Kanda 19
Miscellaneous Hymns
अथर्ववेदस्य एकोनविंशः काण्डः परिशिष्टस्वरूपः सुस्पष्टः; उत्तरकाले प्रक्षिप्तानि रक्षात्मकानि भैषज्यानि आयुष्यकर्माणि च तथा चिन्तनात्मकानि सूक्तानि सम्यक् संयोज्य एकं विधि-दर्शनात्मकं प्रवाहं निर्माति। अष्टसु अनुवाकेषु अयं क्रमशः शान्तिकर्मभ्यः दिग्रक्षणपर्यन्तं प्रवर्तते; ततः दर्भ-मणि-हिरण्य-वस्त्रादीनां रक्षोपकरणानां अभिषेक-प्रतिष्ठां, अनन्तरं ओषधि-आश्रितां पुनरुद्धृतिं, तपो-ब्राह्मणबलसम्पादनं च निरूप्य, अन्ते कालस्य (समयस्य) तथा वाचः/श्रुतेः अन्तःस्थितस्य लोकनियामकत्वस्य चिन्तनैः परिसमाप्यते।
Anuvakas in Kanda 19
8 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—यज्ञेन, आपः, अग्निना च, तथा यशसा, आकूत्या, नक्षत्रैश्च सह, शान्तिं लोकव्यवस्थायाः स्थैर्यं च साधयितुम्। उपविषयाः—(१) पौष्टिकेन यशोऽभिवृद्धिः, आकूत्याः प्रसादः, कर्मसिद्धिश्च। (२) पुरुष-नारायण-प्रतिमानेन यज्ञस्य जगद्धर्म-प्रतिष्ठा, विश्वव्यवस्थायाः आधारत्वं च। (३) आपोभिः शुद्धिः, जātavedas-अग्निना औषधिवृक्षसमन्वितेन भैषज्यं च। (४) उत्पात-ग्रह-दुर्निमित्त-दुश्शब्दादीनां शमनं, अशुभलक्षणानां प्रशमनं च। (५) नक्षत्राणां प्रीणनं, शुभकाल-प्राप्तये, नित्यकल्याणाय च। (६) सर्वजनहिताय सार्वत्रिक-कल्याण-शान्तिप्रार्थना।
Anuvaka 2
मन्त्रदुर्गेण दिग्पालैश्चाभयेन च सर्वतो रक्षणं शुभस्थैर्यं च प्रतिपाद्यते। शान्ति–पौष्टिके कर्मणि देवतानां सम्मतिः साध्यते। दिक्षु प्रतिषेधात्मकं विन्यासं कृत्वा शत्र्वभिदासं प्रतिहन्यते। पुरः (दुर्गपरिखादि-परिवेष्टनं) कवचं वर्म च संस्थाप्यते। इन्द्रतेजसा जयः शौर्यं चासपत्नं (प्रतिद्वन्द्वरहितं) क्षेमं च प्राप्यते। उषाः तमोऽमङ्गलञ्च निवारयन्ती शुभं प्रकाशयतीति च।
Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—दीर्घायुषः पुष्टेः जयस्य च निमित्तं हविषां विधिवत् प्रवर्तनं, तथा रक्षोपकरणानां (दर्भः, मणिः, हिरण्यं, वस्त्रं) अभिमन्त्रणेनाभिषेकेन च संस्कारः। उपविषयाः—(१) छन्दांसि स्वाहाकाराश्च यज्ञस्य ‘आधाररचना’ इव, यथाविधि कर्मसिद्ध्यर्थं। (२) जरामृत्युभ्यां प्रतिरक्षणाय वस्त्रकवचपरिवेष्टनम्। (३) दर्भहिरण्याभ्यां मणिमन्त्रसिद्धिः। (४) प्रतिस्पर्धासु जयशक्तिः, अश्वप्रदर्शनसामर्थ्यं, विघ्नातिक्रमणं। (५) वैरिणां प्रतिघातः—प्रतिद्वन्द्विनां छेदनं, शत्रूणां निष्प्रभावीकरणं च।
Anuvaka 4
मणि-ओषधि-आश्रितं रक्षणं पुनरुत्थापनं च—समृद्धिः, शत्रुबल-निवारणं, क्षय-ज्वर-प्रशमनं च मेधा-प्रतिसंस्कार-सहितम्। उपविषयाः—(१) पौष्टिकेन गोवृद्धिः गृहसमृद्धिश्च (स्फातिः)। (२) दर्भ-कुशयोः सार्वभौम-अपोत्प्रैतिक-ओषधित्वं बद्ध-मणिबन्धरूपेण च। (३) जाङ्गिड-मणिः सर्वतो-रक्षकः सर्वरोग-भेषजश्च। (४) यक्ष्म-राक्षस-यातुधानी-शपथबलस्य च निष्कासनम्। (५) राज्ञो वा दूतस्य वा वर्चस्-बल-ओजः-साहस-प्रदानद्वारा सशक्तीकरणम्। (६) औषधीय-निर्यासादीनां भेषजप्रयोगाः।
Anuvaka 5
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—तपसा दीक्षया च समर्थितं यत् ब्रह्म, तदेव सर्वतो रक्षण-समृद्ध्योर् उपकारकं कर्मकारणं भवति; तच्च अभिमन्त्रितेषु रक्षोपकरणेषु (अञ्जने, मणौ) तथा रात्र्याः पालने च मूर्तिमद् इव प्रकाशते। उपविषयाः—(१) तपोदीक्षामूलकं राष्ट्रं (सार्वभौमत्वम्)। (२) यज्ञस्य ब्रह्मीकरणम्—वाक्, ऋत्विजः, स्वराः, हविः च ब्रह्मरूपत्वेन। (३) अञ्जनस्य दीक्षा—आयुष्यवर्धनं भयापहं भैषज्य-रक्षामन्त्रयुक्तं च। (४) मणिविद्या—व्यक्तीकृतस्य रक्षामणेर् (अस्तृतमणेः) बन्धन-आह्वानम्।
Anuvaka 6
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—कालः (समयः) विश्वाधिपतिरूपेण, अथर्वणीय-भैषज्यप्रयोगैः, गृहस्थ-स्थैर्येण, तथा यथाविधि-क्रियासम्पत्त्या मानवस्य समग्रतां साधयितुं नियोज्यते। उपविषयाः—कामः आद्यः सृजनप्रेरकः, यः पौष्टिकतां प्रति प्रवर्तते; इन्द्रिय-प्राण-अङ्गानां पुनःसंयोजनं (आत्मकेन्द्रित-शरीरैक्यं); अग्निः गृहपतिरूपेण व्रतपारूपेण च—गृह-रक्षा तथा विधि-नियमनम्; दुःस्वप्न-दुष्स्वप्न्य-शमनम्—स्वप्ननिमित्त-भीति-मृत्युसमीप-सीमान्तस्थितीनां प्रशमनम्; यज्ञः यथाविधि-सम्पन्नः शान्ति-समृद्ध्योः साधनम्।
Anuvaka 7
आयुष्यं पूर्णायुषश्च—दैवीयेन प्राणतेजसा, यज्ञाधिकारस्थापनया, शत्रुभ्यः पापेभ्यश्च रक्षणेन च पूर्णजीवनपरिमाणस्य प्रतिष्ठापनम्। सोमः पवमानो जीवनरसः शुद्धिकर्ता बलवर्धकश्च; अग्निर्जातवेदाः दीर्घायुषः श्रद्धाया मेधायाश्च प्रतिष्ठाता; आपो जीवनप्रदाः पूर्णायुषः पोषयित्र्यश्च; सूर्यस्य उदयस्य रक्षणं जगतः ऋतधर्मस्य जीवनस्य च विश्वप्रत्ययः; यज्ञे निश्चयः—भेषजैः पुनरुत्थानं, क्षयितप्राणबलस्य पुनःस्थापनं, उपद्रवशमनं च।
Anuvaka 8
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—वाक्/श्रुतिः (वेदमाता) जननीभूता वैदिकी शक्तिः, या अन्तःस्थित-शुद्धिकरी रक्षिका च भवति। उपविषयाः—(१) वेदमातुः (वाचः/श्रुतेः) स्तुतिः, यतः वैदिकस्य प्रभावस्य मूलम्। (२) पावमानी-प्रेरणा द्विजं पुष्ट्यै समृद्ध्यै च समर्थयति। (३) ‘कोशात् निष्कर्षणम्’—प्रकाशिता वाणी प्रत्यक्षा सती क्रियावती भवति। (४) वेदस्य अन्तःस्थापनं रक्षणीय-आवरणरूपेण (अन्तरावरणम्)। (५) जप-स्मरण-आन्तरस्थापनैः स्वसंस्कारः।
Frequently Asked Questions
Its contents are widely regarded as a later-collected compendium that supplements earlier layers, bringing together practical charm-healing materials alongside reflective hymns (notably on Kāla and Vāc) in a distinct, anthology-like book.
The dominant aim is stabilized well-being—śānti, protection, and wholeness—achieved through mantra as a protective enclosure, consecrated media (maṇi, darbha, gold, garments), and rites for prosperity, healing, and complete lifespan (pūrṇāyuḥ).
Two stand out: Kāla (Time) as cosmic sovereignty governing rite and life-course (19.6), and Vāc/Śruti as Vedamātā—generative, purifying speech internalized as an indwelling protector and source of order (19.8).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.