Anuvaka 7
प्राथमिकविषयः—शुद्ध्या सामाजिकसौहार्देन च शत्रुबलानां विरुद्धं दृढरक्षणेन आयुषो वर्चसश्च पुनःस्थापनं परिरक्षणं च। उपविषयाः—(१) आपः सूर्यः अग्निः वायुः द्यावापृथिव्यौ च इत्येभ्यः शुद्धिः माधुर्यं प्रसादश्च। (२) निरृत्या बन्धनपाशविपत्तेः विमोचनं प्राणबलस्य पुनरागमनं च। (३) रणभूमौ सीमापरिरक्षणं शत्रूणां स्तम्भनं पराजयश्च। (४) सामूहिकं संमनस्यं एकचित्तता च। (५) वर्चसः यशसः प्रबोधिनी वाक् च प्राप्तिः।
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः भैषज्य-पौष्टिक-प्रार्थनां मन्त्राधिकारस्य दृढ-प्रतिष्ठां च संयोजयति। अत्र आपः सूर्यश्च माधुर्यं शुद्धिं हर्षं तेजश्च दातुं प्रार्थ्येते, सविता च विस्तीर्णं बलं वीर्यं च प्रतिष्ठापयति। अनन्तरं वाचः स्व-प्रख्यापनं प्रवर्तते—यत्र वाक् स्वस्य विश्व-नियमन-शक्तिं घोषयति; तेन जपकस्योच्चारणं सामाजिकं याज्ञिकं च प्रभाववत् भवति, ‘सत्त्वं’ दातुं समर्थं, तथा च यज्ञ-समर्थन-रहितस्य प्रतिद्वन्द्विनः प्रतिष्ठां निराकर्तुं शक्नोति।
Sukta 62
अयं लघ्वथर्वणीयः सूक्तः शौच-भैषज्य-रक्षामन्त्ररूपः। अस्मिन् वैश्वानरः (अग्निः), वातः (प्राणरूपः), द्यावापृथिव्यौ च—एते विश्वशोधकाः—शारीरं याज्ञिकं च मलिन्यं पाप्मानं च शमयित्वा शुद्धिं जनयन्ति। अत्र अशौचापगमेन सह सूनृतायाḥ (प्रियसत्यवाक्), वर्चसः (तेजस्विता), श्री-समृद्ध्योः, आयुषश्च लाभः प्रार्थ्यते; ‘दीर्घं सूर्यस्योदयं पश्यन्’ इति दीर्घायुषः फलरूपेणोक्तम्।
Sukta 63
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिकः सूक्तः संकटकाले प्रयुज्यमानः मन्त्रः, यः निरृत्याः प्राणहरं बन्धनं—ग्रीवाबन्धनरज्जुमिवायसपाशमिव च—शिथिलीकरोति, रोगिणं च पुनरायुṣe (दीर्घायुषे), वर्चसे (तेजसे), बलाय च प्रतिष्ठापयति। अत्र विमोचन-त्राणवाक्यैः सह यमं पितॄंश्च नियतया प्रार्थनया समाह्वयति; अन्ते च गृह्याग्निपरिधौ अग्निं प्रज्वाल्य नूतनसमृद्धिं रक्षां च दृढीकृत्य कर्म समापयति।
Sukta 64
अयं संमनस्यसूक्तः सामाजिकैक्याय संक्षिप्तो मन्त्रः। एष जनसमूहं एकसङ्कल्पे, एकहृदये, एकमने च बध्नाति, येन निर्णयाः कर्माणि च अविभक्तभावेन निरुपद्रवाणि च प्रवर्तन्ते। देवानां पुरातनानां दृष्टान्तेन मानुषं सामञ्जस्यं निरूप्यते—ये परस्परसम्मत्या स्वभागं संविभजन्ति; तेषां दिव्यसंमनस्यं समुदायैक्यस्य प्रतिरूपं भवति।
Sukta 65
अथर्ववेदस्य ६.६५ सूक्तं संक्षिप्तं क्षात्रम् अभिचारिकं च मार्शल-अपोत्रोपैिकं मन्त्ररूपं भवति। एतत् शत्रोः क्रोधं मन्त्रबलात् अवनमयति, तस्य प्रहारशक्तिं निष्प्रभावयति (तं “अहस्तं” करोति), निवृत्तिं च बाध्यते। अस्य प्रभावः पुराकल्पे प्रतिष्ठितः—इन्द्रेण आदौ असुराणां शस्त्रहरणं कृतमिति—ततः स मुक्तः तेजोबलः जयाय यजमानस्य धनसमृद्धये च विनियुज्यते।
Sukta 66
अथर्वणीयपरम्परायां निबद्धं अव ६.६६ इति सूक्तं रणरक्षणार्थं संक्षिप्तं इन्द्रमन्त्रः। अस्मिन् त्रिषु शीघ्रेषु ऋचः शत्रून् निःशस्त्रीकरोति, आक्रमकान् स्तम्भयति, तेषां अङ्गानि दुर्बलयति, तथा तेषां मन्त्रं (योजनां) भिनत्ति, येन सङ्ग्रामे सम्पर्कात् पूर्वमेव भयङ्करः प्रहारः विफलः सन् पलायनरूपेण भ्रमरूपेण च पतति। अस्य प्रभावः—शत्रवः पूर्वमेव भग्नाः इति घोषयित्वा, आसन्नं आक्रमणं पराजितविक्षेपे परिणमयति।
Sukta 67
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः रक्षात्मकाभिचारिक-प्रयोगरूपः। स सर्वतः मार्गान् परिरक्षति, शत्रुसेनां सम्मोहयति, तेषां नेतृत्वं च भिनत्ति। इन्द्रः पूषा च सर्वासु दिक्षु पथः परिपालयितुं आहूयते; भयम् भ्रमश्च शत्रौ प्रतिनीयते, यथा गवां रूपेण प्रतीता समृद्धिः गायकस्य पक्षं सुरक्षितं प्रत्यागच्छेत्।
Sukta 68
अयं संक्षिप्तो वपनसूक्तः शरीरसंस्काररूपं केशच्छेदनकर्म पावनं रक्षात्मकं च संस्कारं करोति। देवकौशलमाहूय क्षतं मलिनतां च निवारयति। सवित्रा सोमस्य (वरुणस्य च) राजवत् वपनदृष्टान्तेन मानुषं वपनं तेनैव राजधर्मप्रतिमानेन संयोज्य, सम्भाव्यविपत्तिकरं कर्म रीतिरूपेण परिवर्तयति—यतो वर्चः, दीर्घायुः, सुस्पष्टदृष्टिः, गोऽश्वसन्ततिसम्पत् च लभ्यते।
Sukta 69
अथर्ववेदस्य ६.६९ सूक्तं संक्षिप्तं पौष्टिकं मन्त्रसमूहः, यत् वर्चसः (दीप्तिमय-प्रभावस्य), यशसः (लोकप्रसिद्धेः), तथा भर्गोमय्या वाचा (तेजस्विन्या, प्रबोधकया, प्रभाविन्या वाचा) प्राप्तये प्रयुज्यते। अस्मिन् सूक्ते वाक्, हिरण्यं, गवां धनं, उत्सवपानं, माधुर्यं च इत्यादिभ्यः प्रियतमेभ्यः सामाजिकक्षेत्रेभ्यः तेजः समाहृत्य याचके निबध्यते; अन्ते अश्विनोः अभिषेक-प्रार्थनया समाप्यते, येन जनाः तस्य वाक्यानि अनुगच्छन्ति।
Sukta 70
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकसूक्तः व्यवहारिकः पशुचिकित्सामन्त्रः, येन अघ्न्या (अवध्यागौः) मातृगौः स्ववत्सं प्रतिगृह्णीयात्, अनुगच्छेत्, पाययेत् च। अत्र पुनःपुनर् “यथा… तथा…” इति दृष्टान्तैः—आसक्तिः, अन्वेषणम्, यान्त्रिकबन्धनं च—मन्त्रः गवां मनः (चित्तासक्तिं स्नेहं च) वत्से बध्नाति, मातृधर्मं पुनः स्थापयन् गृहपशुसम्पदं च वर्धयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.