Anuvaka 5
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਤਪੱਸਿਆ–ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਰਸਮੀ-ਤਪਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ; ਕਾਰਗਰ ਬਲ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਤਾਵੀਜ਼ਾਂ (ਅੰਜਨ, ਮਣੀ) ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਦੀਖਿਆ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰ/ਸਾਰਭੌਮਤਾ। (2) ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮੀਕਰਨ—ਵਾਣੀ, ਰਿਤਵਿਜ, ਸੁਰ-ਉਚਾਰਣ, ਹਵਿਸ ਸਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਮੰਨਣਾ। (3) ਅੰਜਨ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ—ਜੀਵਨ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਔਖਧ-ਮੰਤ੍ਰ-ਤਾਵੀਜ਼। (4) ਮਣੀ-ਵਿਦਿਆ—ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰਤਨ ‘ਅਸਤ੍ਰਿਤ-ਮਣੀ’ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ।
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰ ਸੂਕਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ-ਯਾਗਮੂਲ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪਸ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਲਈ ‘ਬੈਠੇ’; ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਸੇਕ-ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਰਾਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗੇ ਨਮਨ ਕਰਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।
Sukta 42
AV 19.42 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਲਿਟਰਜੀਕਲ ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਕਾਰਗਰ ਅੰਗ—ਪੁਜਾਰੀ (ਤਵਿਜ), ਸੁਰ/ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ, ਅਤੇ ਹਵਿਸ/ਆਹੁਤੀ—ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ/ਸ਼ਕਤੀ) ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਆਪ-ਸੰਕੇਤਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ: ਕਲੇਸ਼ ਛੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਮਾਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ‘ਸੱਚ’ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸੁਰੋਚਾਰਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਜ੍ਞ-ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ, ਓਜਸ) ਦੇ ਜਨਕ ਸਰੋਤ ਹਨ।
Sukta 43
ਇਹ ਦੇਰ-ਕਾਲੀਨ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਸੂਕਤ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਰਦਾਸੀ ਉਚਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ (ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂਆਂ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨਿਆ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ “ਨੈਤੁ/ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ” (ਨਯਤੁ)। ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ (ਨਯਤੁ) ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੇਧਾ, ਪ੍ਰਾਣ, ਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਮੋਹਰਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਤੀ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹੈ।
Sukta 44
ਇਹ ਚੰਗਿਆਈ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਅੰਜਨ (ਦਵਾਈ ਵਾਲਾ ਕੋਲਿਰਿਅਮ/ਲੇਪ) ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਕਲਿਆਣ–ਸ਼ਾਂਤੀ–ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਔਖਧੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਹ (ਜਲ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ) ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਔਖਧੀ ਨੂੰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤੁੱਲ ਦੱਸ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੋਗ, ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ-ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸੰਗਤ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ—ਸਿਹਤ, (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰ ਦੀ) ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ—ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 45
AV 19.45 ਦੇਰ-ਕਾਲੀਨ ਆਥਰਵਣਿਕ ਰੱਖਿਆ–ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਆੰਜਨ (ਕਾਲਾ ਕਾਜਲ/ਲੇਪ) ਨੂੰ “ਚੌਗੁਣਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ” ਤਾਬੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਾਰਕ ਲਈ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਣੇ। ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਡੋਲ, ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਭਗ ਦੇ ਹਿੱਸਾ-ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਭਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਦਰਜਾ ਸਥਿਰ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ, ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਤੇ ਬਲੀ (ਉਪਹਾਰ/ਕਰ) ਅਰਪਣ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sukta 46
AV 19.46 ਅਸਤ੍ਰਿਤ-ਮਣੀ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ-ਤਾਬੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਸੰਖੇਪ ਮਣੀ-ਵਿਦਿਆ ਸੂਕਤ ਹੈ। “ਅਸਤ੍ਰਿਤ ਤੈਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖੇ” ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਹਰਬੰਦ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾਵਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਘੇਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਯੁਸ (ਦੀਰਘ ਆਯੁ), ਵਰਚਸ (ਕਾਂਤੀ), ਓਜਸ (ਵੀਰਯ), ਬਲ (ਤਾਕਤ) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਚਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸੇ ਤਾਬੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਰਮਨ (ਕਵਚ) ਦੀ ਯੋਧਾ-ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਗ੍ਯ-ਨਿਰਧਾਰਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 47
ਇਹ ਸੂਕਤ ਰਾਤ੍ਰੀ (ਰਾਤ) ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਛਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਸਰਾ ਬਣੇ। ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਵਿਸਤਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ “ਪਾਰਲਾ ਕਿਨਾਰਾ ਪਹੁੰਚਣ” ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋਵੇ—ਲੋਕਾਂ, ਬਾਣੀ, ਘਰ-ਧਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਂ-ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚੋਰਾਂ, ਭੇੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Sukta 48
AV 19.48 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰਾਤ-ਰੱਖਿਆ ਲਿਟਰਜੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਘਰਾਣੇ—ਲੋਕਾਂ, ਧਨ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਥਾਂ—ਨੂੰ ਰਾਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ/ਪਿੱਛੇ/ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਕੇ, ‘ਰਾਤ’ ਨੂੰ ਨਾਜੁਕਤਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੀਲ ਕੀਤੇ ਘਰੇਲੂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ।
Sukta 49
AV 19.49 ਰਾਤ-ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਰਬਭੌਮ ਅਧਿਪਤ੍ਰੀ ਵਜੋਂ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ “ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ” ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਸਟਿਕ ਕਲਿਆਣ—ਘਰ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਤ—ਨੂੰ ਅਪਤ੍ਰੋਪਾਇਕ (ਰੱਖਿਆਤਮਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਨਿਕਾਸੀ/ਭਜਾਉ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਖਤਰੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਘਾਤ ਲਗਾ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਚੋਰ, ਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 50
ਅਥਰਵਵੇਦ 19.50 ਰਾਤ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਤ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ “ਕਠਿਨ ਪਾਰਾਂ/ਰਾਹਾਂ” ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵੇ; ਅਤੇ ਸੱਪ, ਭੇੜੀਆ ਤੇ ਚੋਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਹ ਘੁੱਟ ਕੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੋਕ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਮਨ, ਸੰਪਤੀ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਲਈ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਰਕਸ਼ਾ-ਮੰਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
