मन्त्रौषधिवृक्षसहायैः विषदोषरोगान् तथा अन्तःसामाजिकमानसिकक्लेशांश्च निरस्य, जन्मगर्भधारणदीर्घायुषः स्थैर्यं रक्षां च साधयितुं प्रयुक्ता रक्षाचिकित्सा। उपविषयाः—पुंसवनं पुत्रप्राप्तिसिद्धिः; गर्भदृंहणं गर्भस्थैर्यं च; अकालमृत्युघातादिभ्यः मृ्त्युञ्जय-शान्तिः; भैषज्यानि—सर्पविष/विषोपद्रव, नेत्ररोग, बलास, ज्वर/यक्ष्मादीनां विशिष्टोपचाराः; औषध्यः वृक्षाश्च औषधमित्ररूपेण चिकित्सायाम्।
अथर्ववेदस्य ६.११ सूक्तं संक्षिप्तं पुंसवनमन्त्ररूपं यत् स्त्रीषु जननशक्तिं संक्रामयित्वा प्रतिष्ठाप्य च “पुत्रलाभं” साधयति। अस्मिन् शमी-अश्वत्थयोः औषधीय-प्रतीकत्वेन प्रजापतेर् विधिना सह संबन्धः क्रियते, तथा च अनुमतिं सिनीवालीं च संप्रार्थ्य गर्भफलनिर्णयं पुंलिङ्गशिशोः प्रति प्रवर्तयति।
अथर्वणीयः संक्षिप्तोऽयं भैषज्य-मन्त्रः सर्पविषं निवारयति। अस्मिन् सूक्ते विश्वशोधकान् देवताः पवित्राणि च ब्रह्मविद्यायाः समग्रं प्रभुत्वं समाह्वय्य रोगिणः शरीरात् विषं पृथक् करोति—यथा सूर्यस्य परितः शुद्धिः सर्वं व्याप्नोति। अन्ते ‘मधु’भावेन आपः तथा नाम्ना निर्दिष्टाः नद्यः शम्यन्ते; तेन चिकित्सा शान्त्यां प्रवर्तते—मुखस्य (आहार-वाक्) हृदयस्य च (प्राण-भावकेन्द्रस्य) कल्याणाय। मधुराभिर् मङ्गलाभिर् अद्भिः पुनः सामञ्जस्यं प्रतिष्ठाप्य रोगशमनं साधयति।
अथर्ववेदस्य ६.१३ सूक्तं संक्षिप्तं मृत्युञ्जय-शान्तिसूक्तम्। अस्य प्रयोजनं अकालमृत्युं निवारयितुं मृत्यवे नमस्कृत्य, येन येन सामाजिकेन विश्वव्यापिनाच मार्गेण वधः आगच्छेत्—दैवेन राजकीयेन सामुदायिकेन च—तान् सर्वान् उपशमयितुम्। अत्र मृत्युः न प्रतिहन्यते, किन्तु शम्यते; तस्य संकल्पः ‘परावर्त्यते’, येन घातकवाक्यं, वैरिणो निर्णयाः, पिशाचादिदैत्यकृताः चोपद्रवाः निष्प्रभावीभवन्ति, तथा भेषजानि ब्रह्मतेजश्च जीवनाय आरोग्यलाभाय च समन्वीयन्ते।
अथर्वणीयः संक्षिप्तो भैषज्य-मन्त्रः अयं बलासं लक्ष्यीकृत्य पठ्यते—अस्थिषु सन्धिषु अङ्गेषु च हृदय-प्रदेशेऽपि निलीनं शिथिलकरं रोगं। त्रिष्वनुष्टुभ्-ऋचः प्रथमं तदुपद्रवं निर्दिशति, ततः तस्य “बन्धं” “मूलं” च छित्त्वा समूलं निष्कासयितुं आज्ञापयति, अन्ते च तं क्षीणं निरुपद्रवं दूरे नयति, यथा पुनरागमनं न स्यात्।
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः रक्षार्थं जयप्रधान्यं च साधयितुं ओषधीं—व्यक्तीकृतां मुख्यौषधीं—आह्वयति; तस्याः परितः सहायकवृक्षगणः वनस्पतिसैन्यवत् उपतिष्ठते। औषधीनां मध्ये सोमस्य, वृक्षाणां मध्ये तलाशस्य च यत् स्वाभाविकं श्रैष्ठ्यक्रमं, तत् सामाजिक-आध्यात्मिक-उत्कर्षस्य याज्ञिकदृष्टान्तत्वेन स्थाप्यते, येन कश्चिदपि आक्रान्ता—स्वजनोऽपि—निष्प्रभावीकृतो भवति। अस्य सूक्तस्य बलं ‘उत्तमत्व’स्थापनायां निहितम्—श्रैष्ठ्यं एव कवचं भवति।
अथर्वणीयः संक्षिप्तो भैषज्य-मन्त्रः अयं सूक्तः अक्षिरोग-निवारणाय प्रवर्तते। अत्र औषध-आह्वानं सह रोगस्य नामग्रहणपूर्वकं तीव्र-अपसारणं च क्रियते। सिद्धेन करम्भ-आहार-वाहनेन औषधस्य प्रबलं रस-वीर्यं प्रबोध्यते, तथा च विकारस्य नानारूपाणि भूत-नामानि च निर्दिश्य तानि निगृह्य निरस्यन्ते।
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः गर्भदृंहण-प्रयोगः—पृथिव्याः अनुपमं धारण-स्थैर्यं गर्भधारणस्य आदर्शं कृत्वा ‘गर्भं दृढं करोति’। भूतानां पर्वतानां च ऋतस्य च स्थिराधारत्वेन पृथिवीं पुनःपुनराह्वयन्, सवितुः प्राणप्रेरक-शक्त्या प्रसवस्य यथाकालं यावत् गर्भः सुरक्षितं धृतो भवत्विति प्रार्थयते।
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो भैषज्य-मन्त्रः हृदि निहितां मनोजातां च ईर्ष्यां (मत्सरं) लक्ष्यीकृत्य तां शोकाय सामाजिक-विघाताय च प्रज्वलन्तीं वर्णयति। अन्तःस्थितस्य अग्नेः शमन-प्रतिमया, ईर्ष्यालु-मनसः पृथिवीवत् मृतवत् च जडत्व-करणेन, चर्म-कोशात् उष्णताया निष्कासन-रूपकेन च, मन्त्रः शत्रु-रागं विधिवत् ‘शीतलयति’ तथा सौहार्दं पुनः स्थापयति।
अथर्ववेदस्य ६.१९ सूक्तं संक्षिप्तं शोधनसूक्तम् अस्ति। अत्र पवमानः—स्वयं पवित्रो सोमतत्त्वम्—तथा चान्ये पावकाः (देवाः, मन्वादयः पितृपुरुषाः, सर्वाणि भूतानि च) आहूयन्ते, ये जपकं सर्वस्तरेषु शुद्धयन्तु। अस्य शुद्धिः केवलं कर्मकाण्डीय-शौचं न, किन्तु मङ्गलसामर्थ्यस्य पुनःस्थापनाय—सम्यक् संकल्पः (क्रतुः), कौशलम् (दक्षः), प्राणबलम् (जीवः), अरिष्टता (अरिष्टता), अन्ते च सवितुः दीक्षाप्रेरणया प्रसन्नं चक्षुः (चक्षुः) इति—उद्दिश्यते।
अथर्ववेदस्य ६.२० सूक्तं संक्षिप्तं तक्मन्-सूक्तम् अस्ति, यत्र ज्वरं च क्षय-रोगं (यक्ष्माणम्) व्यक्तीकृतं शक्तिरूपेण मन्यते—तां शमयितुं, नामग्राह्यां कर्तुं, अपसारयितुं च। अत्र भैषज्य-प्रयोजनं सौम्येनाभिचारिक-प्रत्यावर्तन-भावेन सह योज्यते—ज्वरतापो रोगिणः पराङ् निर्यातुं, ‘अव्रतं’ (व्रत-नियम-बहिर्भूतं) प्रति गन्तुं च प्रेर्यते; गृहे तु पुनःपुनर्नमस्कार-क्रियाभिः (नमो) रक्षणं सुनिश्चितं भवति।
Applied protection and healing: stabilizing life (birth, pregnancy, longevity) while expelling toxins, disease, and inner social-mental afflictions through mantra and vegetal medicine
Household rites for conception and safe gestation, averting sudden death, and everyday clinical-magical remedies for venom, fever, eye trouble, joint/bone ailments, plus purification and social harmony.
It is a tightly practical cluster of Atharvan rites: promoting conception and stable pregnancy, securing longevity/peace from untimely death, and curing or expelling concrete afflictions (venom, fever, eye disease, balāsa), alongside purification and social-heart pacification.
The clearest bhaiṣajya hymns are 6.12 (snake-venom), 6.14 (balāsa), 6.16 (eye-disease), and 6.20 (fever/yakṣma), with 6.15 also functioning as a plant-based protective-healing charter via Oṣadhi and tree-allies.
AV 6.19 invokes Pavamāna to cleanse the reciter across domains (bodily, ritual, and moral), while 6.18 treats jealousy as an inner ‘heat’ to be quenched; 6.13 pacifies Death itself through reverent address, converting threat into protection.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
