अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—आपः, ओषधयः, वृक्षाश्च इव ‘जीवनौषधयः’ इति भैषज्यं शान्तिश्च, तथा गृहस्य रक्षार्थं शकुनदोष-निवारणम्। उपविषयाः—(१) आपः दिव्याः सर्वदा सन्निहिताः भेषजं (वृष्टिः, संगमाः, प्रवाहिण्यः) इति; (२) ओषधीनां वीर्यं भूमौ/पृथिव्यां प्रतिष्ठितं—वृद्धिः, पोषणं, समृद्धिः; (३) पाप्मनः तथा देहस्थ-स्थानिक-रोगाणां निष्कासनम्; (४) मधुमय-यव-वनस्पति-विधिना यज्ञीय-समृद्धिः; (५) अरिष्ट-निवारणम्—कपोत-उलूकादि अशकुनानां तथा गृहगत-दुर्निमित्तानां शमनम्।
अयं संक्षिप्तो भैषज्य-पौष्टिकसूक्तः केशवर्धनी-ओषधेः प्रभावं भूमौ/पृथिव्याम् एव प्रतिष्ठापयति—या वनस्पतीनां भेषजानां च परमा आधारभूता। पृथिव्याः त्वचः (बहिर्वल्कात्) भेषजं समाहृत्य, ततो भेषजानां मध्ये ताम् ओषधिं अग्र्यां स्तौति; अन्ते च ओषधीः समृद्धाः अजेयाः कर्त्रीः सम्बोधयति, याः केशान् बलयन्ति वर्धयन्ति च।
अथर्ववेदस्य ६.२२ सूक्तं संक्षिप्तम् अपाम्-भैषज्यसूक्तम् अस्ति। अत्र आपः—विशेषतः मरुतां वेगेन शक्ताः वर्षधाराः—जीवदौषधिरिव वर्ण्यन्ते, याः पृथिवीं देहं च उद्घाटयन्ति, सिञ्चन्ति, पुनर्जीवयन्ति। सूक्तं लौकिकचिकित्सया सह विश्वस्य जलचक्रं (मेघाः, वृष्टिः, ऋतम्) संयोजयति—आपः ओषधीनां रसं वर्धयन्ति, पोषणं प्रवर्धयन्ति, शुष्कतां विकृतिं च प्रक्षालयन्ति। तासां नियतावरोहणस्य मधुर्यशक्तेश्च स्तुत्या आरोग्यं सम्यक्-प्रवाहस्य पुनःस्थापनरूपेण निरूप्यते—भूमौ, वनस्पतिषु, पुरुषेषु च।
अथर्ववेदस्य ६.२३ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्रः, यत्र दिव्याः आपः नित्योपलभ्यं भेषजं इव आहूयन्ते—दिवा नक्तं च प्रवहन्त्यः—याः शोधनं शीतलीकरणं च कुर्वन्त्यः पुनरुत्थापनं च साधयन्ति। अत्र आपः केवलं द्रव्यं न, किन्तु विधिना ‘तन्तुषु निबद्धा’ इव शक्तिः; सा सद्य एव व्यथां मुञ्चति, रोगं च निष्कासयति। अन्ते सवितुः पवित्रेण प्रेरणया कर्म समर्प्यते, यथा आपश्च ओषधयश्च कल्याणकारिण्यः स्युः, क्षेमाय च।
अयं लघु-भैषज्यसूक्तः आपः (जलदेव्यः) दिव्यवैद्यरूपेण आह्वयति। तासां प्रवाहिणीनां, संचितानां, संगमोत्थानां च शक्तिः प्रत्यक्षं भेषजं भवतीति स्तौति। विशेषतः संगमजलम्, तथा सिन्धोः आधिपत्ये स्थितं नदी-समूहजलं च याचते—यत् दाहजन्यवेदनाः प्रक्षालयेत्, तथा ‘हृदय-प्रदीपनं’ भेषजं दद्यात्, येन अन्तःसुखं प्रसादश्च पुनः प्रतिष्ठेताम्।
अथर्वणीयोऽयं संक्षिप्तो निष्कासनमन्त्रः, ‘वाकाः’ इति नाम्ना निर्दिष्टान् संहतान् व्याधिकारकान् निवारयति। ते यूथवत् समागत्य रोगिणं प्रति प्रपीडयन्त इव मन्यन्ते, विशेषतः ग्रीवा-स्कन्ध-सन्धिषु; तस्मात् ते रोगिणः परिसरात् अपसारयितव्याः। मन्त्रे तान् क्रमवर्धमानैः गणैः (पञ्च/पञ्चाशत्; सप्त/सप्ततिः; नव/नवतिः) परिगणयन् ‘गणनया निष्कासनम्’ इव कृत्वा विसृजति, तथा ब्रह्मणः—कार्यवाचः—प्रभावेन चिकित्सां दृढीकरोति। अस्य शक्तिरपोत्प्रतिकारिणी; रोगेण न संधत्ते, किन्तु ‘इहातः’ इति दृढ-निषेध-वाक्येन तं त्वरितं नश्यतु इति आज्ञापयति।
अथर्वणीयः संक्षिप्तोऽयं निष्कासन-मन्त्रः पाप्मानं (दुष्टं रोगं दुर्भाग्यं च) प्रत्यक्षं संबोध्य रोगिणं मुञ्चेति तं बलात् नियच्छति। अत्र भैषज्य-प्रयोजनं—पीडितस्य ‘शिव-लोकं’ प्रति पुनः प्रतिष्ठापनम्—सह कठोर-स्थानान्तरण-न्यायेन योज्यते; यदि पाप्मा लीयते न मुञ्चति, तर्हि सः पराङ् नीयते, अन्ते शत्रौ निक्षिप्यते, सहस्राक्षर-अमृतस्याधिष्ठानेन।
अयं लघ्वथर्वणीयः शान्तिमन्त्रः गृहे गृहमध्ये वा कपोतस्य अशुभदर्शनं निरृतिदूतत्वेन व्याख्यातं निरस्यति। देवाधीनत्वेन तं पक्षिणं सम्भाव्य शुभरूपेण पुनर्व्यवस्थाप्य, अग्नौ (गृह्याग्नौ) रक्षां प्रतिष्ठाप्य, मन्त्रः गृहस्थं जनं पशूंश्च अशुभसूचनाबन्धनात् ‘विमोचयति’ तथा सर्वेषां शं (कल्याणम्) निश्चिनोति।
अयं संक्षिप्तोऽरिष्टक्षयणसूक्तः गृहे संलग्नं दुरितनिमित्तम्—कपोताख्येन रूपेण कल्पितम्—ऋचः (प्रभाववत्याः छन्दोमय्याः वाचः) बलेन, आमिषसहायेन च, बहिर्निष्कासयति। ततः अग्निं गाः च परितः रक्षाचक्रेण गृह्यं क्षेत्रं परिगृह्णाति; अन्ते च यमं मृत्युम् उपशमयति, येन निमित्तस्य गत्याः छेदो भवति, न च गृहस्य ऊर्जः (प्राणसमृद्धिः) क्षीयते। त्रिषु संक्षिप्तेषु प्रवृत्तिषु सूक्तं निमित्तं निर्गमनं करोति, आपदं रक्षितं श्रवः, मृत्युतां च शान्तीकृतं दूरत्वम्।
अथर्ववेदस्य ६.२९ सूक्तं संक्षिप्तं अरिष्ट-निवारणसूक्तम्। एतत् गृहे जातान् अमङ्गल-निमित्तान्—विशेषतः उलूकस्य रुतं कपोतस्य च गार्हपत्याग्निना सह अशुभ-संस्पर्शं—शमयति। तानि निमित्तानि ‘मोगानि’ इति पुनर्व्याख्याय निरृत्याः ‘दूतैः’ सह प्रवेशं निरुणद्धि, तथा च तद् उपद्रव-बलं संवत्सर-पर्यन्तं गृहेभ्यः अपाकरोति, यम-सम्बद्धे निष्कासन-देशे प्रेषयति।
अथर्वणाङ्गिरसपरम्परायां निबद्धः अयं संक्षिप्तो मन्त्रचक्रः द्विविधेन औषधिबलेन कार्यं साधयति—(१) मधुमय-यवकर्मणा प्रायश्चित्तं समृद्धिं च, (२) व्यक्तीकृत-शमीवृक्षस्य ‘माद’ इति विक्षोभकशक्त्या स्पर्धा-निग्रहं। अयं मन्त्रः शत्रुभूतं वा प्रतिस्पर्धि-वर्धनं (रूपकं च यथार्थं च) एकतः शमयति/अपाकरोति, अपरतः गृहानुग्रहं दृढयति—विशेषतः बालरक्षणं तथा केश-रूप-प्रसङ्गे सामाजिक-दौर्बल्यस्थानस्य शमनं।
Bhaiṣajya and śānti through living medicines (waters, herbs, trees) and omen-neutralization for household safety
Healing common afflictions and restoring vitality; cleansing and cooling therapies using water; strengthening hair/growth and household prosperity; removing misfortune/evil influence; calming fear from ominous bird-signs around the home and hearth.
It centers on practical healing and protection: waters as a divine medicine, herbs/trees for growth and prosperity, expelling pāpmán and bodily afflictions, and śānti rites to neutralize household ill-omens (especially omen-birds).
Suktas 6.22–6.24 present Āpas as living physicians: rain and flowing/confluence waters cleanse, cool, moisten, and revive—linking cosmic rainfall to bodily restoration through mantra-invocation.
Suktas 6.27–6.29 are ariṣṭa-nivāraṇa/śānti charms that reframe and drive away the ill-omen associated with pigeons and the owl’s cry, protecting the household and the domestic fire through effective ṛc (metered speech).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
