Anuvaka 8
गृहस्थाश्रमस्य स्थैर्यार्थं समृद्धि-सौहार्द-रक्षणीय-निष्कासनैः सह मन्त्रप्रयोगाः। उपविषयाः—पौष्टिकं पोषणं वर्धनं च (ऊर्ज्-रस-रयि), साम्मनस्यं (एकमतिः) सामाजिक-सङ्घटनं च, सपत्नक्षयणं (प्रतिद्वन्द्वि-विद्वेष-निवारणम्), सन्दिग्धभोजन-प्रतिग्रहादिजन्य-दोषस्य प्रायश्चित्तेन पुनःपावनम्, वाजीकरणं (पुंस्त्वबलं सफलसंयोगश्च), अग्निः अन्तर्जाठरजीवाग्निरूपेण धैर्यं दृष्टिं च पुनःस्थापयन्, मूल्यवान् द्रव्यस्य स्थिरीकरणं बन्धनं च यथा न विचरति।
Suktas in Anuvaka 8
Sukta 71
एषः त्रिचः प्रायश्चित्तसूक्तः होतारं वैश्वानरं चाग्निं प्रार्थयते—यदन्नं धनं वा संशयितस्थितौ भुक्तं गृहीतं वा, तत् यथासुहुतमिव पुनर्विधातुं पुनःसंस्कर्तुं च। अत्र प्रतिग्रहजन्यं तथा हुताहुतविषयकं च, अनृतजन्यं च नैतिकं याज्ञिकं च मलिनत्वं निर्दिश्यते; अग्निः तद्भुक्तं मधुमत् शिवं पथ्यं पोषणं च कृत्वा कल्याणकरं करोत्विति। अस्य प्रभावः अग्नेः पावकयाज्ञिकाधिकारात्—यदग्निधाम्ना संस्पृश्यते तत् याज्ञिकतया शुद्धं चान्तःकरणेन सुरक्षितं च भवितुं शक्नोति।
Sukta 72
अयं लघुर्वाजīकरणसूक्तः पुंवीर्यवर्धनाय सामर्थ्य-मन्त्रः। अयं स्थिरशिश्नोत्थानं सफलमैथुनं च सुनिश्चित्य, अर्कस्य (अर्कवनस्पतेः अथवा तस्य तेजोमयस्य ‘सौर’शक्तेः) वातेन सह प्राणवायुरूपेण पूरक-बलवर्धकशक्तिं समर्पयति। तया जननेन्द्रियं ‘अङ्गादङ्गं संयोक्तुं’ साधयति, सामान्यपरिमाणं चातिक्रामति।
Sukta 73
अयं लघुः पौष्टिकः सूक्तः सāmmanasya—एकमत्या एकसङ्कल्पेन च—मन्त्ररूपः, येन ज्ञातयः सहचराश्च एकस्य नेतुः/गृहपतेः समीपे एकचित्ताः समागच्छेयुः। अस्मिन् वरुणः सोमोऽग्निर्बृहस्पतिः वसवश्च स्थैर्यकारिणो देवाः आहूयन्ते, ये समूहस्य श्रीं ‘समाकर्षन्तु’ इति। ततः हविषा घृतेन च भिन्नान्तरप्रवृत्तीन् विधिना ‘स्यूयते’ इव एकतां नीयन्ते। अन्ते पूष्णः सम्यग्नयनेन वस्तोṣ्पतेर्गृहधारणेन च समूहः अधीनः कृत्वा विखण्डनं/विसरणं निवार्यते।
Sukta 74
अथर्ववेदस्य ६.७४ सूक्तं संक्षिप्तं सामञ्जस्य-प्रयोगरूपं मन्त्रं यत् विधिना देहान् मनांसि हृदयानि च सहव्रतानि च “संयोजयति”, येन कलहमानो जनसमूहः पुनः परस्पर-परिज्ञानं सहकारि-नियमं च प्राप्नोति। अत्र संज्ञाना—सहबोध-शक्तिः—आहूयते; भगस्य (सम्यक्-भागस्य/सौभाग्य-भागस्य) अन्नस्य च आश्रयेण अपराध-रूक्षतां मृदुं कृत्वा पवित्रया वाचा सामूहिक-ऐक्येन च पुनः एकमतं स्थाप्यते।
Sukta 75
अथर्ववेदे ६.७५ सूक्तं संक्षिप्तं सपत्नक्षयणं मन्त्ररूपं यत् स्वगृहात् शत्रुसपत्नं निष्कासयति, तस्य पुनरागमनं च निरुणद्धि। अत्र इन्द्रः निर्णायकः शत्रुविध्वंसकः समाहूयते; स शत्रुं गृहसीम्नः (ओकसः) बहिः प्रहिणोति, अतिदूरप्रदेशेषु, समाजात् परे तथा दीप्तेष्वपि लोकमण्डलेषु परतः।
Sukta 76
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः हृदयादुत्थाय जीवनदायिनं अन्तःस्थं वह्निमिवाग्निं प्रज्वालयति, यः प्राणव्यवस्थां पुनः स्थापयति, चक्षुः स्थैर्यं च प्रतिनयति। समिधां यथाज्ञानात् तथा अग्नेर्नाम्नः रक्षात्मकशक्तिरूपेण ग्रहणात्, एष स्तोत्रः सञ्चरन्तोऽभिचारकान् अपहन्ति, मृत्योः अधिकारं च निवर्तयति—विशेषतः क्षत्रिय-रक्षात्मकपरिप्रेक्ष्ये।
Sukta 77
एषः त्रिमन्त्रः सूक्तः स्थैर्यरक्षणीयः मन्त्रः, यत् चञ्चलं भ्रमणशीलं वा—विशेषतः अश्वादि बहुमूल्यं धनम्—तत् दृढं स्थापयति। गृहस्थव्यवस्थां द्यावापृथिव्योः पर्वतानां च अचलत्वेन आदर्शीकृत्य स्थैर्यं प्रतिपादयति। ततः गोपां/रक्षितारं शक्तिं आह्वयति, अन्ते च अग्निं जातवेदसं, ये भयङ्करान् बलान् प्रत्यावर्तयन्ति, बहुपरतया रक्षां ददति, गृहस्य कल्याणं सम्यक्पथं च पुनः स्थापयन्ति।
Sukta 78
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकसूक्तः दम्पतीं पुनःपरिपूर्णतया (प्यायति), पोषकरसेन पयसा च, धनेन (रय्या), स्थिरराज्यस्थित्या (राष्ट्रेण) च आशीर्भिः समनुगृह्णाति। अत्र समृद्धिः केवलं स्वाम्यरूपा न, किन्तु अविच्छिन्नं गृहस्थधर्मस्थितं सौभाग्यं—अनुपक्षिता वृद्धिः, प्रजननसदृशः रसः, दीर्घायुष्यम्—इति निरूप्यते; एतच्च दाम्पत्यबन्धस्य दिव्यतक्षकः त्वष्टा आहूय निष्प्रमादं दृढीकृत्य सीलयति।
Sukta 79
अथर्ववेदस्य ६.७९ सूक्तं नभगस्पतिं प्रति गृह्य-पौष्टिकं संक्षिप्तं मन्त्रसमूहः। नभगस्पतिः ‘मेघस्य स्वामी’ इव वर्षाजन्य-पोषणस्य दैवतः नियन्ता कल्प्यते। अस्मिन् सूक्ते गृहे ūrj (प्राण-आहार-शक्तिः) प्रतिष्ठाप्यताम्, असमातिः (अभावात् विमुक्तिः) स्यात्, तथा ‘सहस्रगुणे समृद्धौ’ स्थिरो भागः लभ्यताम् इति प्रार्थ्यते। अस्य प्रभावः गृहकल्याणं वर्षा-समृद्धेः वैश्विक-निधिना सह संयोज्य, तां पूर्णतां गृहमध्ये रक्षितां चिरस्थायिनीं च अवस्थां कृत्वा आकर्षयति।
Sukta 80
अयं संक्षिप्तोऽपोत्प्रतिकारकः सूक्तः सर्वव्यापिनीं दिव्यां शक्तिं—स्वर्ग्यां महिमानं रूपेण कल्पितां, शुन/दिव्यश्वना सह संबद्धाम्—प्रसादयति, यथा सा पुरुषं गृहं च सर्वतोऽनर्थेभ्यो रक्षेत्। आपः, अन्तरिक्षं, द्यौः, समुद्रः, पृथिवी च इति सर्वत्र तां शक्तिं ‘निवेशयन्’ मन्त्रः रक्षणं सर्वव्यापकं करोति, तथा च सरलाहुत्या तद् रक्षणं विधिपूर्वकं सुलभं भवति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
