Anuvaka 12
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः ग्राही–उन्मादादिबन्धेभ्यः, एनसः, ऋणस्य च मोचनं—शुद्धिकर्मभिः तथा धर्मन्यायसम्बद्धैः प्रायश्चित्तविधिभिः। उपविषयाः—(१) ग्राही–उन्मादयोः भूतग्रहणादेः च भैषज्यरूपेण मन्त्रैः शमनम्, (२) जाग्रत्स्वप्नयोः कृतानां ज्ञाताज्ञातानां दोषाणां प्रायश्चित्तेन विमोचनम्, (३) आनृण्यप्राप्तिः तथा यमपाशानां शिथिलीकरणम्, (४) द्यूतं ऋणकिल्बिषयोः कारणत्वेन निरूपणम्, (५) अन्नसुरक्षा धर्माधीनं च यथाविधि भोगव्यवस्थापनम्, (६) परलोकसम्बद्धे धर्मसम्बन्धस्य पुनःस्थापनरूपा सम्यग्व्यवस्था।
Suktas in Anuvaka 12
Sukta 111
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको भैषज्यसूक्तः उन्मादं बन्धनरूपं पराभिभव-ग्रहणरूपं च मन्यते, यत् अग्नेः शोधक-मोचक-तेजसा विमोचनीयम्। अत्र निष्कासनं च (रक्षांसि, पापाः अप्सरसः, देव-एनस् इति “दैवदूषणम्”) तथा रोगिणः मनसः वाचश्च पुनराह्वानं, सामाजिक-धार्मिक-स्वाभाविकत्वस्य पुनः प्रतिष्ठापनं च समुच्चीयते; अन्ते च अग्नये यथाविधि भागधेय-हविः-प्रवृत्तिः पुनरारभ्यते।
Sukta 112
अथर्वणीयपरम्परायां संक्षिप्तोऽयं मोचनमन्त्रः (अथर्ववेदशौनकसंहिता ६.११२) ‘पाश’ इति प्रतीकेन ग्रहोपद्रवबन्धनं प्राणान्तिकं च व्यसनं निरूपयति। अत्र अग्निः पाशमोचकः समाहूयते—यो ‘ग्राह्यं’ (ग्राहकं/आवेशकरं) छेत्तुं मोचयितुं च वेत्ति; विश्वे देवाश्च तस्य कर्मणोऽनुमोदकाः साक्षिणश्च भवन्ति। मन्त्रः पीडितस्यैव न मोचनं, किं तु समग्रकुटुम्बस्य गृहस्य च विमोचनं विस्तारयति, अन्ते च बन्धनस्याधारभूतं दुरितं (पापं/अमङ्गलं) शुद्ध्या निरस्यति।
Sukta 113
अयं संक्षिप्तो भैषज्य-रक्षोघ्नः सूक्तः ‘ग्राहिं’—ग्रहणरूपामुपद्रव-आवेशव्यथाम्—भिनत्ति। प्रथमं त्रितस्य शोधन-दृष्टान्तेन मनुष्याणाम् एनः (दोषं/मलिनताम्) अपनयति। ततः पाप्मानं (व्यक्तीकृतं पापम्) विकिरण-वाहकेषु—रश्मिषु, धूमे, निहारे, नदी-फेने च—प्रविसर्जयति। विश्वे देवान् पूषणं च आह्वयन् दुरितं ‘अपमृज्य’ ब्रह्मणा (मन्त्र-शक्त्या) ग्राहिं नाशयति।
Sukta 114
एषः संक्षिप्तः प्रायश्चित्तसूक्तः आदित्येभ्यः सर्वेभ्यश्च देवेभ्यः प्रति ‘उन्मोचन’प्रार्थना अस्ति—देवापराधजन्यैः, कर्मानुष्ठानप्रमादैः, दूषितसंकल्पेन वा जातैः बन्धैः यजमानं मोचयितुम्। अत्र ‘ऋत’ एव—‘ऋतेन ऋतम्’ इव—पुनःस्थापनशक्तिरूपेण आहूयते, या दोषं निरस्य यजमानस्य यज्ञस्य देवानां च मध्ये सम्यक् सम्बन्धं पुनः स्थापयति।
Sukta 115
अयं संक्षिप्तः प्रायश्चित्त-शान्तिसूक्तः विश्वे देवान् प्रार्थयते यत् ते सर्वाणि एनांसि—जानता वा अजानता, जाग्रतः वा स्वपतः—विमुञ्चन्तु। दारुखण्डात् विमोचनम्, मलस्य स्नानेन अपमार्जनम्, सिक्तं घृतं पवित्रेण शुद्धीकरणम् इत्यादिभिः सजीवोपमैः बाह्याचारस्य अन्तर्मनसश्च सम्यक् परिशोधनं याचते। अस्य प्रभावः सजोऽषसः देवप्रसादे, बन्धनात् शुद्धितां प्रति च परिवर्तन इति निहितः।
Sukta 116
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकसूक्तः मधुरमधुस्वादुं बहुलं च यज्ञियं (यज्ञेन संरक्षितं) अन्नं स्थिरीकर्तुं राज्ञो वैवस्वतस्य (यमस्य) नियताधिकाराधीनं प्राणान्नजीवनं न्यस्यति। एष च शान्तप्रायश्चित्तभावेनापि वर्तते—मातुः पितुः भ्रातुः पुत्रस्य वा, मनसः संकल्पाद्वा, यत् किञ्चिद् आनुवंशिकं स्वजनसमुत्थं दोषं क्षय-नाश-उपद्रव-रूपेण अन्ने प्रादुर्भवेत्, तत् नामग्रहणेन निरस्य शमयति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः अन्नस्य यज्ञियतां पुनर्निर्वच्य, पौष्टिकविघ्नकरान् पितृ-परलोकसम्बद्धान् बलान् प्रशमयित्वा समृद्धिम् अवरोधात् मोचयितुं निहितः।
Sukta 117
अयं संक्षिप्तोऽनृण्यसूक्तः धर्मन्यायात्मकः परलोकसम्बद्धश्च मन्त्रः, यः अनिर्वाहितऋणबन्धनात् विमोचनं याचते; तद् यमस्य पाशैरिव कल्प्यते। अत्र अग्निः शोधकः साक्षी च बन्धमोचकश्च आहूयते—यः सर्वान् पाशान् वेद—येन ऋणपरिशोधनं, अनिर्वाहितभुक्तेः पापदोषापनयनं, तथा ऋणरहितः लोकान् सुरक्षितं गमनं च सिध्यति।
Sukta 118
अयं संक्षिप्तोऽनुष्टुभः सूक्तः द्यूतस्य सामाजिक-नैतिकदोषं निरस्यति। अत्र द्यूत-क्रीडया जय-लाभ-ग्रहणेन च जातं ऋणं किल्बिषं च विधिना परतः प्रेष्यते। अक्ष-संबद्धे अप्सरसौ उग्रंपश्यां उग्रजितं च आह्वयति—“ऋणं परतः अनुगच्छतु” इति—तथा च प्रतिषेधति यत् तादृशं ऋणं अपराधिनः प्रति यमस्य पाशं रज्जुं वा दीर्घयति। अन्त्यऋचि ऋण-निवृत्तिः अधिकारिण्या देवताबलसमन्वितया वाचा विषयीकृता, येन अनुकूलः निर्णयः सिध्यति, आनृण्यं च पुनः प्रतिष्ठते।
Sukta 119
अथर्वणीयपरम्परायां संक्षिप्तोऽयं मन्त्रः ऋणबन्धमोचनाय (आनृण्याय) प्रयुज्यते। ऋणस्य पाशैः तथा विवादजन्येन धर्मव्यवहारबन्धनेन बद्धं यजमानं मोचयितुं वैश्वानरमग्निं गृहपतिं साक्षिणं पूतिं च आह्वयति। स हि गूढान् ऋणग्रन्थीन् दायबन्धान् च वेत्ति, तान् विमुञ्चति, याचकं च पुनः सुकृतलोकं—पुण्यप्रतिष्ठायाः सद्गत्याः च लोकं—नयति। अज्ञानात् वा दैन्याशया वा स्पर्धायां प्रवृत्तस्य यत् एनः (दोषमलम्) उपजायते, तस्मादपि शुद्धिं प्रार्थयते।
Sukta 120
अयं त्र्यृचोऽथर्वणो मन्त्रः सुकृतलोके सुरक्षितामारोहणं प्रार्थयते। भूम्यन्तरिक्षद्यौः इति विश्वकुटुम्बत्रये तथा मातापित्रोः प्रति यानि व्यतिक्रमदोषच्छिद्राणि कृतानि, तेषां पूर्तिं सन्धिं च करोति। गार्हपत्याग्निं शुद्धिं ददतं ऊर्ध्वनयिनं पावकं च आह्वयति, तथा निरुपद्रवं निरकल्मषं स्वर्गीयं पदं कल्पयति यत्र पितृभिः सह पुनर्मिलनं सन्ततिभिश्च संयोगः स्यात्। मन्त्रशक्तिः प्रायश्चित्तात्मिका (दोषशापापनोदिनी) च पौष्टिकी च (कल्याणस्थैर्याभ्युदयकरा, मृत्योः परं शुभस्थापनकरी) इति निरूप्यते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.