Opening the text

O Kena Upanishad (tradicionalmente associado ao Sama Veda e contado entre os upanishads principais) inicia com uma pergunta sobre a agência: “por quem a mente é impelida e por quem a fala fala?” Sua tese é que Brahman não é um objeto perceptível, mas o fundamento consciente que torna possível ouvir, pensar e falar—“o ouvido do ouvido, a mente da mente, a fala da fala”. Assim, a pretensão de “conhecer Brahman” como objeto conceitual é recusada; o conhecimento autêntico é não-objetificante e dissolve o ego. No episódio do Yaksha, os deuses se envaidecem após a vitória e Brahman revela o limite de seus poderes: Agni e Vayu falham, e Indra aprende com Uma Haimavati que a vitória pertencia a Brahman. A narrativa critica o orgulho e a ideia de ser o “fazedor”, afirmando Brahman como fonte de poder e inteligência. O texto também menciona tapas, autocontrole e ação purificadora como apoios, e ensina que o conhecimento de Brahman conduz à imortalidade/libertação (amṛtatva).
Start ReadingInquiry into the true agent behind cognition and action (“By whom is the mind impelled?”)
Brahman as the enabling ground: “ear of the ear,” “mind of the mind,” “speech of speech”
Brahman is not an object of perception or conceptualization; it is the condition of all knowing
Paradox of knowledge: those who claim to know Brahman as an object do not know; true knowing is non-objectifying recognition
Distinction between empirical knowledge (viṣaya-jñāna) and immediate realization (aparokṣa/anubhava)
Allegory of the Yakṣa: humbling of Agni and Vāyu; Indra’s approach; Umā’s instruction—victory belongs to Brahman, not ego
Critique of pride and doership (ahaṅkāra); affirmation of instrumentality of powers and faculties
Soteriology: knowledge of Brahman leads to amṛtatva (immortality/liberation)
Preparatory disciplines: tapas, dama, and purifying karma as supports for realization
Pedagogical method: apophatic teaching, indirect indication (lakṣaṇā), and narrative instruction
This Upanishad is organized into 4 khandas.
A primeira parte do Kena Upanishad busca o poder supremo, Brahman, que opera por trás dos sentidos e da mente. Brahman é aquilo pelo qual falamos e pensamos.
A segunda seção do Kena Upanishad explora o paradoxo de conhecer Brahman: quem pensa tê-lo conhecido plenamente não o conheceu, enquanto quem reconhece que está além do pensamento está mais próximo do verdadeiro conhecimento. A imortalidade é alcançada através da realização direta de Brahman em cada experiência. Os sábios que percebem Brahman em cada ser tornam-se imortais ao deixar este mundo.
Na terceira seção do Kena Upanishad, Brahman concede a vitória aos deuses sobre os demônios, mas os deuses se tornam arrogantes e atribuem o triunfo ao seu próprio poder. Brahman aparece como um Yaksha misterioso. Agni não consegue queimar uma palha, Vayu não consegue movê-la. Indra se aproxima com humildade, o Yaksha desaparece, e a deusa Uma revela que era Brahman. O ensinamento é que todo poder vem de Brahman, e o ego obscurece o verdadeiro conhecimento.
Na quarta seção do Kena Upanishad, a deusa Uma Haimavati revela que a entidade misteriosa que os deuses não conseguiram identificar é Brahman. Através da vitória de Brahman, os deuses são glorificados. Indra aproxima-se mais de Brahman entre todos os deuses. Brahman é simbolizado como um relâmpago na escuridão e o movimento veloz do pensamento. Brahman é o mistério que não pode ser capturado pelos sentidos mas é intuído em momentos fugazes de compreensão.
34 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति॥१॥
Por quem é a mente dirigida a cair sobre seus objetos? Por quem o primeiro sopro de vida se move para sua função? Por quem é dirigida esta fala que as pessoas pronunciam? Qual deus, na verdade, une o olho e o ouvido?
Brahman as the inner controller (Antaryamin)Verse 2
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः। चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति॥२॥
É o ouvido do ouvido, a mente da mente, a fala da fala, o sopro de vida do sopro de vida e o olho do olho. Os sábios, tendo transcendido estes, tornam-se imortais ao partir deste mundo.
Brahman as the witness consciousness (Sakshi)Verse 3
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात्। अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि। इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे॥३॥
Lá o olho não vai, nem a fala, nem a mente. Não sabemos, não compreendemos como alguém poderia ensiná-lo. É diferente do conhecido e, de fato, além do desconhecido. Assim ouvimos dos antigos que nos explicaram.
Brahman as beyond sensory perception and conceptual thought (Avangmanogochara)Verse 4
यद्वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥
Aquilo que não é expresso pela fala, mas pelo qual a fala é expressa, sabe que isso apenas é Brahman, e não isto que as pessoas aqui adoram como objeto.
Brahman as the revealer (prakāśaka) beyond speech; apophatic (neti-neti) approachVerse 5
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥
Aquilo que não se pensa com a mente, mas pelo qual, dizem, a mente é pensada, sabe que isso apenas é Brahman, e não isto que as pessoas aqui adoram como objeto.
Ātman/Brahman as witness-consciousness (sākṣin) beyond mind (manas)Verse 6
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥
Aquilo que não se vê com os olhos, mas pelo qual os olhos veem, sabe que isso apenas é Brahman, e não isto que as pessoas aqui adoram como objeto.
Brahman as the light of lights (jyotiṣām jyotiḥ) enabling perception; transcendence of sense-object knowledgeVerse 7
यत् श्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥७॥
Aquilo que não se ouve com o ouvido, mas pelo qual o ouvido ouve, conhece apenas isso como Brahman, não isto que as pessoas adoram aqui.
Brahman as the transcendental subject behind all sensory perceptionVerse 8
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥८॥
Aquilo pelo qual não se respira com a respiração, mas pelo qual a respiração é respirada, conhece apenas isso como Brahman, não isto que as pessoas adoram aqui.
Brahman as the life-principle beyond the vital breath (Prana)Verse 1
यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥
Se pensas: 'Eu o conheço bem', então certamente conheces apenas uma fração da forma de Brahman, apenas aquele aspecto que está em ti e aquele que está entre os deuses. Portanto, penso que o que consideras conhecido ainda deve ser investigado.
Limits of conceptual knowledge; necessity of continued inquiry (vicāra) into Brahman beyond objectifying ‘forms’Verse 2
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥
Não penso: «Eu o conheço bem», nem (penso): «Eu não o conheço». Aquele entre nós que conhece Isso (Brahman) o conhece, e sabe também que Ele não é conhecido como um objeto, do modo comum.
Brahman as beyond objectifying knowledge (aparokṣa-jñāna; limits of pramāṇa)Verse 3
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥
Para quem Isso não é pensado como objeto, para esse é verdadeiramente conhecido; mas aquele que julga conhecê-Lo, não O conhece. É desconhecido aos que O tomam por objeto de saber, e conhecido aos que não O objetificam.
Aparokṣa realization vs. parokṣa/conceptual knowledge; inobjectifiability of BrahmanVerse 4
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥
O verdadeiro entendimento é aquele que é reconhecido em cada despertar da consciência; por isso, de fato, alcança-se a imortalidade. Pelo Si-mesmo obtém-se vigor; pelo conhecimento obtém-se a imortalidade.
Pratibodha (immediate recognition), jñāna leading to amṛtatva (mokṣa)Verse 5
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदीहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥५॥
Se alguém O conheceu aqui, então isso é verdadeiro: o fim foi alcançado. Se aqui não O conheceu, há grande perda. Discernindo-O em cada ser, os sábios, ao partir deste mundo, tornam-se imortais.
Moksha through Brahma-vidya; recognition of Brahman/Atman in all beingsVerse 1
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयः अस्माकमेवायं महिमा इति ॥१॥
Brahman, de fato, conquistou a vitória para os deuses. Nessa vitória de Brahman, os deuses envaideceram-se. Pensaram: “Esta vitória é somente nossa; esta grandeza é somente nossa”.
Brahman as the true source of power; critique of ego (ahaṅkāra) and divine prideVerse 2
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥
Então, Isso (Brahman) conheceu o pensamento deles e, de fato, manifestou-se diante deles. Mas eles não O reconheceram: “Que Yakṣa é este?”.
Avidyā regarding Brahman; Brahman’s transcendence of conceptual recognition; revelation through manifestationVerse 3
तेऽग्निमब्रुवन्—जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति। तथेति॥३॥
Disseram a Agni: «Ó Jātavedas, averigua isto: que Yakṣa é este?» Ele respondeu: «Assim seja».
Brahman (as the mysterious Yakṣa) and the limitation of deva-knowledgeVerse 4
तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत्—कोऽसीति। अग्निर्वा अहमस्मीति अब्रवीत्। जातवेदाः वा अहमस्मीति॥४॥
Ele correu até ele. Então aquilo lhe disse: «Quem és tu?» Agni respondeu: «Eu sou Agni, de fato; eu sou Jātavedas, de fato».
Avidyā/ahaṅkāra (self-assertion of limited power) contrasted with Brahman’s transcendenceVerse 5
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमिति। अपि सर्वमिदं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति॥५॥
Disse-lhe: «Que poder há em ti?» Ele disse: «Eu poderia queimar tudo isto, tudo quanto há sobre a terra».
Brahman as the source/measure of all śakti; limitation of deva-śakti; dependence of karma-indriya powers on the AbsoluteVerse 6
तस्मै तृणं निदधाव् एतद् दह इति । तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तन् न शशाक दग्धुम् । स तद् एव निववृते, नैतद् अशकद् विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम् इति ॥६॥
Então, a ele (Agni) foi posta uma lâmina de relva, dizendo: «Queima isto». Ele correu com toda a rapidez, mas não conseguiu queimá-la. Recuou daquela mesma tentativa, incapaz de discernir o que era esse Yakṣa.
Brahman as the transcendent ground beyond the powers of the devas; limitation of sense-power and ego (ahaṅkāra)Verse 7
अथ वायुम् अब्रुवन्—वायो एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति । तथा इति ॥७॥
Então disseram a Vāyu: «Ó Vāyu, conhece isto: que Yakṣa é este?» Ele respondeu: «Assim seja».
Dependence of prāṇa (vital force) on Brahman; epistemic inquiry (jijñāsā)Verse 8
तद् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत्—कः असि इति । वायुर् वा अहम् अस्मि इत्य् अब्रवीत् । मातरिश्वा वा अहम् अस्मि इति ॥८॥
Ele correu até ele. Então lhe foi dito: «Quem és tu?» Ele respondeu: «Sou Vāyu, de fato; sou Mātariśvan, de fato».
Ahaṅkāra (self-assertion) of cosmic functions; Brahman as the interrogator beyond names and rolesVerse 9
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। अपि इदं सर्वम् आददीयम्, यदिदं पृथिव्याम् इति॥९॥
Disseram-lhe: «Que poder há em ti?» E disseram: «Toma, de fato, tudo isto que está sobre a terra».
Brahman as the hidden source of all power; limitation of deva-egoVerse 10
तस्मै तृणं निदधौ—एतदादत्स्व इति। तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन; तन्न शशाक आदातुम्। स तदेव निववृते—नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षम् इति॥१०॥
Então lhe colocou uma lâmina de relva, dizendo: «Toma isto». Ele avançou com toda a rapidez; mas não conseguiu erguê-la. Assim voltou; não pôde discernir o que era aquele Yakṣa.
Dependence of all śakti on Brahman; collapse of egoic agency (kartṛtva)Verse 11
अथ इन्द्रम् अब्रुवन्—मघवन्, एतद्विजानीहि किमेतद् यक्षम् इति। तथा इति। तदभ्यद्रवत्। तस्मात् तिरोदधे॥११॥
Então disseram a Indra: «Ó Maghavan, averigua o que é este Yakṣa». Ele disse: «Assim seja». Correu em sua direção; e dele o Yakṣa desapareceu.
Brahman’s elusiveness to objectifying pursuit; necessity of grace/teaching (upadeśa)Verse 12
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीम्। तां ह उवाच—किमेतद्यक्षमिति॥१२॥
Então (Indra), naquele mesmo espaço, encontrou uma mulher resplandecente de grande esplendor: Umā Haimavatī. E disse-lhe: “Que é este Yakṣa?”
Brahman as the unknown ground of divine power; revelation through divine instruction (upadeśa)Verse 1
सा ब्रह्मेति ह उवाच। ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥१॥
Ela disse: “É Brahman.” “É, de fato, pela vitória de Brahman que vos tornastes grandiosos”, disse ela. Então, Indra reconheceu verdadeiramente: “É Brahman.”
Brahman as the source of all agency and victory; true knowledge (brahmavidyā) as illuminationVerse 2
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रः। ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः। ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२॥
Por isso, estes deuses—Agni, Vāyu e Indra—sobressaem, por assim dizer, aos outros deuses, pois se aproximaram mais dele (de Brahman). Pois Indra foi o primeiro a conhecer: “É Brahman.”
Proximity to Brahman through inquiry; hierarchy of deities as symbolic of faculties approaching the Absolute; primacy of knowledge over powerVerse 3
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥३॥
Por isso Indra, por assim dizer, excedeu os demais deuses; pois foi ele quem tocou Aquilo mais de perto. E foi ele, de fato, o primeiro a conhecê-Lo e a declarar: “É Brahman”.
Brahma-jñāna (recognition of Brahman) and adhikāra (fitness/priority through proximity)Verse 4
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो विद्युतदिति न्यमीमिषदिति । अधिदैवतम् ॥४॥
D’Isso, este é o ensinamento-sinal: “como o relâmpago — um clarão”; “piscou (apareceu e desapareceu)”. Isto é dito com referência ao plano das divindades (adhidaivata).
Ādeśa (indirect indication of Brahman); Brahman’s elusiveness and immediacy beyond graspVerse 5
अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥
Agora, com referência ao si-mesmo (adhyātma): aquilo pelo qual a mente, por assim dizer, vai em direção aos objetos, e pelo qual ela repetidamente se recorda disto — isso é o intento, o saṅkalpa.
Adhyātma-upadeśa; saṅkalpa (intentionality) as a pointer to the inner instrument; Brahman indicated through the witness of mental movementVerse 6
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि ह एनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥६॥
Isso, de fato, chama-se “Tadvanam”. Deve ser contemplado e venerado como “Tadvanam”. Aquele que assim o conhece — para ele, na verdade, todos os seres aspiram.
Brahman as the supreme object of love/aspiration; upāsanā leading to recognition of BrahmanVerse 7
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीम् वाव त उपनिषदमब्रूम इति ॥७॥
Tendo sido solicitado: “Dize-nos, senhor, a Upaniṣad”, ele respondeu: “A Upaniṣad Brahmī, de fato, nós vos declaramos”.
Upaniṣad as brahma-vidyā (esoteric liberating instruction)Verse 8
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥
Para essa (sabedoria brahmī), a austeridade, o autodomínio e a ação são o fundamento; os Vedas são todos os seus membros; a verdade é a sua morada.
Sādhana for brahma-vidyā: tapas–dama–karma; satya as the sustaining groundVerse 9
यो वा एतामेवम् वेद, अपहत्य पाप्मानम्, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति ॥९॥
Aquele que assim A conhece — isto é, o Brahman —, tendo afastado o pecado, estabelece-se firmemente no mundo celeste sem fim, no mais alto estado; estabelece-se firmemente.
Moksha (liberating knowledge) / Brahma-vidya and the removal of pāpa (impurity)Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.