Anuvaka 4
अग्नि–इन्द्रयोः शक्त्या गृहं राष्ट्रं च सुरक्षितं भवति—शत्रुभ्यः परिरक्षणं, समृद्धेः श्रीयश्च तथा अभयस्य स्थैर्यं च। उपथेमाः—(१) गौः/पृश्निरूपेण पौष्टिकतत्त्वेन विश्वस्य पोषणोन्नतिः। (२) अग्निः रक्षोहा—सीमापरिरक्षणं, सुरक्षितगमनं, यज्ञीयघर्मेण उष्णता च। (३) इन्द्रः धनस्य जयस्य राष्ट्रस्य यशसो वर्चसश्च दाता रक्षकश्च। (४) शपथबलं प्रतिशापश्च—धर्मन्यायात्मकं संरक्षणम्। (५) ग्रामसीमानां रक्षणं तथा गृहपरिसरस्य शुद्धिः।
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
अयं संक्षिप्तः ब्रह्माण्ड-पौष्टिकः सूक्तः गौः/पृश्निं विश्वस्य पोषक-तत्त्वं समाह्वयति—या मातृ-पितृ-मध्ये भूतानि प्रतिष्ठापयति, तानि च स्वः (स्वर्-प्रकाशं) प्रति नयति। समृद्धिं सम्यग्-ऋत-व्यवस्थया सह योजयति—प्राणापानौ सार्वभौमं तेजस्वि-बलं प्रकाशयतः, वाक् च सूर्यस्य पतने तथा कालस्य मितेषु स्थानेषु प्रतिष्ठिता भवति। एतत् सूक्तं वृद्ध्यर्थं, गो-धन-वृद्ध्यर्थं, प्राण-बल-वर्धनार्थं, तथा नित्य-दिव्य-लयैः सह शुभ-सामञ्जस्य-प्राप्त्यर्थं जप्यते।
Sukta 32
अथर्ववेदस्य ६.३२ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षोहा-स्वरूपं, यत् गृह्याग्निं दैवीम् अधिराज्यशक्तिं च शस्त्रीकृत्य गृहात् तस्य सीमाभ्यश्च यातुधानान् राक्षसान् पिशाचांश्च अपसारयति। अत्र अग्नेः ज्वलितः प्रतिघातः, रुद्रस्य देह-निष्क्रियकारिणी शक्तिः, मित्रावरुणयोः न्याय-रक्षणात्मकः ऋत-क्रमश्च समुच्चीयते, येन आक्रान्तारः कुटुम्बं तस्य ‘प्रतिष्ठां’ च ज्ञातुं न शक्नुवन्ति; अन्ते च तान् यमाय (अपनयनाय/मरणाय) समर्पयति।
Sukta 33
अथर्ववेदस्य ६.३३ सूक्तं संक्षिप्तम् इन्द्रस्तुतिरूपं, यत् सर्वतो भद्रं सुदर्शनं च धनम् आकर्षयितुं तथा तां समृद्धिं पराभवात् अपहरणाच्च रक्षितुं प्रयुज्यते। त्रिषु मन्त्रेषु इन्द्रस्य विशालं क्षेत्रं दुर्धर्षं बलं च स्तूयते; तस्य दिव्यं ‘शवः’ (पराक्रमः) मानुषे सफलतायां परिवर्त्यते—लाभे, प्रतिष्ठायां, जयेषु, कीर्तौ च।
Sukta 34
अथर्ववेदस्य ६.३४ सूक्तं संक्षिप्तं अग्निरक्षामन्त्ररूपं वर्तते। तत्र “दीप्तं तीक्ष्णज्वालम्” अग्निं पुनःपुनः प्रार्थयते—यत् स जपकं वैरभावात् प्रतिबन्धेभ्यश्च पारं नयेत्। अग्निः रक्षोहा इति स्तूयते, सर्वदृक् पालकश्च; “रजसोऽतीते” तस्य परमे जन्मनि स्तुते सति स दृश्यशत्रून् गूढद्रोहं च अतिक्रम्य नेतुं विशेषेण समर्थो भवतीति।
Sukta 35
एषः संक्षिप्तः त्र्यृचो मन्त्रः वैś्वानरं अग्निं दूरात् गृह्ये यज्ञक्षेत्रे च आह्वयति, सुसंस्कृतं स्तुतिं प्रति समीपं गन्तुं याचते, तथा अंहसि (संकटे) उपस्थितो भवतु इति प्रार्थयते। अत्र अग्निः केवलं रक्षकः न, किन्तु स्तोमस्योक्तस्य च अन्तःस्थः संयोजकः; तयोः सम्यग्व्यवस्थापनात् द्युम्नं स्वः (दिव्यप्रकाशः) च, आर्यमणः स्थिरा अनुग्रहश्च जन्यते।
Sukta 36
अथर्वणपरम्परायां AV 6.36 वैś्वानरम्-अग्निं ऋतस्य प्रकाशस्य प्रभुं समाह्वयति, शीतं दुर्भाग्यं च कर्मविघ्नं च निवारयन् अविच्छिन्नं घर्मं (रक्षात्मकं तापम्) दातुम् प्रार्थयते। ततः गृह्याग्नेः भूमिकां विश्वनियन्तृत्वे विस्तारयति—सर्वाणि वस्तूनि सम्यक् नियच्छन्, ऋतानुगुण्येन ऋतून् प्रवर्तयन्, यज्ञं च सम्यक् समापयितुं वहन्। अन्त्ये मन्त्रे एषा शक्तिः एकैव सार्वभौमा ज्योतिः इति प्रतिष्ठाप्यते, यत्र अग्निः कामश्च एकीभूय भूतस्य भाविष्यस्य च अधिपतित्वेन वर्तेते।
Sukta 37
अथर्ववेदस्य ६.३७ सूक्तं संक्षिप्तं शाप-प्रतिशाप-निवारणसूक्तम्। अत्र सर्वदर्शी शपथः—शपथ-शापशक्तेः पुरुषीभावः—हानिकरं शापवचनं योऽब्रवीत् तं अन्वेष्टुं आह्वीयते। पीडितस्य हृदयाद् अन्तर्जीवनाच्च शापं निष्कृष्य, अग्निविद्युतोरिव अनिवार्यवेगेन तस्य दण्डप्रवृत्तिं शापकस्यैव प्रति प्रत्यावर्तयति। अन्ते अपराधी मृत्यवे समर्प्यते; एवं प्रतिनिवर्तनं निबध्यते, गृहसमुदायस्य चाभयम् प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 38
अथर्ववेदस्य ६.३८ सूक्तं वर्चस्यं मन्त्रः। अत्र त्विष्/वर्चस् नाम देवी—व्यक्तीकृतं तेजः—प्रकृतौ समाजे च यत्र यत्र प्रतिष्ठितं बलवत् च तेजो वर्तते (हिंस्रेषु मृगेषु, अग्नौ, सूर्ये, राजकीयेषु युद्धोपकरणेषु च) तस्मात् तस्मात् स्थानात् आहूयते। ‘यत्र तेजः निहितम्’ इति पुनःपुनः नामनिर्देशेन, ‘समञ्जस्येन आगच्छ’ इति प्रार्थनया च, तत् तेजः करिष्यमाणे/यजमाने अन्तःस्थाप्यते—यशः, अधिकारः, जयशीलं दीप्तिमत् च वैभवम्। इन्द्रः अत्र सार्वभौम-आदर्शरूपेण निर्दिश्यते, यं सा देवी स्वयमेव ‘अजनयत्’ इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 39
अथर्ववेदस्य ६.३९ सूक्तं संक्षिप्तं राजपौष्टिकं मन्त्ररूपं यत् इन्द्रस्य विजयप्रेरणां (इन्द्रजूतम्) राष्ट्रस्य स्थैर्ये, यशसि, वर्चसि च सामाजिकेषु हितेषु संनिवेशयति। त्रिषु मन्त्रेषु यशः हविरिव कर्मणा पोष्यं मन्यते, ततश्च तत् दीर्घकालं सार्वजनिकदृश्यं ज्येष्ठत्वरूपं प्राधान्यं च स्वीकर्तुं प्रतिपादयति।
Sukta 40
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको रक्षोघ्नोऽभयस्तोत्रः ग्रामं तद्वासिनश्च परितोऽभयक्षेत्रेण समन्तात् परिरक्षति। द्यावापृथिव्यौ, अन्तरिक्षं, सोमं, सवितारं, सप्तर्षींश्च विश्वाधारान् रक्षकान् आहूय सर्वतोऽभयं स्थापयति। अनन्तरं इन्द्रं प्रति प्रार्थयते—स सर्वासु दिक्षु समुदायं निररिं करोतु, शत्रूणां क्रोधं च ग्रामात् पराङ्मुखं नयतु। एषा सूक्तिः ऋतादारभ्य देशीयसुरक्षां यावत् विस्तारिणी दिग्बन्धनरूपा संक्षिप्ता अपोत्प्रतिक्रिया-मुद्रा इव भवति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
