Anuvaka 5
मुख्य विषय: तपस्–दीक्षा यांद्वारे प्राप्त झालेली ऋषितुल्य शक्ती सर्वदिशांनी संरक्षण व समृद्धी म्हणून प्रकट होते; ब्रह्म हेच कार्यकारी बल ठरून अभिमंत्रित ताईत (अंजन, मणी) आणि रात्रिदेवीच्या रक्षणात साकारते. उपविषय: (1) तपस् व दीक्षेवर आधारलेले राष्ट्र/सार्वभौमत्व. (2) यज्ञाचे ब्रह्मीकरण—वाणी, ऋत्विज, स्वर/उच्चार, हविर्द्रव्य हे सर्व ब्रह्मरूप मानणे. (3) अंजनाचे अभिषेक-प्रतिष्ठापन: आयुष्यवर्धक व भयहर औषध-ताईत म्हणून. (4) मणिविद्या—व्यक्तिरूप रक्षक रत्न ‘अस्तृत-मणी’ बांधून धारण करणे. (5) रात्रिच्या पहाऱ्याने दिशात्मक/अवकाश-संबंधी असुरक्षितता, भय, चिंता शांत करणे.
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
हा एक-मंत्र सूक्त राजकीय सार्वभौमत्व (राष्ट्र) याचे मूळ तपस्–दीक्षा या संन्यस्त-याज्ञिक उगमात स्थापन करतो: शुभत्वाची इच्छा करणारे आदर्श ऋषी प्रथम तपस् आणि दीक्षेत “बसले”; त्या शिस्तबद्ध अभिषेकस्थितीतूनच राष्ट्र, बल आणि वीर्य उत्पन्न होते असे सांगितले आहे. पुढे दैवी मान्यता मागितली आहे—देव जवळ येवोत आणि यजमानास नमस्कार करोत—यामुळे राज्यकारभार आध्यात्मिकरीत्या उत्पन्न झालेला आणि सार्वजनिकरीत्या अनुमोदित असा स्थिर होतो.
Sukta 42
AV 19.42 हे संक्षिप्त लिटर्जिकल सूक्त आहे. यात यज्ञातील प्रत्येक कार्यकारी घटक—ऋत्विज, स्वर/उच्चार (छंद-स्वरभेद), आणि हविर्द्रव्य/आहुती—हे सर्व ब्रह्मच (पवित्र वाणी/शक्ती) आहे असे सांगून यज्ञाचे पावित्रीकरण केले जाते. पुढे ही आत्मपरावर्तित भूमिका प्रत्यक्ष फलदायी शक्तीत रूपांतरित होते: दुःख/संकट दूर होते, आहुती स्वीकारली जाते, आणि इंद्र व अश्विन यांच्या कृपेने यजमानाच्या इच्छा ‘सत्य’ (प्रत्यक्षात उतरलेल्या) होतात. योग्य मंत्र आणि अचूक स्वर-उच्चार ही केवळ साधने नसून, यज्ञसिद्धी व जीवनबल (इंद्रिय, ओजस्) यांचा जनक स्रोत आहे—हीच या सूक्ताची मुख्य शक्ती आहे.
Sukta 43
हे उत्तरकालीन अथर्ववैदिक सूक्त अनुष्टुभ्-छंदातील लहान लहान आवाहनांचा संच आहे. दीक्षा व तपस्येद्वारे ब्रह्मविद् (ब्रह्मज्ञान जाणणारे) ज्या कल्याणमार्गास पोहोचतात, त्या धन्य पथावर पठणकर्त्याला देवांनी ‘नेवो’ (नयतु) अशी विनंती यात आहे. प्रत्येक मंत्रात मार्गदर्शन (नयतु) यासोबत एक विशिष्ट देणगी—मेधा, प्राण, बल, तसेच जीवनधारण करणाऱ्या संबद्ध शक्ती—जोडली असून शेवटी ‘स्वाहा’ने त्याची मुद्रा केली आहे. म्हणून हे सूक्त संकटसमयी प्राणवायू दृढ करण्यासाठीही आणि मृत्यूनंतर सुरक्षित गती/मार्गक्रमणासाठीही उपयुक्त ठरते.
Sukta 44
हे भैषज्य सूक्त औषधी अंजनाला (डोळ्यांचे काजळ/लेप) जीवनवर्धक उपाय म्हणून अभिषिक्त करते; शुद्ध व रक्षण करणाऱ्या आपः (जलदेवता) यांच्या साहाय्याने ते कल्याण, शांती व निर्भयता देणारे आहे असे स्तुतिगान करते. औषधांमध्ये हे अनुपम असून रोग, शत्रुत्वजन्य प्रभाव व दुर्दैव यांविरुद्ध सर्व दिशांनी संरक्षणकवच उभे करू शकते असे गौरविले आहे. शेवटी या औषधाला मित्र-वरुणांच्या एस्कॉर्ट/संरक्षणाखाली ठेवून, दूरवरूनही पुनर्स्थापन—आरोग्य, (विशेषतः दृष्टीची) स्पष्टता आणि सुख-समृद्धी—यांचा संकेत दिला आहे.
Sukta 45
AV 19.45 हे उत्तरकालीन अथर्वणिक संरक्षण–समृद्धीचे सूक्त आहे. यात आंजना (काळे काजळ/लेप) याला “चतुर्विध रक्षणयुक्त” ताईत म्हणून अभिषेक करून, धारकासाठी सर्व दिशा निर्भय व शुभ बनविल्या जातात. यजमानाला सवितृच्या स्थिर, जगधर्म-स्थापन करणाऱ्या गतीशी अनुरूप करून आणि भागदेवाच्या वाटप करणाऱ्या सौभाग्याचे आवाहन करून, प्रतिष्ठा स्थिर करणे, प्राणशक्ती वाढवणे, तसेच आसपासच्या लोकांकडून स्वेच्छेने मान्यता व बली (उपहार/कर) मिळवणे हा याचा उद्देश आहे.
Sukta 46
AV 19.46 हे अस्तृत-मणि या व्यक्तिरूप रक्षक ताईताचे अभिमंत्रण करून तो अंगावर बांधण्यासाठीचे संक्षिप्त मणि-विद्या सूक्त आहे. “अस्तृत तुझी सर्व बाजूंनी रक्षा करो” अशा पुनःपुन्हा येणाऱ्या मुद्रण-वाक्यांनी अखंड संरक्षण-परिघ स्थापन केला जातो; तसेच आयुः (दीर्घायुष्य), वर्चस् (तेज), ओजस् (वीर्य), बल (शक्ती) आणि सामाजिक उन्नती/अधिकार यांचे दानही होते. या सूक्तात त्याच ताईतावर प्रजापतीची विश्वमान्यता, इंद्राच्या वर्मणासारखे युद्ध-आवरण, आणि सवितृकडून भाग्य-स्थापन करणारे सामर्थ्यवर्धक अधिष्ठान अशी त्रिस्तरीय अधिकृतता आरोपित केली आहे.
Sukta 47
हे सूक्त रात्रि देवतेला (निशेला) विशाल, सर्वव्यापी, विश्वाला आवरणारी ब्रह्मांडीय शक्ती म्हणून आवाहन करते. तिचा अंधार भयाचा न राहता आश्रय ठरो, अशी स्तुती करून, पृथ्वी व स्वर्गावर तिच्या अजेय प्रसाराचे गौरवगान करते आणि “पलीकडचा किनारा गाठू” दे, अशी विनंती करते. उषःकाल येईपर्यंतच्या धोकादायक प्रहरांत सुरक्षित मार्गक्रमण व्हावे म्हणून हे सूक्त रक्षण मागते—लोकांचे, वाणीचे, गृहसंपत्तीचे, आणि विशेषतः पशुधनाचे—गायी-ढोर व मेंढ्या—चोर, लांडगे आणि शत्रुत्वकारी शक्तींपासून संरक्षण व्हावे, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 48
AV 19.48 ही संक्षिप्त रात्रि-रक्षण विधी आहे; ती संपूर्ण गृहस्थी—माणसे, संपत्ती आणि अंतर्गत अवकाश—यांना रात्रि देवीच्या सर्वव्यापी पहाऱ्याकडे सोपवते. पुढे/मागे/वर/खाली अशा सर्व दिशांत संरक्षण रेखाटून, ‘रात्र’ ही असुरक्षिततेची वेळ न राहता शत्रू सत्तांना व दुर्दैवाला प्रवेश न मिळणारे, सीलबंद घरगुती आवरण बनते.
Sukta 49
AV 19.49 हे रात्रि-स्तोत्र असून त्यात रात्रि देवीला विश्वाची व गृहाची अधिराज्ञी म्हणून प्रतिष्ठित केले आहे—ती शुभ शक्तींनी ‘आपले स्थान’ घेते आणि मित्राप्रमाणे सुव्यवस्थित संरक्षण प्रदान करते. या सूक्तात पौष्टिक कल्याण (घरासाठी सुरक्षित, सौभाग्यदायी रात्र) आणि अपोत्रोपायिक प्रभाव यांचा संगम आहे; बंधन-वाणी व हाकलून लावण्याच्या सूत्रांद्वारे रात्रकाळातील संकटे—विशेषतः दबा धरून फिरणारा चोर—अशक्त करून दूर पिटाळली जातात.
Sukta 50
अथर्ववेद 19.50 हे रात्रिरक्षणाचे सूक्त असून, अंधारात गस्त घालणारी व रात्रकालीन संकटे निष्प्रभ करणारी जिवंत संरक्षणशक्ती म्हणून ‘रात्री’चे आवाहन करते. घरातील लोकांना “कठीण वाटा/अवघड उतारे” सुरक्षितपणे पार करून नेण्याची विनंती करते, तसेच सर्प, लांडगा आणि चोर अशा भक्षक व दुष्कृत्य करणाऱ्यांना अंध करणे, गळा आवळणे आणि बांधून रोखणे अशा प्रकारे निष्क्रिय करण्याची प्रार्थना करते. रात्रौ सुरक्षित प्रवास, मालमत्तेचे संरक्षण आणि निर्भयता यांसाठी हे सूक्त संक्षिप्त रक्षामंत्र/अपोत्प्रायिक उपाय म्हणून कार्य करते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.