Anuvaka 9
प्राणशक्तेः सामाजिकव्यवस्थायाश्च स्थैर्यं—गर्भाधानात् विवाहपर्यन्तं, भैषज्योपयोगेभ्यः दृढराज्यपर्यन्तं च। उपविषयाः—(१) गर्भाधानं गर्भस्य च रक्षणम्। (२) जायाकामना (योग्यभार्याप्राप्तिः) गृहस्थाश्रमसमावेशश्च। (३) अपचितेः यक्ष्मणश्च निष्कासनं, आन्तरदुःखशमनं च। (४) निरृत्या (विपद्-अमङ्गल-बन्धदुर्भाग्य) विमोचनम्। (५) ध्रुवेण विश्वस्थिरीकरणेन सार्वभौमस्य पौष्टिकं स्थिरीकरणम्। (६) प्रीतिवर्धनं शीतलीकरणं च।
Suktas in Anuvaka 9
Sukta 81
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः गर्भाधानाय पुत्रकाम्याय च मन्त्रः। अस्य प्रयोजनं गर्भाशयस्य प्रतिष्ठापनं रक्षणं च, यथा तत्र जीवक्षमः गर्भः स्थाप्येत पूर्णमासपर्यन्तं च धार्येत। अत्र परिहस्ताख्यं सीमाबन्धनरक्षणशक्तिं समाह्वयति, या रक्षांसि (हिंसकान् भूतप्रभावान्) अपहन्ति, सन्ततिं गृहसमृद्धिं च सुनिश्चितयति।
Sukta 82
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः विवाहमन्त्ररूपो जायाकामनायाः, यः पाठकस्य जीवने गृहे च योग्यां भार्यां आकर्षितुं प्रवर्तते। अत्र मानुषविवाहः दिव्यप्रमाणैः सह संबध्यते—अश्विभ्यां सूर्यायाः वधूयानस्य नयनं तथा इन्द्रस्य अजेयः श्रीदः प्रभावः—येन सौभाग्यं संमतिः सामाजिकसिद्धिश्च वधूप्राप्तौ समवायं यान्ति।
Sukta 83
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तः अपचितिं क्षयकारीं व्याधिं तस्याः आसनात् “पतन्तीम् इव” दूरं प्रेषयित्वा निष्कासयति, तथा सूर्यचन्द्रमसोः भेषजशक्तिं पुनरुत्थापकं प्रतिपक्षबलं प्रतिष्ठापयति। अस्य क्रिया त्रिभिः प्रकारैः प्रवर्तते—(१) निष्कासनस्य सजीवचित्रणेन (व्याधिं पक्षिरूपेण बहिर्नुद्य), (२) पुनरावृत्तिनिवारणाय नानाव्याधिदूतान् नाम्ना निर्दिश्य मार्गेण निवार्य, (३) आहुतिमन्त्रेण कर्म सीलयित्वा यज्ञकर्मणः सिद्धिं सुनिश्चित्य।
Sukta 84
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः ‘निर्ऋतेः प्रमोचनम्’ इति, यः आपदां शक्तिं निरस्यति, तथा दुर्भाग्य-रोग-मृत्युनिमित्तैः पीडितं जनं यैः पाशैः बद्धं तान् विमोचयति। निर्ऋतेः घोरपीठे हविर्दत्त्वा, तस्याः द्विरूपतां भूमिरूपेण (ग्राहिण्या पृथिव्या) निर्ऋतिरूपेण च (विनाशिन्या नकारात्मिकया) नामग्रहणेन, अयं मन्त्रः आयसपाशान् छिनत्ति, रोगिणं जीविताय पुनरावर्तयति; अथ यदि मृत्युर्न निवर्तते, तं यमाय पितृभ्यश्च सुरक्षितोर्ध्वगत्यर्थं समर्पयति।
Sukta 85
अथर्ववेदस्य ६.८५ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्ररूपं यत् यक्ष्मं (क्षय-रोगं) निरस्यति, पुनरागमनं च निवारयितुं रोगिणः परितः रक्षो-परिधिं स्थापयति। अत्र वनस्पतेः वराणस्य औषधि-शक्तिः, दिव्याया वाचः प्रमाण-बलं (इन्द्र–मित्र–वरुणाः सर्वे देवाश्च), तथा अग्नेर्वैश्वानरस्य शोधक-निग्रहकारी उष्णता च संयुज्यते। वृत्रेणापां निरोधनस्य मिथक-दृष्टान्तः शरीरान्तर्गतस्य रोगस्य प्रसार-गत्योः ‘निरोधाय’ उपयुज्यते।
Sukta 86
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः सूक्तः पौष्टिकः “राज्य-स्थैर्य” मन्त्रः, यः (प्रायः राजानं) एकस्मिन् यजमान-विषये सार्वभौम्यं पौरुष-प्रधानतां च संकेन्द्रयति। इन्द्रस्य वृषबलं, समुद्रस्य स्रवणानां नियमनम्, अग्नेः पृथिव्याः प्रभुत्वम्, चन्द्रस्य नक्षत्राणां शासनं चेति—एतैः विश्वाधिपत्यैः तं समन्वय्य—तं “एकवृषम्” कर्तुम् इच्छति, अर्थात् अधिकार-प्रजनन-वीर्ययोः समः प्रतिद्वन्द्वी वा यस्य नास्ति।
Sukta 87
अयं संक्षिप्तो राजमन्त्रः राजानं दृढेऽचलिते च राज्ये परितो बध्नाति, यथा राष्ट्रं नापसर्पेत् प्रजाश्च स्वेच्छया समनुगच्छेयुः। स राजत्वं स्थिरीकरोति—राजानं पर्वत इव ध्रुवं स्थापयन्, इन्द्रसदृशं तं निरूपयन्, तथा सोमेन ब्रह्मणस्पतिना च अनुमोदितया यज्ञध्रुवतया (ध्रुवेण) कर्म समापयन्।
Sukta 88
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकसूक्तः राज्यम् ‘स्थापयति’—यथा राजा द्यावापृथिवीगिरिभिरिव अचलैः विश्वाधारैः समन्वीयते, तथा राष्ट्रं निश्चलम् अशक्यम् कम्पयितुं भवति। अत्र ध्रुवं (स्थैर्यम्) च वरुणं बृहस्पतिं इन्द्रम् अग्निं च सार्वभौमधारकान् आह्वयति—राष्ट्रस्य स्थैर्यार्थं, शत्रुप्रतिद्वन्द्विनां पराजयाय, सभायाः दिशां चैकमतायै।
Sukta 89
अथर्ववेदस्य ६.८९ सूक्तं प्रीत्याः (सौहार्द्यस्य) जननाय संक्षिप्तोऽथर्वणीयो गृह्य-मन्त्रः। अनेन सह हृदि दाहवत् मनोदैहिकं क्लेशं (हार्दिं) तथा मानसिकं शोकं शोषयति। सोमेनाभिमन्त्रितां शक्तिं पुरुषे विशेषतः शिरसि विधिना संक्रामयति; वायुधूम-प्रतिमां वाहकत्वेन प्रयुञ्जानः परस्य मनः साधकस्य समीपं आकर्षयति। अन्ते मित्रावरुणयोः सरस्वत्याश्च अधीनं समाजसम्मतं समागमं साधयति।
Sukta 90
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो भैषज्यसूक्तः तीव्रान्तर्वेदनां रुद्रस्य “इषुं” इव अङ्गेषु हृदि च निहिताम् आह, मन्त्रेण तां निष्कासयति निष्प्रभां च करोति। अत्र निष्कर्षवाक्यानि (वि-वृह्) धामनी-शुद्ध्या सह योज्यन्ते, अन्ते च रुद्रं शमयन् इषोः सर्वेषु गत्यवस्थासु पुनःपुनर्नमस्कारं करोति, पुनरावृत्तिं निवारयन्।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.