Anuvaka 5
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—तपसा दीक्षया च समर्थितं यत् ब्रह्म, तदेव सर्वतो रक्षण-समृद्ध्योर् उपकारकं कर्मकारणं भवति; तच्च अभिमन्त्रितेषु रक्षोपकरणेषु (अञ्जने, मणौ) तथा रात्र्याः पालने च मूर्तिमद् इव प्रकाशते। उपविषयाः—(१) तपोदीक्षामूलकं राष्ट्रं (सार्वभौमत्वम्)। (२) यज्ञस्य ब्रह्मीकरणम्—वाक्, ऋत्विजः, स्वराः, हविः च ब्रह्मरूपत्वेन। (३) अञ्जनस्य दीक्षा—आयुष्यवर्धनं भयापहं भैषज्य-रक्षामन्त्रयुक्तं च। (४) मणिविद्या—व्यक्तीकृतस्य रक्षामणेर् (अस्तृतमणेः) बन्धन-आह्वानम्।
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
अयं एकमन्त्रः सूक्तः राजसत्तां (राष्ट्रम्) तपोदीक्षारूपेण तपस्वि-याज्ञिक-प्रभवे प्रतिष्ठापयति। ऋषयः शुभमिच्छन्तः प्रथमतः तपसि दीक्षायां च उपविविशुः; तस्मात् संयताभिषेक-क्षेत्रात् राष्ट्रं बलं वीर्यं च जायते इति कथ्यते। ततः दैवीमान्यतां याचते—देवा उपसर्पन्तु, यजमानं नमन्तु—इति; एवं शासनं आध्यात्मजन्यं लोकप्रसिद्ध्या च अनुमोदितं स्थिरीभवति।
Sukta 42
अथर्ववेदे १९.४२ सूक्तं संक्षिप्तं याज्ञिकं स्तोत्रम् अस्ति, यत् यज्ञं पवित्रयति—यत्र याजकाः, स्वराः (उदात्तादयः), हविः च सर्वं ब्रह्मैव (वाक्शक्तिः) इति समीकृत्य प्रतिपाद्यते। ततः सा स्वात्मपरामर्शिनी भूमिका व्यावहारिकफलदायिनी भवति—दुःखं विमुच्यते, हविर्ग्रहणं भवति, इन्द्रेणाश्विभ्यां च यजमानस्य कामाः ‘सत्याः’ क्रियन्ते। अस्य सूक्तस्य शक्तिः अस्मिन् निहिता यत् सम्यक् मन्त्रः सम्यक् स्वरश्च न केवलं साधनम्, किन्तु यज्ञसिद्धेः प्राणबलयोः (इन्द्रियस्य, ओजसः) जनकं मूलकारणम् इति।
Sukta 43
अयं परवर्ती अथर्ववैदिकः सूक्तः लघु-अनुष्टुभ्छन्दसि रचितानां संक्षिप्तानां आवाहनानां समुच्चयः। अत्र देवाः प्रार्थ्यन्ते यत् दीक्षातपसा ब्रह्मविद्भिः प्राप्तेन पुण्येन पथा जपकं ‘नयतु’ इति। प्रत्येकं मन्त्रं ‘नयतु’ इति मार्गदर्शनं विशिष्टेन दानेन सह योजयति—मेधा, प्राणः, बलं च तथा जीवनोपकारिण्यः सहशक्तयः—अन्ते ‘स्वाहा’ इति मुद्रितम्। अतः एषः सूक्तः आपत्काले प्राणधारणाय तथा मृत्योत्तर-गमनस्य क्षेमाय च विनियोज्यः।
Sukta 44
अयं भैषज्यसूक्तः अञ्जनं (औषधं नेत्राञ्जनादि) प्राणवर्धनं कल्याणकरं शान्तिदं अभयप्रदं च परिष्करोति; शुद्धिकराभिः रक्षिकाभिश्च आपोभिः सह तस्य सामर्थ्यं स्तौति। तदौषधं सर्वासामोषधीनामतिशयितं, व्याधिभ्यः क्रूरप्रभावेभ्यः दुरितेभ्यश्च सर्वतो रक्षावरणं कर्तुं समर्थमिति प्रशंस्यते। अन्ते मित्रावरुणयोः पालयितृत्वेन तद्भैषज्यं समर्प्यते, दूरात् अपि पुनरुत्थानं सूचयन्—आरोग्यं, विशेषतः दृष्टेः प्रसादं, सर्वाङ्गकल्याणं च।
Sukta 45
अथर्ववेदस्य १९.४५ सूक्तं परवर्तीणां अथर्वणीयानां रक्षोघ्न-पौष्टिकेषु सूक्तेषु गण्यते। अत्राञ्जनं (कृष्णं अञ्जन-द्रव्यं) ‘चतुर्विध-रक्षितं’ मन्त्रौषधं कृत्वा धारकस्य कृते सर्वा दिशोऽभयाः शिवाश्च भवन्तीत्यभिषिञ्चति। सवितुः ध्रुवेण लोक-नियमक-प्रवर्तनेन यजमानं समन्वय्य, भगस्य भाग्य-वितरणं च आहूय, प्रतिष्ठां स्थिरीकरोति, आयुः-तेजः-बलं विवर्धयति, परितो जनान् स्वीकृत्य-समर्पणाय (बल्यर्पणाय) च प्रसादयितुं प्रयुङ्क्ते।
Sukta 46
अथर्ववेदस्य १९.४६ सूक्तं संक्षिप्तं मणिविद्यात्मकं सूक्तम् अस्तृतमणेः—पुरुषीकृतस्य रक्षामणेः—अभिषेकाय बन्धनाय च। पुनःपुनः ‘अस्तृतो मणिस्त्वां परितो रक्षतु’ इत्यादिभिः मुद्रणमन्त्रैः परितः सततं रक्षापरिधिं स्थापयति, तथा च आयुः, वर्चः, ओजः, बलं, सामाजिकं चाभ्युदयं ददाति। अस्मिन्नेव मणौ प्रजापतेः ब्रह्माधिकारः, इन्द्रस्य वर्मणा युद्धरक्षा, सवितुः नियतिविधानशक्तिश्च समारोप्यते।
Sukta 47
अयं सूक्तो रात्रिं देवीं महतीं सर्वतो व्याप्तां विश्वरूपां जगतोऽवगाहिनीम् आह्वयति—यस्या तमः शरणं भवति न भयम्। पृथिवीं दिवं चावृत्य तस्या अनिवार्यं प्रसारं स्तुवन् ‘परं पारं गच्छेम’ इति प्रार्थयते, यत् प्रभातपर्यन्तं दुर्गमेषु कालेषु सुरक्षितं गमनं स्यात्। सा जनान् वाचं गृहधनं च रक्षतु; विशेषतः गवाम् अवीनां च चौरैः वृकैः शत्रुभिश्चोपद्रवैः परित्राणं ददातु।
Sukta 48
अथर्ववेदस्य १९.४८ सूक्तं संक्षिप्तं रात्रिरक्षण-लितुर्ग्यं यत् समग्रं गृहं—जनान् द्रव्याणि चान्तःस्थानं च—रात्र्याः सर्वतोव्यापिन्या रक्षायै समर्पयति। अग्रतः पृष्ठतः ऊर्ध्वतः अधस्ताच्च सर्वासु दिक्षु रक्षणं विन्यस्य, ‘रात्रिं’ दुर्बलताकालात् परिवर्त्य सुदृढं गृहावेष्टनं करोति, यत्र शत्रवो दुष्टभूतानि च दुर्भाग्यं च प्रवेष्टुं न शक्नुवन्ति।
Sukta 49
अथर्ववेदस्य १९.४९ सूक्तं रात्रिसूक्तम्। अत्र रात्रिर्दिव्यगृह्ययोः सार्वभौमत्वेन प्रतिष्ठाप्यते—सा शुभैः शक्तिभिः स्वस्थानं गृह्णाति, मित्र इव ऋतस्य नियमस्य च तुल्यं सुव्यवस्थितं रक्षणं ददाति। एतत् सूक्तं पौष्टिकं सौभाग्य-क्षेमरात्रिं गृहाय प्रार्थयते, अपि च अपोत्प्रैषिकबलं संयोजयति—बन्धनवाक्यैः निष्कासनमन्त्रैश्च निशाचरान् उपद्रवान्, विशेषतः चरन्तं स्तेनं, स्तम्भयति दूरं च नयति।
Sukta 50
अथर्ववेदस्य १९.५० सूक्तं रात्रेः रक्षासूक्तम्। अत्र रात्रिः सजीव-रक्षाशक्तिरिव आहूयते—या तमसि पर्यटति, नक्तं जातान् उपद्रवान् शमयति। गृहस्थं ‘दुर्गेषु पथेषु’ सुरक्षितं पारयितुं रात्रिं प्रार्थयते, तथा सर्पं वृकं चौरं च निवारयितुं—अन्धीकरणेन, कण्ठरोधेन, बन्धनेन च—उपद्रवकारिणः निष्क्रियान् कर्तुं याचते। एतत् सूक्तं रात्रौ निर्भयत्वाय, सुरक्षित-गमनाय, धन-गृह-रक्षणाय च संक्षिप्तं रक्षामन्त्ररूपेण प्रयुज्यते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.