Anuvaka 5
मुख्यविषयः—मनः-शरीर-यज्ञप्रवृत्तीनां स्थैर्यं जनयन्ति, रक्षात्मक-शान्तिककर्माणि च; क्रोधं, रोगं, दुःस्वप्नान्, अशौचं, कीटादीन् च अपाकुर्वन्ति। उपविषयाः—(१) मनसः प्रज्ञायाः इन्द्रियाणां च धैर्यं दीर्घायुषश्च। (२) मन्योः शमनं, सम्मनसः (सौहार्दस्य) पुनःस्थापनं च। (३) दर्भतृणेन शत्रुतापस्य शीतलीकरणं/निराकरणं। (४) विश्वस्थैर्योपमानैः रोगस्य निरोधनं स्तम्भनं च। (५) दुःस्वप्नानां निःसारणं, अशौचनिवारणं, कीटाद्यपसारणं च।
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः आयुष्यकरो दीर्घायुष्यमन्त्रः। एषः मनः–चेतः–धी–आकूतिं तथा इन्द्रियाणि च स्थिरीकरोति, यथा न बोधः क्षीयेत न च तेजो विखिद्येत। प्राणापानव्यानानां प्राणसमूहस्य सामञ्जस्यं करोति, सरस्वत्याः धारयित्रीं वाचं च आह्वयति। अनन्तरं दिव्यान् ऋषीन् ‘तनूपाः’ (शरीररक्षकाः) इति सम्बोध्य, ते मर्त्यस्य सह वसन्तु, आयुः प्रसारयन्तु इति प्रार्थयते।
Sukta 42
अथर्ववेदस्य ६.४२ सूक्तं संक्षिप्तं मन्त्ररूपं, यत् परस्य मन्युम् (क्रोधं) शमयितुं निग्रहीतुं च प्रयुज्यते, वैरभावं च सौमनस्ये/संमनसि परिणेतुम्। अस्मिन् सूक्ते देहगतैः द्रव्यगतैश्च रूपकैः—धनुषः ज्यां शिथिलीकरणम्, मन्युं पाषाणवत् गुरुत्वेन अवनमनम्, पादाभ्यां तं पदाक्रमणेन अधःकरणं च—दुष्टवाक्यनिरोधः क्रियते, परस्य मनः स्वीकृत्य अनुकूल्ये सख्ये च आकर्ष्यते।
Sukta 43
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः दर्भतृणं प्रत्यक्षं भैषज्यं कृत्वा मन्युम् (क्रोधं/शत्रुतापं) शमयितुं शीतलीकर्तुं च समर्थयति—स्वान्तरे जातं वा परेषां मध्ये प्राप्तं वा। दर्भस्य प्रभावः विश्वधारणे प्रतिष्ठाप्यते—पृथिवीजातः, बहुमूलः, समुद्रे दृढप्रतिष्ठः। अन्ते शत्रोर्वाचिकान्यायुधानि बलात् निरस्तानि कृत्वा, निर्भयगमनं सामाजिकरक्षणं च साधयति।
Sukta 44
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तो रोगं विश्वस्थैर्य-मन्त्रेण स्थिरीकरोति—यथा द्यौः पृथिवी च चराचरं जगत् ऊर्ध्वा वृक्षाश्च दृढं तिष्ठन्ति, तथा रोगं स्थातुं स्थिरं भवितुं चादेशयति, न पुनः परिभ्रमितुम्। ततः असंख्य-भेषजानां बलं एकस्मिन् परमे भेषजे संनिहितं कृत्वा, अन्ते विशिष्टं औषधं ‘विषाणका’ इति रुद्रेणामृतेन च संबध्य पवित्रीकरोति—विशेषतः वातकृत-विकाराणां शमनाय।
Sukta 45
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः रक्षोघ्न-भैषज्यरूपोऽपोत्पात-निवारणमन्त्रः। अत्र दुःस्वप्नः—हानिकराः स्वप्नाः तदनुगता च मनसः मलिनता—अपसार्यते, यथा मनः गृहे गोषु च सुरक्षितं विश्राम्येत। ‘मनसोऽपकार’ इति तस्य प्रत्यक्षं निष्कासनं क्रियते, तथा जाग्रत्स्वप्नयोः संचितान् दुष्कृतान् अपहर्तुं पावनाय अग्नये प्रार्थना क्रियते। अन्ते च इन्द्र-ब्रह्मणस्पतिभ्यां प्रायश्चित्तवत् याचना—भ्रान्तेः, पापात्, दुःखात् च रक्षणाय—समाप्यते।
Sukta 46
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदमन्त्रः दुःस्वप्नान् तैश्च सूचितान् भीषणान् निमित्तान् प्रति प्रयुज्यते, दुःस्वप्नं च मृत्युसमीपं सीमास्थितं बलमिव नामधेयं कृत्वा ज्ञात्वा च निवारयति। स्वप्नस्य वंशपरम्परां (वरुणानीं यमं च) निर्दिश्य, तस्योत्पत्तिं सम्यग् वेद्मीति प्रतिज्ञाय, मन्त्रः स्वप्नं पीडकात् रक्षकत्वं प्रति नियच्छति। अन्ते च स्थानान्तरणमन्त्रेण सर्वं पापस्वप्नदर्शनं द्वेष्यप्रतिद्वन्द्विनि निक्षिप्य, रात्रौ रोगिणः क्षेमं मुद्रयति।
Sukta 47
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः प्रातर्मध्यन्दिनतृतीयेषु सोमाभिषवेषु पावनतां विधत्ते, तान् अग्निवैश्वानरस्य, सर्वदेवानाम् (इन्द्रमरुद्भिः सह), तथा यज्ञं ‘सुसम्पन्नं’ (स्विष्टिं) करोति यदृतस्य तस्याधीनान् स्थापयन्। अस्य प्रभावः कर्मलोपं निवारयितुं—“मा नः परित्यजत”—इति, च सम्यक् कृतं कर्म प्रत्यक्षेषु फलभोग्येषु परिवर्तयितुं: आयुः, सहभोज्यं पोषणम्, धनम्, तथा वस्यः (वरतरं हितम्) इति।
Sukta 48
अयं संक्षिप्तः स्वस्तिवाचन-प्रयोगः छन्दसां रक्षोबलं नियोजयति, यज्ञकर्तुः कर्मणि निरुपद्रवं सुरक्षितं च प्रवर्तनं साधयितुम्। विधिना ‘रभ्’ (ग्रहण) क्रियया वहनरूपाणि गृह्यन्ते—गायत्र्या सह श्येनः, जगत्या सह ऋभुः, त्रिष्टुभा सह वृषन्—येन यजमानः यज्ञस्य परमान्त-समाप्तिं प्रति नीयते, अन्ते स्वाहाकार-सीलनेन।
Sukta 49
अयं संक्षिप्तोऽग्निस्तवः शान्ति-रक्षोघ्नरूपेण रक्षात्मकं पावनं च मन्त्रकर्म करोति। अत्राग्निः क्रूरहिंसायाः प्रति अवध्यत्वं प्रख्याप्यते, तस्य तीक्ष्णेन तेजसा मलिन-भक्ष्य-तन्तुसदृशान् उपद्रवान् अपाकरोति। अग्नेः शोधकशक्तिं जलानां मर्दनबलं वाचः पथप्रदर्शनसामर्थ्यं च संयोज्य, हानिकारकान् भावान् निष्कृतिं प्रति नयति, सौरस्थैर्येण च व्यवस्थितां प्राणशक्तिं पुनः प्रतिष्ठापयति।
Sukta 50
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः निधापितस्य धान्यस्य—विशेषतः यवस्य—रक्षणाय प्रवर्तते। अत्राश्विनौ आहूय तर्दं मूषकादीन् च भूमिखनकान् कीटान् हन्तुं, निष्कासयितुं, निःशक्तीकर्तुं च आज्ञाप्यते। ‘शिरः छिन्धि, पृष्ठं भिन्धि, मुखं बध्नाहि’ इत्यादिभिः प्रत्यक्षहिंसात्मकैः विध्यादेशैः सह यवः ‘हविः’ इव ‘ब्रह्मवत् दृढं निहितम्’ इति पवित्रभावेन प्रतिष्ठाप्यते, येन कोष्ठागारः कर्मकाण्डेन रक्षितः क्षेत्रो भवति। अस्य स्तोत्रस्य सामर्थ्यं विनाशकानां नामग्रहणे, तेषां निर्गमनादेशे, दंशनशक्तेः कर्मणा निरसनं च निहितम्।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.