Anuvaka 14
अस्य षष्ठकाण्डस्य चतुर्दशानुवाके मुख्यविषयः कामस्मरस्य तथा इन्द्रवज्रस्य साहाय्येन वशीकरणात्मकं रक्षणात्मकं च कर्म, तथा गृह्यचिकित्सायाः विशिष्टप्रयोगाः (केशवर्धनं, दन्तोद्गमपीडा-शमनं) इति। उपविषयाः—(१) कामस्मरप्रतिष्ठापनपूर्वकं तपसो विनियोगेन प्रेमव्याधेः वशीकरणं च, (२) इन्द्रवज्रेण राष्ट्ररक्षणं तथा आक्रामकाणां दण्डनम्, (३) मेखलया (व्रतपट्ट्या) ब्रह्मचर्यनियमः रक्षणं च, (४) पृथिवीजातैः औषधीभिः परम्पराप्राप्तैश्च मन्त्रैः केशपुनर्जननं घनीकरणं च, (५) गृहशान्तिः—विशेषतः शिशोर्दन्तोद्गमसमये उत्पन्नक्लेशस्य शमनं गृहस्य च प्रशमनम्।
Suktas in Anuvaka 14
Sukta 131
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः वशीकरणकर्मणि प्रयुज्यते। अस्मिन् स्मरः/कामो लक्ष्यस्य शिरसि मनसि च प्रेर्यते, येन स जनः कर्तरि तीव्रविरहाग्निना दह्यते, तस्यैव कामेन व्याकुलो भवति। देवा अत्र दण्डधारिण इव नियन्तारः परिगृह्यन्ते, ये कामं प्रचोदयन्ति। अनुमतिः (अनुज्ञा) आकूतिः (संकल्पः) च कर्मणोऽधिकाराय बलाय च आहूयेते। अन्त्ये मन्त्रे ‘प्रत्यागमन’भावः—अनुपस्थितं नरं पुनरागन्तुं गृहस्थपितृधर्मं च पुनरनुष्ठातुं नीयते।
Sukta 132
अयं लघ्वथर्वणीयो मन्त्रः स्मरं (कामं) अप्सु प्रतिष्ठाप्य तस्यान्तर्दाहं (तपः) इष्टलक्ष्ये प्रति प्रवर्तयति। अस्य वशीकरणबलं वरुणस्य धर्म्णा—तस्य बन्धनविधिना—प्रमाणीकृतं भवति; अतः कामो न केवलं भावः, किन्तु नियन्तव्यः विश्वनियम इव निरूप्यते। पुनरुक्तैः सूत्रैः देवा इन्द्राणी मित्रावरुणौ च “प्रतिष्ठापकाः” इति निर्दिश्यन्ते, येन जलं माध्यमं कृत्वा रागः आरोप्यते, वह्यते, प्रबोध्यते च इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 133
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः मेखलां व्रत-मेखलां च पवित्रां बन्धनरूपां मन्यते—या धारकं रक्षति, नियमयति, तेजसा च समन्वयति, विशेषतः ब्रह्मचर्ये दीक्षानिग्रहे च। बन्धनक्रियां दिव्येन “बन्धकेन” तथा प्राचीनर्षिप्रवृत्त्या समर्प्य, मेखलां अपोत्प्रतिकारिणीं परितोवेष्टनरूपां करोति—या यमस्य मृत्य्वाकर्षणं निवारयति, व्रतस्य सुरक्षितं परिसमाप्तिं साधयति, च शुभं मोक्षं/विसर्जनं सुनिश्चितं करोति।
Sukta 134
अथर्ववेदे ६.१३४ सूक्तं संक्षिप्तं राष्ट्रभृत्-अभिचारिकं मन्त्रः अस्ति, यत्र इन्द्रस्य वज्रः—जीवदण्डरूपेण दण्डकशक्तिरिव परिगृहीतः—राज्यरक्षणाय शत्रून् भित्त्वा भूमौ निखनितुं नियुज्यते। अत्र सीमापालनं राजकीयम्, प्राणहरणेन सह, योज्यते—शत्रोः प्राणाः प्रहृत्यापह्रियन्ते, तस्य गतिः अधो भूमौ नीयते, वज्रश्च सिमन्तपर्यन्तं तम् अनुधावितुं आज्ञाप्यते। अस्य सूक्तस्य विशेषोऽयं यत् छन्दोच्चारणमेव—विशेषतः उष्णिक्—कर्मसाधनं “उपकरणम्” इव निर्दिश्यते, येन वज्रस्य प्रभावः तीक्ष्णीभवति, इन्द्रस्य वृत्रवधस्य आदर्शं स्मारयन्।
Sukta 135
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः बलमन्त्ररूपः, यः भोजनपाननिगरणक्रियाः बलोपार्जनरूपेण पवित्रीकरोति, इन्द्रस्य वज्रशक्तिमादर्शीकृत्य। कर्तुः ग्रसनं महासमुद्रस्य विश्वग्रसनसदृशं तथा इन्द्रस्य वृत्रवधेन तुल्यं कृत्वा, स्वात्मनि प्राणबलं आकर्षयितुं प्रतिद्वन्द्विनः प्राणं च शोषयितुं प्रयुङ्क्ते। फलतः पौष्टिकं दृढीकरणं, अभिचारिकप्रभावेन सह—परं निगृह्य स्वं बलीकर्तुम्।
Sukta 136
अथर्ववेदस्य ६.१३६ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्रः। अज्ञातामोषधिं ‘देवी-पृथिव्यां जाताम्’ इति पवित्रयित्वा, तां केशेषु प्रयुञ्जते—केशान् दृढान् कर्तुं, घनान् कर्तुं, पुनरुत्पत्तिं च साधयितुम्। सूक्ते प्रथमं वनस्पतेः श्रद्धया ग्रहणम्, ततः केशेषु स्थैर्याय नवाङ्कुराय च प्रत्यक्षादेशः; अन्ते सर्वभेषजी वनस्पतिरसस्य सिञ्चनाभ्यञ्जनाभ्यां केशपात-भङ्गयोः प्रतिषेधः समाप्यते।
Sukta 137
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तः केशवर्धनीं नाम केशवर्धनौषधीं स्मृत्या परम्परया च सामर्थ्ययति—जमदग्निना स्वदुहितुः कृते तस्या आविष्कारः, तथा च वीतहव्येन असितगृहात् विधिवत् प्राप्तिः इति। अनन्तरं मन्त्राः इष्टवृद्धिं ‘मिमते’ इव विनियच्छन्ति—केशाः समं वेणुवत् ऊर्ध्वं रोहन्तु, श्यामाः बहवश्च भवन्तु; औषधी च मूलं, अग्रं, मध्यभागं च दृढीकर्तुं आज्ञाप्यते। एवं सूक्ते परम्पराप्रामाण्यं प्रत्यक्षौषधाज्ञा च संयुज्य स्थिरं घनं केशवर्धनं साध्यते।
Sukta 138
अयं संक्षिप्तोऽभिचारिकः सूक्तः सार्वभौम्याम् ओषध्यां बन्धन-निग्रह-शक्तिं कृत्वा लक्षिते पुरुषे क्लैब्यं (शुक्र-वीर्य-नाशं) च वश्यतां च जनयितुं प्रयुङ्क्ते। “त्वां क्लैब्यं कृतवानस्मि” इत्यादि तीक्ष्णैः क्रियावाक्यैः, तथा आवरण-भेदनादिभिः सादृश्यकर्मभिः, वीर्यं शोषयितुं, पौरुषं निरोद्धुं, आज्ञाधीनतां च स्थापयितुं सूक्तस्य प्रयोजनम्।
Sukta 139
अयं पञ्चर्चोऽथर्वणीयोऽभिचारमन्त्रः कामं (इच्छाशक्तिं) बलात्कारीं कृत्वा प्रेमव्याधिं जनयति—लक्ष्यस्य हृदयं मुखं च शोषयन् तं यावत् कर्तुः वशं नयति। अत्र ओषधीशक्तिः (न्यस्तिका/सहस्रपर्णी) मानसिकनिग्रहश्च संयुज्यते; शोषः तृष्णा क्षयश्चेति देहगतदृश्यचित्रैः आकर्षणस्य नियन्त्रणस्य चोपायो दर्श्यते।
Sukta 140
अयं संक्षिप्तो गार्ह्य-भैषज्य-मन्त्रः दन्तौ (उद्गच्छन्तौ) प्रति निवेद्यते। तौ गृहे दंष्ट्रा-रूपेण घोरौ भवतः, दन्तोद्गमकाले गृहं क्षोभयितुं शक्नुतः। तस्मै धान्यादि-नित्य-धान्यस्य लघु-बलिभागो दत्तः, ब्रह्मणस्पतिं च अग्निं जातवेदसं च आहूय तयोः घोरभावोऽन्यत्र नीयते। अन्ते आशीः स्थाप्यते—दन्तौ शिवौ स्यां, पितरं मातरं च मा हिंसताम्, गृहे च रत्नं (समृद्धिः) उपचीयताम्।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.