Anuvaka 5
મુખ્ય વિષય: તપસ્–દીક્ષા દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું ઋષિબળ સર્વદિશામાં રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ રૂપે પ્રગટે છે; બ્રહ્મ જ કાર્યકારી શક્તિ બની અભિમંત્રિત તાબીઝો (અંજન, મણિ) તથા રાત્રિદેવીના રક્ષણમાં અવતરે છે. ઉપવિષયો: (1) તપસ્ અને દીક્ષા પર આધારિત રાષ્ટ્ર/સર્વભૌમત્વ. (2) યજ્ઞનું બ્રહ્મીકરણ—વાણી, ઋત્વિજ, સ્વર/ઉચ્ચાર, હવિષ્ય બધું બ્રહ્મરૂપ ગણવું. (3) અંજનનું અભિષેક-પ્રતિષ્ઠાપન: આયુષ્યવર્ધક અને ભયહર ઔષધ-તાબીઝ તરીકે. (4) મણિવિદ્યા—વ્યક્તિત્વ ધરાવતા રક્ષક રત્ન ‘અસ્તૃત-મણિ’ને બાંધીને ધારણ કરવું. (5) રાત્રિના પહેરાથી દિશા/અવકાશ સંબંધિત અસુરક્ષા, ભય અને ચિંતા શમાવવી.
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
આ એક-મંત્ર સૂક્ત રાજકીય સર્વભૌમત્વ (રાષ્ટ્ર)ને તપસ્–દીક્ષા જેવા તપશ્ચર્યા-યાજ્ઞિક મૂળમાં સ્થાપે છે: શુભતા ઇચ્છતા આદર્શ ઋષિઓ પ્રથમ તપસ્ અને દીક્ષામાં “બેસ્યા”; તે શિસ્તબદ્ધ અભિષેકસ્થિતિમાંથી જ રાજ્ય, બળ અને વીર્ય જન્મે છે એમ કહેવાય છે. ત્યારબાદ દૈવી માન્યતા માગે છે—દેવો નજીક આવે અને યજમાનને નમન કરે—એ રીતે શાસન આધ્યાત્મિક રીતે જનિત અને જાહેર રીતે અનુમોદિત બની સ્થિર થાય છે.
Sukta 42
AV 19.42 એક સંક્ષિપ્ત લિતુર્ગિક સૂક્ત છે. તેમાં યજ્ઞના દરેક કાર્યકારી તત્ત્વ—ઋત્વિજ (પુરોહિતો), સ્વર/ઉચ્ચાર (છંદ-સ્વરભેદ), અને હવિષ્ય/આહુતિ—આ બધું જ બ્રહ્મ (પવિત્ર વાણી/શક્તિ) છે એમ ઓળખાવી યજ્ઞને પવિત્ર બનાવે છે. પછી આ આત્મસંદર્ભી આધારને વ્યવહારિક અસરકારકતામાં ફેરવે છે: દુઃખ/સંકટ છૂટે છે, આહુતિ સ્વીકારાય છે, અને ઇન્દ્ર તથા અશ્વિનો દ્વારા યજમાનની ઇચ્છાઓ ‘સત્ય’ (સાકાર) બને છે. યોગ્ય મંત્ર અને ચોક્કસ સ્વર-ઉચ્ચાર માત્ર સાધન નથી, પરંતુ યજ્ઞસિદ્ધિ અને જીવનશક્તિ (ઇન્દ્રિય, ઓજસ્)નો જનક સ્ત્રોત છે—આ દાવો જ આ સૂક્તની શક્તિ છે.
Sukta 43
આ ઉત્તરકાલીન અથર્વવેદીય સૂક્ત અનुष્ટુભ્-છંદની ટૂંકી ટૂંકી આવાહનોની શ્રેણી છે. દીક્ષા અને તપસ દ્વારા બ્રહ્મવિદો (બ્રહ્મજ્ઞાનીઓ) જે કલ્યાણમાર્ગે પહોંચે છે, તે ધન્ય પથ પર પાઠકને દેવો ‘દોરી જાય’ (નયતુ) એવી પ્રાર્થના કરે છે. દરેક મંત્રમાં માર્ગદર્શન (નયતુ) સાથે એક નિશ્ચિત દાન—મેધા, પ્રાણ, બળ, અને જીવનને આધાર આપતી સંબંધિત શક્તિઓ—જોડાય છે અને અંતે ‘સ્વાહા’થી તેને મુદ્રિત કરવામાં આવે છે. તેથી આ સૂક્ત સંકટકાળે પ્રાણશ્વાસને સ્થિર કરવા માટે પણ અને મૃત્યુપશ્ચાત્ સુરક્ષિત ગતિ/માર્ગદર્શન માટે પણ ઉપયોગી છે.
Sukta 44
આ ઉપચારાત્મક સૂક્ત અંજનાને (ઔષધીય કાજળ/લેપ) જીવનવર્ધક ઉપાય તરીકે અભિષેકિત કરે છે અને શુદ્ધિકારક તથા રક્ષક આપઃ (જળદેવતાઓ)ના આધાર સાથે તે કલ્યાણ, શાંતિ અને નિર્ભયતા આપે છે એમ સ્તુતિ કરે છે. આ ઔષધિઓમાં અપ્રતિમ ગણાય છે—રોગ, શત્રુપ્રભાવ અને દુર્ભાગ્ય સામે સર્વ દિશાઓથી રક્ષણકવચ રચી શકે એવી તેની પ્રશંસા થાય છે. અંતે આ ઔષધને મિત્ર-વરুণના સંરક્ષણ હેઠળ સોંપીને, દૂરથી પણ પુનઃસ્થાપન—આરોગ્ય, (વિશેષ કરીને દૃષ્ટિની) સ્પષ્ટતા અને સુખાકારી—નો સંકેત આપવામાં આવે છે.
Sukta 45
AV 19.45 ઉત્તરકાલીન અથર્વણિક રક્ષણ–સમૃદ્ધિનું સૂક્ત છે. તેમાં આંજન (કાળું કાજળ/લેપ) ને “ચતુર્વિધ રક્ષણથી રક્ષિત” તાબીઝ તરીકે અભિષેક કરીને, ધારક માટે સર્વ દિશાઓ નિર્ભય અને શુભ બનાવવામાં આવે છે. યજમાનને સવિતૃના સ્થિર, લોકવ્યવસ્થા સ્થાપિત કરનાર ગતિ સાથે સુસંગત કરીને અને ભાગદેવની ભાગ્ય-વિતરણ કરનાર કૃપાનું આહ્વાન કરીને, પ્રતિષ્ઠાને સ્થિર કરવી, પ્રાણબળ વિસ્તરાવવું, તેમજ આસપાસના લોકો પાસેથી સ્વેચ્છાએ સ્વીકાર અને બલી (ઉપહાર/કર) પ્રાપ્ત કરાવવો—આ તેનો હેતુ છે.
Sukta 46
AV 19.46 અસ્તૃત-મણિ નામના વ્યક્તિત્વ ધરાવતા રક્ષાત્મક તાબીઝને પ્રતિષ્ઠિત કરીને શરીરે બાંધવા માટેનું સંક્ષિપ્ત મણિ-વિદ્યા સૂક્ત છે. “અસ્તૃત તને ચોતરફથી રક્ષે” એવા પુનઃપુનઃ આવતાં મુદ્રણ-વાક્યો દ્વારા અવિરત રક્ષણ-પરિઘ સ્થાપિત થાય છે; સાથે સાથે આયુઃ (દીર્ઘાયુ), વર્ચસ્ (તેજ), ઓજસ્ (વીર્ય), બલ (શક્તિ) અને સામાજિક પ્રભાવ/ઉન્નતિ પણ પ્રદાન થાય છે. આ સૂક્ત એક જ તાબીઝ પર પ્રજાપતિની વૈશ્વિક અધિકૃતિ, ઇન્દ્રના વર્મન જેવી યુદ્ધ-ઢાલ, અને સવિતૃ તરફથી ભાગ્ય-સ્થાપક શક્તિપ્રદાન—આ બધું સ્તરબદ્ધ રીતે આરોપિત કરે છે.
Sukta 47
આ સૂક્ત રાત્રિ દેવીને (નાઇટને) વિશાળ, સર્વને આવરી લેતી બ્રહ્માંડીય શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરે છે. તેની અંધકારતા ભય નહીં પરંતુ આશ્રય બની રહે—એવી સ્તુતિ સાથે, પૃથ્વી અને સ્વર્ગ પર તેના અપ્રતિહત વિસ્તરણનું ગાન કરે છે અને “પારનો કિનારો પહોંચાડો” એવી પ્રાર્થના કરે છે. પ્રભાત સુધીના જોખમી કલાકોમાં સુરક્ષિત પસાર થવા માટે તે રક્ષા માગે છે—લોકો, વાણી, ગૃહસંપત્તિ, અને ખાસ કરીને પશુધન—ગાયો અને ઘેટાં—ને ચોરો, વાઘિયા/વુલ્ફો અને શત્રુત્વકારી શક્તિઓથી બચાવવા માટે.
Sukta 48
AV 19.48 એક સંક્ષિપ્ત રાત્રિ-રક્ષણ વિધિ છે, જે સમગ્ર ગૃહસ્થને—લોકો, સંપત્તિ અને આંતરિક અવકાશ સહિત—રાત્રિ દેવીના સર્વાવરણીય રક્ષણને સોંપે છે. આગળ/પાછળ/ઉપર/નીચે તમામ દિશાઓમાં રક્ષણનું નિરૂપણ કરીને, ‘રાત્રિ’ને નબળાઈના સમયમાંથી ફેરવી શત્રુ સત્તાઓ અને દુર્ભાગ્ય પ્રવેશી ન શકે એવું સીલબંધ ઘરેલું આવરણ બનાવે છે.
Sukta 49
AV 19.49 રાત્રિ-સ્તુતિ છે, જેમાં રાત્રિ દેવીને બ્રહ્માંડ અને ગૃહની અધિષ્ઠાત્રી તરીકે સિંહાસિત કરવામાં આવે છે—તે શુભ શક્તિઓ સાથે ‘પોતાનું સ્થાન’ ગ્રહણ કરે છે અને મિત્રની જેમ વ્યવસ્થિત રક્ષણ આપે છે. આ સૂક્તમાં પૌષ્ટિક કલ્યાણ (ગૃહ માટે સુરક્ષિત, શુભ અને સૌભાગ્યદાયી રાત્રિ) ને અપોત્રોપાયિક રક્ષાત્મક બળ સાથે ગુંથી દેવામાં આવ્યું છે; બંધનવાણી અને હાંકી કાઢવાના મંત્રસૂત્રો દ્વારા રાત્રિના ભય—ખાસ કરીને ઘાતમાં ફરતો ચોર—ને નિષ્ક્રિય કરી દૂર હાંકી કાઢવામાં આવે છે.
Sukta 50
અથર્વવેદ 19.50 રાત્રિ-રક્ષા સૂક્ત છે, જેમાં રાત્રિને જીવંત રક્ષણશક્તિ તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે—જે અંધકારમાં પહેરો ભરે છે અને રાત્રિકાળના ભયોને નિષ્ક્રિય કરે છે. તેમાં રાત્રિને વિનંતી છે કે તે ગૃહસ્થોને “કઠિન પસારો” પરથી સુરક્ષિત રીતે પાર કરાવે, અને સર્પ, વરુ તથા ચોર જેવા ભક્ષકો અને અપરાધીઓને અંધ કરવું, ગળું દબાવવું અને બંધનમાં રોકી રાખવું દ્વારા અશક્ત બનાવે. રાત્રે સુરક્ષિત ગમન, સંપત્તિ-સુરક્ષા અને નિર્ભયતા માટે આ સૂક્ત સંક્ષિપ્ત રક્ષા-મંત્ર/અપોત્રોપૈક ઉપાય તરીકે કાર્ય કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.