Anuvaka 6
अस्य षष्ठकाण्डस्य षष्ठानुवाके अथर्वणीयैः शुद्धि-रक्षा-सिद्धिमन्त्रैः प्राणबलस्य, पदस्य, श्रीसमृद्धेश्च पुनःस्थापनं परिरक्षणं च प्रतिपाद्यते। अत्र एनसः (पाप-रितुदोषस्य) प्रायश्चित्त-शोधनं, सूर्यप्रेरितं अदृष्टोपद्रव-रक्षोभ्यः अपत्रासकं संरक्षणं, अमित्रदम्भनरूपा जय-राज्याभ्युदयः, सौमनस्य-शान्तिरूपा सामाजिकसामञ्जस्यं, यशः-कीर्तिवर्धनं, गोधनस्य रक्षणं पुनर्लाभश्च, सर्पादिभ्यः सुरक्षा च वर्ण्यते।
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
अथर्ववेदस्य ६.५१ सूक्तं संक्षिप्तं प्रायश्चित्त-शान्तिसूक्तम्। एतत् ‘एनस्’ (यज्ञीय-नैतिकदोषजन्यं मलम्) शमयति, शोधनं च प्रत्यावर्तनीयम् अनिवार्यं च प्रवाहमिव निरूपयति—सोमः पवित्रेण पव्यमानः अपायात् पराङ् प्रत्यावर्त्यते, आपः सर्वं कल्मषं प्रक्षालयन्ति, च वरुणः अजानत्कृतस्य अपराधस्य शमनाय प्रसाद्यते। अस्य प्रभावः त्रयाणां शुद्धिकारकाणां संयोजने निहितः—वायोः/पवित्रस्य शोधनक्रिया, घृतयुक्ताभिः आपोभिः लustration, तथा वरुणस्य पुरतः स्वीकृत्या (स्वदोषप्रकाशनेन) प्रायश्चित्तम्—येन मलः न केवलं गूढीभवति, किन्तु निराक्रियते, दण्डफलानि च निवार्यन्ते।
Sukta 52
अयं संक्षिप्तो भैषज्य-रक्षोघ्नः सूक्तः उदितेन सूर्येणादित्येन दृश्येन बलेन रक्षांसि मृद्नाति, अदृष्टं च—गूढान् उपद्रवान्, निगूढरोगान्, दुष्टप्रभावांश्च—अपनुदति। तत एव शमनीं शक्तिं गृह्यपरिसरेऽपि प्रसारयति—पशून् रक्षति, हिंसकान् निवारयति, नदीविक्षोभं च प्रशमयति। अन्ते च कण्वप्रसिद्धं भेषजौषधिं सर्वभैषज्यरूपेण उपन्यस्य, रोगिणः अदृष्टोपद्रवान् उपशमयितुं सार्वत्रिकं प्रतिकारं दर्शयति।
Sukta 53
अथर्वणीयः संक्षिप्तः रक्षोघ्नः पुनरुद्धारकश्चायं सूक्तः। प्रथमं द्यावापृथिव्योर् दिशः सर्वाः परिरक्षणं तथा सोमाग्निवायुसवितृभगस्वधादीनां धारणदेवताचक्रं प्रतिष्ठापयति। ततः पीडितस्य पुरुषस्य विखण्डितान् प्राणान्—प्राणम् आत्मानं चक्षुर्वीर्यं च—पुनराह्वयति, प्रत्यावर्तयति। अन्ते त्वष्टा क्षतं पुनः संनिवेशयति, भग्नं पुनर्निर्मिमीत, देहं मनसा सह तेजसा पोषेण च संयोजयति, तथा च स्थानं पुरुषं चान्तर्बाह्यदुर्भाग्येभ्यः परिमुद्रयति।
Sukta 54
अथर्ववेदस्य ६.५४ सूक्तं संक्षिप्तं राज्यमन्त्ररूपं यत् समृद्धिं (रयिं, श्रीम्) शत्रुनिग्रहविजयेन (अमित्रदम्भनेन) सह संयोजयति, येन यजमानः सर्वासु संघर्षेषु सदोपरि तिष्ठेत्। अत्र युद्धयज्ञीयो धुरः आहूयते—इन्द्रस्य जयबलं तथा अग्निसोमयोः क्षत्रसमर्थनं—येन राज्यम्, संसाधनानि, प्रभुत्वं च राजकीयदबावकाले स्थिरीभवन्ति।
Sukta 55
अथर्ववेदस्य ६.५५ सूक्तं लघुं शान्ति–पौष्टिकं च; यत्र वक्ता सर्वं देवगणं—द्यावापृथिव्योर्मध्ये गमनमार्गान्, ऋतून्, संवत्सरं च—स्वस्य परितः सौमनस्येन (सद्भावेन सौहार्देन च) परिवेष्टयितुं प्रार्थयते। ऋतु–संवत्सरयोः सम्यगन्वयेन कालपर्यावरणयोः विक्षोभाः प्रशाम्यन्ते; ततो निवासस्य क्षेमः, पशु–प्रजासम्पत्, तथा शान्तिस्थिरं वातावरणं च सिध्यति।
Sukta 56
अयं संक्षिप्तो रक्षामन्त्रः सर्पेभ्यः परिरक्षणं साधयति—सर्पजातिभ्यः ‘नमो’ इति प्रीत्युपहारं कृत्वा, दंशनिवृत्त्यर्थं दृढं ‘बन्धन/संवरण’ इति मन्त्रकर्म च प्रयुङ्क्ते। देवान् प्रार्थयते यत् अहिं निवारयेयुः, स न प्रधावेत्; ततः सर्पस्य दंष्ट्राः हनू जिह्वां मुखं च विधिना संवृणोति, विषं भयञ्च निरस्यन्, समग्रस्य गृहस्याभयत्वं करोति।
Sukta 57
अथर्ववेदस्य ६.५७ सूक्तं संक्षिप्तं जलचिकित्सात्मकं भैषज्य-मन्त्ररूपं भवति। अत्र तीक्ष्ण-भेदन-रोगाः रुद्रस्य “इषवः” इव परिगण्यन्ते, तेषां प्रतिकारः च अभिमन्त्रितेन औषधीयेन जलेन (जालाषेन) क्रियते। पुनःपुनः प्रोक्षणेन अन्ते च सार्वत्रिकीकरण-आशीर्वादेन, चिकित्सा-क्षेत्रं विशिष्ट-वेदनातः सर्वव्यापि-रक्षां प्रति विस्तार्यते, यत्र पृथिवी च आपः च स्वयमेव भेषजं (औषधं) भवन्ति।
Sukta 58
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकः सूक्तः यशसः—लोकप्रसिद्धेः, प्रतिष्ठायाः, सामाजिकमान्यतायाश्च—प्राप्त्यै स्थैर्याय च मन्त्ररूपः। विशेषतः यजमान–दक्षिणा–प्रदानेन सम्बद्धे यज्ञीय–पोषणव्यवहारे यशोऽभिवर्धयितुं प्रयुज्यते। इन्द्रात् द्यावापृथिव्योः सवितुश्च (तदनुगुणतया अग्निसोमाभ्यामपि) यशः परमप्रमाणेभ्यः विश्व–यज्ञीय–स्रोतःभ्यः अवतार्य, तत् सर्वेषु भूतेषु व्याप्य सार्वत्रिकीकरोति, येन वक्ता सर्वेषां मध्ये ‘अतिश्रुततमः’ भवति।
Sukta 59
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः भेषज-रक्षार्थं व्यक्तीकृतां ओषधिं ‘अरुन्धतीम्’ आह्वयति, या गोसमृद्धिं पुनः स्थापयतु रक्षतु च—वृषभान्, दुग्धदोहाः गावः, शुष्कगावः, वत्सान्, चतुर्पदं च सर्वं पशुव्रातम्। क्षीरबहुलं निरामयं गोष्ठं याचते, तदेव रक्षणं मानुषगृहस्थेऽपि प्रसारयति, रुद्रस्य भीषणं ‘इषुम्’ (आकस्मिकं मृगयु/महामारीदोषम्) अपहन्तु इति। अथर्ववेदस्य गृह्यशैलीयां, जपेन सरल-ओषधिक्रियया च मन्त्र एव गोष्ठे पशुषु च स्थाप्य रक्षाकवचत्वेन कार्यं करोति।
Sukta 60
अयं संक्षिप्तः पतिलाभसूक्तः सामाजिकरीत्या अनुमतसंयोगानां रक्षकं आर्यमणं प्रार्थयते—युवत्यै योग्यं पतिं आनयतु, तां च फलवतीं पत्नीभावं प्रति नयतु। विवाहवरणस्य स्पर्धायुक्ते ‘सामान्ये समागमे’ स्थितिं स्वीकृत्य प्रतिद्वन्द्विभ्यः देवसहाय्येन जयम् इच्छति। अन्त्यऋचि धातुः विश्वव्यवस्थापकस्य ऋतशक्तौ प्रार्थनां प्रतिष्ठापयति—सुसंयोजितो विवाहः ऋतस्य भाग इति, स च प्रजां पौष्टिकं च सौभाग्यं जनयतीति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.