Kena

Verse 1.1

केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति॥१॥

Dekho, mann ke peeche kaun hai? Mann kisi cheez par jaata hai, use koi bhejta hai. Saans pehle aati hai, woh kaun chalata hai? Bolne ka shor hai, log bolte hain, par kaun unki zabaan chalata hai? Aankh dekhti hai, kaan sunta hai, par kaun in dono ko jodta hai? Kaun hai woh jo sab chalata hai?

Verse 1.2

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः। चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति॥२॥

Woh kaan ke peeche ka kaan hai. Mann ke peeche ka mann hai. Bolne ke peeche ki awaaz hai. Saans ke peeche ki saans hai. Aankh ke peeche ki aankh hai. Jo log samajhdar hain, woh in sab se aage nikal jaate hain. Phir jab yeh duniya chhodte hain, woh marne wale nahi rehte.

Verse 1.3

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात्। अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि। इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे॥३॥

Wahan aankh nahi ja sakti. Zabaan nahi ja sakti. Mann bhi nahi pahunch sakta. Hum nahi jaante, hum samajh nahi paate ki use kaise samjhaya jaaye. Woh jaane wali cheez se alag hai. Aur na jaane wali cheez se bhi aage hai. Humne purane logon se suna hai jo humein yeh bataye the.

Verse 1.4

यद्वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥

Woh cheez jo bolne se bahar hai, lekin jiske wajah se boli kaam karti hai, wohi Brahma hai. Log jo pooja karte hain, woh cheez nahi, asli Brahma woh hai jo sab chizon ke peeche hai. Samajh ke rakhna, Brahma koi object nahi hai jo mandir mein baitha ho.

Verse 1.5

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥

Woh cheez jo dimaag se sochi nahi jaati, lekin jiske wajah se dimaag sochta hai, wohi Brahma hai. Log jo bhagwan ki murti ko poojte hain, woh asli Brahma nahi hai. Asli Brahma woh power hai jo tumhare sochne ke peeche hai.

Verse 1.6

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥

Woh cheez jo aankhon se dikhai nahi deti, lekin jiske wajah se aankhen dekhti hain, wohi Brahma hai. Log jo idols ko puja karte hain, woh cheez nahi hai. Brahma woh hai jiske wajah se tumhari aankhen kaam kar rahi hain.

Verse 1.7

यत् श्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम्। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥७॥

Jo cheez kaan se sunai nahi deti, par jiski wajah se kaan sunta hai, woh Brahma hai. Use jaan lo. Log jo bhi bhagwan ko puja karte hain, woh woh nahi hai.

Verse 1.8

यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते। तत् एव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥८॥

Jisse hum saans nahi lete, par jiski wajah se saans chalti hai, woh Brahma hai. Use jaan lo. Log jo bhi bhagwan ko puja karte hain, woh woh nahi hai.

Verse 2.1

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥

Agar tum soch rahe ho ki tumne Brahma ko poora samajh liya, toh tumne thoda hi jaana hai. Tumne sirf itna jaana hai jo tumhare andar hai aur jo deviyon mein hai. Abhi aur detail mein sochna padega, abhi poora clear nahi hai.

Verse 2.2

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥

Main yeh nahi kehta ki maine Brahma ko poora jaan liya, aur yeh bhi nahi kehta ki main kuch nahi jaanta. Jo log sach mein jaante hain, woh yeh bhi jaante hain ki Brahma ko normal cheez ki tarah nahi jaana jaata. Itna samajh lo, Brahma ko jaanana bhi ek alag baat hai.

Verse 2.3

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥

Jisne use soch ke pakadne ki koshish nahi ki, use sach mein pata chal gaya. Jo log sochte hain ki humne samajh liya, woh actually samjhe nahi. Jo log use cheez jaise jaante hain, unhe woh nahi milta. Jo log use cheez nahi maante, unhe woh mil jata hai.

Verse 2.4

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥

Sachcha gyaan woh hai jo har waqt samajh mein aata rahe. Isse aadmi amartva paata hai. Apne aap se bal milti hai. Gyaan se amartva milta hai.

Verse 2.5

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदीहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥५॥

Agar yahan jaan liya, toh sach mein haath aa gaya. Agar yahan nahi jaana, toh bahut bada nuksan ho gaya. Jo log samajhdar hain, woh har jeev mein use dekh lete hain. Phir yeh duniya chhod ke amar ho jaate hain.

Verse 3.1

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयः अस्माकमेवायं महिमा इति ॥१॥

Brahma ne devtaon ke liye jeet karwayi. Us jeet mein devta khush ho gaye. Woh sochne lage ki yeh jeet humari hai, yeh badaai humari hai.

Verse 3.2

तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥

Brahma ne unki baat sun li aur unke saamne aa gaya. Par devtaon ko pata nahi chala ki yeh kaun hai. Woh sochne lage ki yeh kaisa roop hai.

Verse 3.3

तेऽग्निमब्रुवन्—जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति। तथेति॥३॥

Woh log Agni ke paas gaye aur bole, 'Agniji, tum Jatavedas ho, sab kuchh jaante ho. Dekho yeh Yaksha kaun hai.' Agni ne kaha, 'Theek hai, main dekhta hoon.'

Verse 3.4

तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत्—कोऽसीति। अग्निर्वा अहमस्मीति अब्रवीत्। जातवेदाः वा अहमस्मीति॥४॥

Agni us Yaksha ke paas bhaaga. Yaksha ne poocha, 'Kaun hai tu?' Agni ne jawab diya, 'Main Agni hoon, aag ka devta. Main Jatavedas hoon, sab kuchh jaanta hoon.'

Verse 3.5

तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमिति। अपि सर्वमिदं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति॥५॥

Yaksha ne poocha, 'Tum mein kya taakat hai?' Agni bola, 'Main poori duniya ko aag laga sakta hoon. Jo bhi zameen par hai, sab ko jala sakta hoon.'

Verse 3.6

तस्मै तृणं निदधाव् एतद् दह इति । तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तन् न शशाक दग्धुम् । स तद् एव निववृते, नैतद् अशकद् विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम् इति ॥६॥

Yaksha ne ek ghaas ki pudiya uske paas rakh di aur bola, 'Isse jala ke dikhao.' Agni ne poora zor lagaya, lekin woh ghaas bhi nahi jali. Woh haar ke wapas aa gaya. Use samajh nahi aaya ki woh Yaksha aakhir kaun tha.

Verse 3.7

अथ वायुम् अब्रुवन्—वायो एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति । तथा इति ॥७॥

Phir woh log Vayu ke paas gaye. Unhone kaha, 'Vayuji, tum hawa ke ho, sab jagah jaate ho. Pata karo yeh Yaksha kaun hai.' Vayu ne kaha, 'Theek hai, main jaata hoon.'

Verse 3.8

तद् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत्—कः असि इति । वायुर् वा अहम् अस्मि इत्य् अब्रवीत् । मातरिश्वा वा अहम् अस्मि इति ॥८॥

Woh uske paas bhaaya. Usne poocha, kaun ho tum? Usne jawab diya, main Vayu hoon. Main hawa ka swami hoon.

Verse 3.9

तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। अपि इदं सर्वम् आददीयम्, यदिदं पृथिव्याम् इति॥९॥

Usne poocha, tum mein kitni taakat hai? Usne kaha, agar tum mein dum hai toh zameen par jo bhi hai sab utha ke dikhao.

Verse 3.10

तस्मै तृणं निदधौ—एतदादत्स्व इति। तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन; तन्न शशाक आदातुम्। स तदेव निववृते—नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षम् इति॥१०॥

Usne ek ghaas ki pudiya rakh di aur bola, yeh utha ke dikhao. Woh bhaaya, apni poori speed se, par woh ghaas bhi nahi hil paayi. Woh wapas aaya, kuch samajh mein nahi aaya ki woh Yaksha aakhir kaun tha.

Verse 3.11

अथ इन्द्रम् अब्रुवन्—मघवन्, एतद्विजानीहि किमेतद् यक्षम् इति। तथा इति। तदभ्यद्रवत्। तस्मात् तिरोदधे॥११॥

Phir unhone Indra se kaha, ja aur dekh ki woh Yaksha kaun hai. Indra bola, theek hai. Woh bhaaya, par jaise hi paas gaya, woh Yaksha gayab ho gaya.

Verse 3.12

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीम्। तां ह उवाच—किमेतद्यक्षमिति॥१२॥

Wahi jagah par usne ek aurat dekhi, Uma. Woh bahut chamak rahi thi, pahad jaisi roshni thi usme. Indra ne usse poocha, batao yeh Yaksha kaun hai?

Verse 4.1

सा ब्रह्मेति ह उवाच। ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥१॥

Usne kaha, yeh Brahma hai. Brahma ki jeet se hi tum bade ban gaye ho. Tab Indra ko samajh aa gaya ki haan, yeh Brahma hai.

Verse 4.2

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रः। ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः। ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२॥

Isliye Agni, Vayu aur Indra doosre devtaon se bade hain. Kyunki woh Brahma ke sabse karib gaye the. Indra ne sabse pehle jaana ki woh Brahma hai.

Verse 4.3

तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥३॥

Isliye Indra doosre devtaon se aage nikal gaya. Woh Brahma ke sabse karib gaya tha. Usne sabse pehle jaana aur kaha ki yeh Brahma hai.

Verse 4.4

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो विद्युतदिति न्यमीमिषदिति । अधिदैवतम् ॥४॥

Brahma ko samajhne ka ek tarika hai. Jaise bijli chamakti hai, ek pal mein dikh ke gayab ho jaati hai. Waise hi woh ek pal mein dikh gaya.

Verse 4.5

अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥

Ab apne andar dekho. Mann jaise kisi cheez ki taraf bhaagta hai, aur baar-baar usse yaad karta hai. Yehi sankalp hai, mann ki ichcha.

Verse 4.6

तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि ह एनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥६॥

Is cheez ka naam Tadvanam hai. Isko Tadvanam maan ke dhyaan karna chahiye. Jo insaan yeh baat samajh leta hai, sab log uski taraf aakarshit hote hain. Sab uske paas aana chahte hain.

Verse 4.7

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीम् वाव त उपनिषदमब्रूम इति ॥७॥

Jab logon ne kaha ki bhaiya, humein yeh Upanishad samjhao, toh unhone jawab diya. Maine tumhe Brahma ki baat bata di hai. Yeh wohi Upanishad hai jo maine tumhe batayi.

Verse 4.8

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥

Is gyaan ke liye tapas karna padta hai. Apne aap ko control mein rakhna padta hai. Apna kaam karna padta hai. Yeh sab iski neev hai. Ved iske hisse hain. Sachchai iska ghar hai.

Verse 4.9

यो वा एतामेवम् वेद, अपहत्य पाप्मानम्, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति ॥९॥

Jo insaan Brahma ko aise hi samajh leta hai, woh apne saare paap chhod deta hai. Woh uss duniya mein jake settle ho jata hai jahan koi end nahi hai. Wahan woh hamesha ke liye rehta hai.