিক কলুষ/দোষ) অপসাৰণ; (২) ঔষধীয় চিকিৎসা—কুষ্ঠ ঔষধ আৰু যৱ-প্ৰস্তুতি আদি সংমিশ্ৰ ঔষধ; (৩) বিষ-দূষণ নাশৰ বাবে অভিমন্ত্ৰণ/পবিত্ৰীকৰণ; (৪) যুদ্ধ-বিজয়, ৰণ-ৰক্ষা আৰু শত্রুৰ হিংসা প্ৰতিহত/পৰিবৰ্তন; (৫) স্বস্ত্যয়ন—নিৰাপদ যাত্ৰা আৰু গৃহ-সীমা/পৰিধিৰ সুৰক্ষা।
Anuvaka 11
এই অনুবাকৰ মুখ্য বিষয়—আথৰ্বণীয় লক্ষ্যভিত্তিক মন্ত্র-চৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰাণশক্তি সুৰক্ষিত কৰা: স্বাস্থ্য, পুৰুষত্ব/ক্ষমতা, ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি। উপবিষয়সমূহত আছে—বাজীকৰণ (যৌন বল আৰু জনন-দৃঢ়তা), বশীকৰণ (অন্যৰ মনক সন্মতিত আনোৱা), সুৰক্ষামণ্ডল আৰু তাবিজ-ৰক্ষা, কাশি/ঠাণ্ডা-পীড়া আৰু হঠাৎ ধস/অচেতনতা আদিৰ বাবে ভৈষজ্য চিকিৎসা, শত্ৰুনাশন/অভিচাৰধৰ্মী বান্ধনিৰে শত্ৰুক স্থবিৰ কৰা, আৰু ধন-চিহ্নৰ সৈতে সংযুক্ত মেধা (বুদ্ধি) আহ্বান।
Anuvaka 12
গ্ৰাহি/উন্মাদ আদি অধিগ্ৰহণ, পাপ (এনস্) আৰু ঋণ (ঋণ) ৰ বন্ধনৰ পৰা মোচন লাভ কৰিবলৈ শুদ্ধিকৰণ আৰু নীতি-ন্যায়মূলক আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা মুক্তি। উপবিষয়সমূহ: গ্ৰাহি-উন্মাদৰ ভূতাপহাৰী চিকিৎসা; জাগ্ৰত আৰু নিদ্ৰা/স্বপ্নত হোৱা জনা-অজানা অপৰাধৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু মুক্তি; আনৃণ্য—ঋণমুক্তি আৰু যমৰ পাশ ঢিলা কৰা; জুৱাই ঋণ আৰু দোষ (কিল্বিষ) জন্মায়; ধৰ্মীয় তত্ত্বাৱধানত খাদ্য-নিৰাপত্তা আৰু শৃঙ্খলিত ভোগ; পৰলোকীয় সংশোধন—সঠিক সম্পৰ্ক আৰু শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপন।
Anuvaka 13
শুভ ঋত/ব্যৱস্থা পুনঃস্থাপন—পাপ আৰু অমঙ্গল ঢিলা কৰি মুক্ত কৰা, ঐক্য আৰু সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰা, আৰু অভিষেক-সদৃশ দীক্ষা আৰু ৰক্ষামন্ত্ৰৰ জৰিয়তে সামাজিক লক্ষ্যসমূহ শক্তিশালী কৰা। উপবিষয়: বৰুণৰ পাশ-মোচন আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত; দুঃস্বপ্ন নিবারণ। দান–যজ্ঞৰ পুণ্য আৰু ঊৰ্ধ্ব গতি/ভাগ্যৰ বাবে অভিষেকধৰ্মী দীক্ষা। সৌমনস্য (একমত) আৰু সভা-সমন্বয়। কাল আৰু নক্ষত্ৰ-আধাৰিত শুভতা (ভদ্ৰাহম্)। পৌষ্টিক সমৃদ্ধি আৰু ন্যায়সঙ্গত ভাগ (ভগ)। ভৈষজ্য ৰূপে অপশকুন/দুৰ্ভাগ্য আৰু ৰোগাদিৰ নিৰ্বাসন।
Anuvaka 14
মূল ভাব: কাম/স্মৰ আৰু ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰৰ বাধ্যকাৰী-সুৰক্ষামূলক আচারশক্তিৰ সৈতে লক্ষ্যভিত্তিক গৃহস্থালি চিকিৎসা (চুলি গজোৱা/ঘন কৰা, শিশুৰ দাঁত ওলোৱাৰ কষ্ট) । উপ-ভাবসমূহ: (১) কাম/স্মৰ স্থাপন আৰু তপস্যাক অন্য দিশলৈ ঘূৰাই বৈশীকৰণ তথা প্ৰেম-ৰোগ শান্ত কৰা, (২) ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰে ৰাষ্ট্ৰ-ৰক্ষা আৰু আক্ৰমণকাৰীক দণ্ড দিয়া, (৩) মেখলা (ব্ৰত-কটিবন্ধ) দ্বাৰা ব্ৰহ্মচৰ্য্য শৃঙ্খলা আৰু সুৰক্ষা, (৪) পৃথিৱীজাত ঔষধি আৰু বংশানুক্ৰমে সংচাৰিত বিদ্যাৰ জৰিয়তে চুলি পুনৰুৎপাদন আৰু ঘনত্ব বৃদ্ধি, (৫) গৃহ-শান্তিকৰণ—বিশেষকৈ শিশুৰ দাঁত ওলোৱাৰ সময়ত হোৱা অশান্তি/কষ্টে ঘৰলৈ প্ৰভাৱ পেলালে তাক শান্ত কৰা।
Anuvaka 15
মুখ্য বিষয়: কৃষি-সম্পদৰ সমৃদ্ধি আৰু সুৰক্ষাৰ বিধি—গৰুৰ কাণ-চিহ্নিতকৰণ (ear-marking) নিৰাপদে সম্পন্ন কৰি ধান্যৰ প্ৰাচুৰ্য নিশ্চিত কৰা। উপ-বিষয়সমূহ: (১) সম্ভাৱ্য ক্ষতিকাৰক কৰ্ম (কাণ-চিহ্নিতকৰণ) ক শুভ-চিহ্ন ৰূপে বৈদিক/আচাৰগত বৈধতা দিয়া, (২) পশুধনৰ ৰক্ষা আৰু বৃদ্ধি, (৩) অন্ন/যৱক স্বয়ং-বৃদ্ধিশীল প্ৰাচুৰ্য ৰূপে দেৱত্ব দান, (৪) ভঁৰাল, ধান্য-ঢেঁৰ আৰু সঞ্চয়-পাত্ৰসমূহৰ সুৰক্ষা, (৫) গৃহস্থ আৰু পশুপালক জীৱনৰ পুষ্টিক (paustika) সমৃদ্ধিৰ সৈতে ভৈষজ্য/ৰক্ষামূলক প্ৰভাৱ। ব্যৱহাৰিক লক্ষ্য: পশুপালন আৰু ধান্য-সঞ্চয় সুৰক্ষিত কৰি অভাৱ, ৰক্তক্ষৰণ/সংক্রমণ আৰু অশুভতা নিবারণ কৰা।
Inside Kanda 6
What sets it apart
- Predominance of very short hymns (often 1–3 verses), suited to quick ritual deployment
- Strong blend of bhaiṣajya (healing) and śānti (pacification) with frequent use of vegetal and watery “living medicines”
- Repeated concern with safeguarding āyus/varcas (life-force, brilliance) and stabilizing social concord
- Notable mocana (unbinding) and purification material addressing enas (sin), ṛṇa (debt), seizure/bondage, and impurity
- Integrated domestic-to-political arc: from conception/marriage and household safety to victory, safe passage, and firm kingship
- Agrarian prosperity focus near the close: cattle-marking safety and grain abundance rites
Its themes
- Rakṣā (Protection) and enemy-aversionSelf-guarding, warding hostile forces, averting sorcery/ill-will, securing fearlessness, and maintaining ritual and bodily integrity through compact protective formulas.
- Bhaiṣajya (Healing) via waters, herbs, and treesTherapeutic charms that expel toxins and disease, heal afflictions, and restore vitality using the sacral potency of plants, waters, and household medicines.
- Āyus/Varcas restoration (life-force and brilliance)Rites for longevity, potency, and radiance—repairing depleted life-force, stabilizing status and success, and re-establishing inner steadiness and vigor.
- Śānti and household concordPacification of disturbances in home and mind: calming wrath, nightmares, impurity, pests, and social friction; securing harmony and auspicious domestic order.
- Mocana and juridico-moral purification (enas/ṛṇa)Unbinding from seizure and constraint, loosening guilt/sin (enas) and debt (ṛṇa), and restoring moral-social legitimacy through purificatory and reparative rites.
- Polity, victory, and safe passageCharms that secure sovereignty, stabilize kingship, ensure victory, and protect journeys—linking personal welfare to public order under divine force (Agni–Indra).
- Agrarian prosperity: cattle and grainRites for safeguarding cattle (including marking) and ensuring grain abundance, integrating protection with increase (puṣṭi) in an agrarian household economy.
Its seers
- Atharvan (Ātharvaṇa tradition)Protective and restorative charms (rakṣā, āyus/varcas), purification, and household rites in concise mantra-forms Notable: AV 6.12 (mocana/unbinding cluster); AV 6.6–6.7 (āyus/varcas restoration and safeguarding)
- Aṅgiras (Āṅgirasa tradition)Bhaiṣajya applications and forceful protections against hostile powers, including expulsion and counter-charm technique Notable: AV 6.2 (healing and toxin-expulsion sequences); AV 6.5 (repelling harms: wrath, disease, nightmares, impurities)
- KāśyapaDomestic well-being, fertility/continuity of life, and pacificatory ordering of the household sphere Notable: AV 6.9 (life-cycle stabilization: conception to kingship)
- Bṛhaspati (as seer/voice in Atharvanic style)Consecratory speech-power (brahman), success-charms, and social concord through authoritative mantra Notable: AV 6.13 (restoring auspicious order and empowering social aims)
- Indra (as seer/voice in Atharvanic style)Vajra-power for protection, victory, and fearlessness; securing polity and overcoming hostility Notable: AV 6.4 (Agni–Indra protection and prosperity); AV 6.14 (Indra’s vajra alongside coercive/protective power)
Frequently Asked Questions
Because it contains many very short (often 1–3 verse) sūktas designed as deployable charms for protection, healing, pacification, and prosperity in domestic and social settings.
Bhaiṣajya material is prominent: expelling toxins and disease, restoring āyus/varcas, and using sacralized waters, herbs, and trees as “living medicines,” often paired with protective expulsions.
Mocana is “unbinding” or release: the hymns seek freedom from bonds of seizure/constraint and from juridico-moral burdens such as enas (guilt/sin) and ṛṇa (debt), restoring purity and auspicious order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
