Anuvaka 11
अस्य षष्ठकाण्डस्यैकादशानुवाके अथर्वणो विधिना प्राणबलस्य स्थैर्यं—आरोग्यं वीर्यं रक्षणं च समृद्धिं च—विशिष्टैर्मन्त्रैः साध्यते। अत्र वाजीकरणं (कामवीर्यवर्धनं जननदृढता च), वशीकरणं (परचित्तस्य सौहार्द्ये नियोजनम्), परितो रक्षणावरणं मणिबन्धादि-ताबीजैः संरक्षणं, भैषज्यप्रयोगाः कासे शीतव्याधौ च आकस्मिकमूर्च्छादौ, तथा शत्रुनाशनाभिचाररूपेण शत्रूणां बन्धनं स्तम्भनं च, मेधाप्रार्थना च धनचिह्नैः सम्बद्धा—एतानि विषयाः संक्षेपेण निरूप्यन्ते।
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
अथर्ववेदस्य ६.१०१ सूक्तं संक्षिप्तं वाजीकरण-मन्त्ररूपं यत् पुरुषस्य जननेन्द्रियस्य उद्दीपनं, वर्धनं, स्थैर्यं च भैषज्य-पौष्टिककर्मत्वेन वाच्यं करोति। वृषभ-तेजः तथा धनुः-प्रत्यञ्चा-आकर्षणादि सजीव-युद्धोपमानैः दुर्बलतां वा शैथिल्यं वा निगृहीत-तनुत्वे परिणमयति, यतः सम्यक् मैथुन-समर्थता बलस्य पुनरुद्धारश्च साध्यते।
Sukta 102
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो वशीकरणसूक्तः वक्तुः सहाभिप्रेतस्य जनस्य मनः सामञ्जस्ये नयितुं प्रयुङ्क्ते—तत् “समागच्छतु, परिवर्ततां, सहमार्गे स्थिरं तिष्ठतु” इति। अत्र नियमनस्य द्वौ प्रकारौ संमिश्रितौ दृश्येते—मिथ्यदृष्टान्तः (अश्विनोः सम्यग्योजितं वहनम्, यत्र तयोः पूर्णा समन्वयिता) च व्यवहारबन्धनप्रतिमा (रश्मिः, तृणवेष्टनं च)। अन्ते च औषधीय/आलेपनसंयोगः प्रतिपाद्यते, यः सम्मतिं प्रसादं च जनयित्वा अनुकूलाभिमुखतां साधयति।
Sukta 103
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः यजमानस्य (गृहस्य, सेनायाः, जनसमुदायस्य वा) परितः रक्षोव्यवस्थां दृढं निबध्नाति। सवितारं बृहस्पतिं मित्रम् अर्यमणं भगम् अश्विनौ च—व्रतस्य संधेर् ऐक्यस्य च दिव्यान् प्रत्ययकरान्—आहूय, रज्ज्वा दाम्ना वा शत्रून् विधिना बध्नाति। एष मन्त्रः शत्रून् सर्वेषु वर्गेषु—नेतॄन्, मध्यमान् योद्धॄन्, पादातीन् च—स्तम्भयितुं प्रवर्तते, येन तेषां गमनं संकेताः समन्वयश्च विफलाः स्युः। अस्य प्रभावः अस्मिन् तत्त्वे प्रतिष्ठितः यत् सामाजिकः बन्धः (मित्रार्यमणोः) तथा भौतिको बन्धः (दामन्/संदानम्) एक एव दण्ड्यः प्रतिबन्धः इति।
Sukta 104
अथर्ववेदस्य ६.१०४ सूक्तं संक्षिप्तं शत्रुनाशनमन्त्ररूपं यत् “आदान” (ग्रहण) तथा “संदान” (दृढबन्धन) इत्येतयोः शक्ती उपयुज्य शत्रुपक्षं स्तम्भयति, तेषां बलं च छिनत्ति। अत्र प्राणसिद्धान्तेन शत्रुवधः निरूप्यते—शत्रोः प्राणापानौ विधिना निगृह्येते, येन प्राणशक्त्यैव तस्य जीवनच्छेदः क्रियते। बन्धनकर्मणि अधिकारवृद्ध्यर्थं बन्धनप्रभाववर्धनाय च इन्द्राग्नी (सोमेन मरुद्गणेन च सह) आहूयेते।
Sukta 105
अथर्ववेदस्य ६.१०५ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-मन्त्रः। अत्र कासः पुरुषीकृतो व्याधिरिव सम्बोध्यते, तं च सद्य एव निर्गन्तुम् आज्ञापयति। मनसः शीघ्रगमनम्, तीक्ष्णशरः, सूर्यरश्मयश्च—इति त्रिभिः क्षिप्रैः उपमानैः—एषोऽसौ रोगो बहिर्नीयते, वायुमार्गे, पृथिव्यन्ते, समुद्रे च, उत्तरोत्तरं दूरतरासु ‘स्रोतःसु’ प्रेष्यते, यावत् स विघट्य विलीयते।
Sukta 106
एषः त्र्यृचः सूक्तः गृहशान्त्युपमाभिः (दूर्वाप्रतिष्ठापनं द्वारेषु, प्राणदाः आपः) सह शीतव्याधेः प्रतिषेधन-भैषज्यकर्मणि संयोज्यते। अन्ते संक्षिप्ते भैषज्यमन्त्रे गृहान्तरे जाराय्वाख्यं कौलं वा परितो वेष्ट्य रक्षणं क्रियते; अग्निश्चाहूयते यत् स शैत्यं ‘भेषजं’ कृत्वा, उष्णतया निबन्धनेन च, आपदं औषधत्वेन परिणमयति।
Sukta 107
अथर्ववेदस्य ६.१०७ सूक्तं संक्षिप्तं पौष्टिकापोत्रोपायिकं मन्त्ररूपं यत् जपकं विश्वजित्/त्रायमाणा-रूपेण परिरक्षाशक्त्या परितो वेष्टयति। सा शक्तिः परितः परिवेष्टनपट्टिका वा रक्षामणिरिव कल्पिता। अत्र पुनःपुनः प्रार्थ्यते यत् गृहस्य सर्वं स्वं—द्विपादं (जनाः) चतुष्पादं (पशवः) च—रक्ष्यताम्, एवं सर्वतः क्षेम-कल्याणयोः पूर्णः परिधिः स्थाप्यते।
Sukta 108
अथर्ववेदस्य ६.१०८ सूक्तं संक्षिप्तं मेधासूक्तम्। अत्र व्यक्तीभूता मेधा “प्रथमा आगच्छ” इति आहूयते, तथा च पाठकस्य/जपकस्य अन्तः स्थिरं निवासं करोतु इति प्रतिष्ठाप्यते। मेधा पशु-समृद्धि-चिह्नैः (गो-अश्वादिभिः) सह संबध्यते, सूर्यस्य रश्मिभिश्च; एवं अध्ययनं, स्मृतिः, यज्ञकर्म-प्रवीणता च प्रकाशरूपा इव, या दिवसभरं विधिना आहूय प्रतिष्ठाप्य स्थिरीकर्तुं शक्या इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 109
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तः पिप्पलीं (दीर्घमरीचम्) देवैर्नियुक्तां प्राणप्रतिष्ठापनीं औषधिं समर्पयति। सा सहसा पतनं, तीक्ष्णशूलानि, वातसदृशान् पवनदोषान् च प्रशमयितुं वर्ण्यते। औषधं चासुरैः शत्रुभिः निगूढं सत् देवैः पुनरुद्धृत्य प्रतिष्ठापितमिति निरूप्य, भैषज्यविद्यां रक्षात्मकाम् अपोत्प्रैतिकीं शक्तिं च करोति। मन्त्रस्य बलं पिप्पलीं “प्राणाय पर्याप्ता” इति घोषयितुं, तथा जन्मतः प्रभृति निरन्तरवत् तस्याः रक्षणप्रभावं विस्तर्तुं च निहितम्।
Sukta 110
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयः सूक्तः अग्नेः नित्यनूतनसन्निधौ यजमानं प्रतिष्ठाप्य आयुः-श्रियौ साधयति—स हि “पुराणोऽपि नूतनः” होताऽऽत्मानं यजमानं च धारयति। अनन्तरं चापोत्प्रतिकाररूपेण यमसम्बद्धेभ्यः प्राणच्छेदकशक्तिभ्यः तथा जन्मकालाद्यशुभनिमित्तेभ्यः, ये गृहव्यवस्थां क्षोभयेयुः, रक्षणं याचते—यथा जनोऽपमृत्युमतिक्रम्य “शतं शरदः” समश्नुते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.