Kena
કેન ઉપનિષદ (સામવેદ સાથે સંકળાયેલ, મુખ્ય ઉપનિષદ) ‘મન કોના પ્રેરણે ચાલે છે? વાણી કોના કારણે બોલે છે?’ એવા મૂળ પ્રશ્નથી જ્ઞાન અને કર્તૃત્વના આધારને શોધે છે. બ્રહ્મ કોઈ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય ‘વસ્તુ’ નથી; તે ‘કાનનું કાન, મનનું મન, વાણીની વાણી’ તરીકે સર્વ અનુભવને પ્રકાશિત કરનાર આધાર છે. તેથી બ્રહ્મને વિચારથી પકડી શકાય એવી દાવेदारी અહીં ખંડિત થાય છે; સાચું જ્ઞાન અહંકારરહિત, અવিষયીકૃત (non-objectifying) બોધ છે. યક્ષ-ઉપાખ્યાનમાં દેવો વિજયના ગર્વમાં હોય ત્યારે બ્રહ્મ તેમની શક્તિની સીમા બતાવે છે. અગ્નિ અને વાયુ નિષ્ફળ જાય છે; ઇન્દ્ર ઉમા હૈમવતી પાસેથી જાણે છે કે વિજય બ્રહ્મનો હતો. આ કથા અહંકાર-કર્તૃત્વનું ખંડન અને બ્રહ્મની સર્વાધારતા દર્શાવે છે. તપ, દમ અને શુદ્ધ કર્મને સહાયક સાધન કહી ઉપનિષદ બ્રહ્મજ્ઞાનથી અમૃતત્વ/મોક્ષની વાત કરે છે.
Start ReadingKey Teachings
- Inquiry into the true agent behind cognition and action (“By whom is the mind impelled?”)
- Brahman as the enabling ground: “ear of the ear
” “mind of the mind
” “speech of speech”
- Brahman is not an object of perception or conceptualization; it is the condition of all knowing
- Paradox of knowledge: those who claim to know Brahman as an object do not know; true knowing is non-objectifying recognition
- Distinction between empirical knowledge (viṣaya-jñāna) and immediate realization (aparokṣa/anubhava)
- Allegory of the Yakṣa: humbling of Agni and Vāyu; Indra’s approach; Umā’s instruction—victory belongs to Brahman
not ego
- Critique of pride and doership (ahaṅkāra); affirmation of instrumentality of powers and faculties
- Soteriology: knowledge of Brahman leads to amṛtatva (immortality/liberation)
- Preparatory disciplines: tapas
dama
and purifying karma as supports for realization
- Pedagogical method: apophatic teaching
indirect indication (lakṣaṇā)
and narrative instruction
Khandas
This Upanishad is organized into 4 khandas.
Khanda 1
કેન ઉપનિષદના પ્રથમ ખંડમાં ઇન્દ્રિયો અને મન પાછળ કામ કરતી પરમ શક્તિ બ્રહ્મની શોધ છે. જેથી વાણી બોલે, તે જ બ્રહ્મ છે.
Khanda 2
કેન ઉપનિષદના બીજા ખંડમાં બ્રહ્મના જ્ઞાનનો એક વિરોધાભાસ રજૂ થયો છે. જે માને છે કે 'હું જાણું છું' તે ખરેખર જાણતો નથી, અને જે સમજે છે કે બ્રહ્મ વિચારથી ગ્રહણ કરી શકાય તેવું નથી તે જ સાચો જ્ઞાની છે. દરેક અનુભવમાં બ્રહ્મને પ્રત્યક્ષ કરીને અમરત્વ મેળવી શકાય છે.
Khanda 3
કેન ઉપનિષદના તૃતીય ખંડમાં બ્રહ્મ દેવો દ્વારા અસુરોને હરાવે છે, પણ દેવો ગર્વભર્યા થઈ વિજય પોતાનો માને છે. ત્યારે બ્રહ્મ રહસ્યમય યક્ષ રૂપે પ્રકટે છે. અગ્નિ એક ઘાસનો તણખો બાળી શકતા નથી, વાયુ તેને ઉડાડી શકતા નથી. ઇન્દ્ર નમ્રતાથી નજીક જાય છે, યક્ષ અદૃશ્ય થાય છે અને દેવી ઉમા પ્રગટ કરે છે કે તે બ્રહ્મ હતા. શિક્ષણ એ છે કે સર્વ શક્તિ બ્રહ્મથી આવે છે, અને અહંકાર જ્ઞાનને ઢાંકે છે.
Khanda 4
કેન ઉપનિષદના ચોથા ખંડમાં દેવી ઉમા હૈમવતી પ્રકટ કરે છે કે દેવતાઓ જેને ઓળખી ન શક્યા તે સત્તા એટલે બ્રહ્મ. બ્રહ્મના વિજયથી દેવતાઓ મહિમાન્વિત થાય છે. ઇન્દ્ર બ્રહ્મની સૌથી નજીક પહોંચે છે. વીજળીના ઝબકારા અને મનના સંકલ્પમાં બ્રહ્મનું પ્રતીક દેખાય છે.
Verses of the Kena
34 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
केन इषितम् पतति प्रेषितम् मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केन इषिताम् वाचम् इमाम् वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥
Verse 2
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत् वाचः ह वाचम् स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषः चक्षुः अतिमुच्य धीराः प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति ॥२॥
Verse 3
न तत्र चक्षुः गच्छति न वाक् गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथा एतत् अनुशिष्यात् अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नः तत् व्याचचक्षिरे ॥३॥
Verse 4
यद्वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥
Know as Brahman that silent Reality which no words can capture, yet by whose power all speech arises; it is not the limited object the mind turns into something to be worshipped.
Brahman as the revealer (prakāśaka) beyond speech; apophatic (neti-neti) approachVerse 5
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥
Know as Brahman that which the mind cannot conceive, yet by whose light the mind itself is known and able to think; it is not the mental image people take as God.
Ātman/Brahman as witness-consciousness (sākṣin) beyond mind (manas)Verse 6
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥
Know as Brahman that which no eye can behold, yet by whose presence all seeing becomes possible; it is not the visible form the mind turns into an idol of the ultimate.
Brahman as the light of lights (jyotiṣām jyotiḥ) enabling perception; transcendence of sense-object knowledgeVerse 7
यत् श्रोत्रेण न श्रणोति येन श्रोत्रम् इदम् श्रुतम् । तत् एव बृह्म त्वं विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते ॥७॥
Verse 8
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तत् एव बृह्म त्वं विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते ॥८॥
Verse 1
यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥
If you feel, ‘I have fully understood Brahman,’ you have grasped only a fragment—what appears as ‘I’ and what appears as divine powers. So what you call knowledge must still be deepened through inquiry until it becomes direct realization.
Limits of conceptual knowledge; necessity of continued inquiry (vicāra) into Brahman beyond objectifying ‘forms’Verse 2
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥
હું એમ નથી માનતો કે ‘હું તેને સારી રીતે જાણું છું’; અને એમ પણ નથી માનતો કે ‘હું જાણતો નથી’. આપણામાં જે તે (બ્રહ્મ)ને જાણે છે, તે જ તેને જાણે છે; અને તે એ પણ જાણે છે કે તે સામાન્ય રીતે જાણવાની વસ્તુ નથી.
Brahman as beyond objectifying knowledge (aparokṣa-jñāna; limits of pramāṇa)Verse 3
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥
જે માટે તે વિચારનો વિષય નથી, તેના માટે તે જ સાચે ‘વિચારિત’ થાય છે; અને જે માને છે કે ‘હું જાણું છું’, તે તેને જાણતો નથી. જે તેને વસ્તુરૂપે જાણે છે, તેમના માટે તે અજ્ઞાત છે; અને જે તેને વસ્તુરૂપે નથી જાણતા, તેમના માટે તે જ્ઞાત છે.
Aparokṣa realization vs. parokṣa/conceptual knowledge; inobjectifiability of BrahmanVerse 4
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥
પ્રત્યેક જાગૃતિના પ્રત્યેક બોધમાં જે ઓળખાય છે, એ જ સાચું જ્ઞાન છે; કારણ કે તેના દ્વારા નિશ્ચયે અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. આત્મા દ્વારા બળ (વીર્ય) મળે છે; અને વિદ્યાથી અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
Pratibodha (immediate recognition), jñāna leading to amṛtatva (mokṣa)Verse 5
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदीहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥५॥
જો અહીં જ (તત્)નું જ્ઞાન થયું હોય તો સત્યરૂપે સિદ્ધિ છે; અને જો અહીં ન જાણ્યું હોય તો મહાન હાનિ છે. સર્વ ભૂતોમાં, પ્રત્યેક પ્રાણીમાં, તેને વિવેકપૂર્વક ઓળખી ધીર પુરુષો આ લોકથી પ્રસ્થાન કરીને અમૃતત્વને પામે છે.
Moksha through Brahma-vidya; recognition of Brahman/Atman in all beingsVerse 1
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयः अस्माकमेवायं महिमा इति ॥१॥
બ્રહ્મણે દેવો માટે નિશ્ચયે વિજય મેળવ્યો. બ્રહ્મના તે વિજયમાં દેવો અતિ આનંદિત થયા. તેમણે વિચાર્યું: ‘આ વિજય તો માત્ર અમારો જ છે; આ મહિમા પણ માત્ર અમારો જ છે.’
Brahman as the true source of power; critique of ego (ahaṅkāra) and divine prideVerse 2
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥
તે (બ્રહ્મ)એ તેમની આ ભાવના જાણી. અને તે જ તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયું. પરંતુ તેઓ તેને ઓળખી ન શક્યા: ‘આ કયું યક્ષ છે?’
Avidyā regarding Brahman; Brahman’s transcendence of conceptual recognition; revelation through manifestationVerse 3
तेऽग्निमब्रुवन्—जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति। तथेति॥३॥
તેઓએ અગ્નિને કહ્યું— “હે જાતવેદસ, આનું નિશ્ચય કર; આ યક્ષ શું છે?” તેણે ઉત્તર આપ્યો— “તથાસ્તુ.”
Brahman (as the mysterious Yakṣa) and the limitation of deva-knowledgeVerse 4
तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत्—कोऽसीति। अग्निर्वा अहमस्मीति अब्रवीत्। जातवेदाः वा अहमस्मीति॥४॥
તે તેની તરફ દોડી ગયો. તેણે તેને કહ્યું— “તું કોણ છે?” અગ્નિ બોલ્યો— “હું તો અગ્નિ છું; હું જ જાતવેદસ છું.”
Avidyā/ahaṅkāra (self-assertion of limited power) contrasted with Brahman’s transcendenceVerse 5
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमिति। अपि सर्वमिदं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति॥५॥
તેને પૂછ્યું— “તારા અંદર કયું વીર્ય છે?” તેણે કહ્યું— “પૃથ્વી પર જે કંઈ છે, તે બધું હું દહન કરી શકું.”
Brahman as the source/measure of all śakti; limitation of deva-śakti; dependence of karma-indriya powers on the AbsoluteVerse 6
तस्मै तृणं निदधाव् एतद् दह इति । तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तन् न शशाक दग्धुम् । स तद् एव निववृते, नैतद् अशकद् विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम् इति ॥६॥
ત્યારે યક્ષે અગ્નિને એક તૃણનો તણખો મૂકીને કહ્યું—“આને દહન કર.” અગ્નિ સર્વ વેગે તેની તરફ દોડ્યો, પરંતુ તેને દહન કરી શક્યો નહિ. તે જ પ્રયત્નમાંથી પાછો ફર્યો; “આ યક્ષ કોણ છે?” એવું તે જાણી શક્યો નહિ.
Brahman as the transcendent ground beyond the powers of the devas; limitation of sense-power and ego (ahaṅkāra)Verse 7
अथ वायुम् अब्रुवन्—वायो एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति । तथा इति ॥७॥
પછી તેમણે વાયુને કહ્યું—“હે વાયુ, આ જાણી લે: આ યક્ષ શું છે?” તેણે ઉત્તર આપ્યો—“તથા, એમ જ થશે.”
Dependence of prāṇa (vital force) on Brahman; epistemic inquiry (jijñāsā)Verse 8
तद् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत्—कः असि इति । वायुर् वा अहम् अस्मि इत्य् अब्रवीत् । मातरिश्वा वा अहम् अस्मि इति ॥८॥
તે તેની તરફ દોડ્યો. યક્ષે તેને કહ્યું—“તું કોણ છે?” તેણે કહ્યું—“હું વાયુ જ છું; હું માતરિશ્વા જ છું.”
Ahaṅkāra (self-assertion) of cosmic functions; Brahman as the interrogator beyond names and rolesVerse 9
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। अपि इदं सर्वम् आददीयम्, यदिदं पृथिव्याम् इति॥९॥
ત્યારે તેમણે કહ્યું: ‘તારા અંદર કયું બળ છે?’—‘પૃથ્વી પર જે કંઈ છે તે સર્વને ખરેખર ઉઠાવી લે.’
Brahman as the hidden source of all power; limitation of deva-egoVerse 10
तस्मै तृणं निदधौ—एतदादत्स्व इति। तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन; तन्न शशाक आदातुम्। स तदेव निववृते—नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षम् इति॥१०॥
તેને તેણે તૃણનો એક તણખો મૂક્યો—‘આને ઉઠાવ’ એમ કહી. તે સર્વ વેગે દોડી ગયો; છતાં તેને ઉઠાવી શક્યો નહિ. તે એમ જ પાછો ફર્યો—‘આ યક્ષ શું છે’ એમ તે જાણી શક્યો નહિ.
Dependence of all śakti on Brahman; collapse of egoic agency (kartṛtva)Verse 11
अथ इन्द्रम् अब्रुवन्—मघवन्, एतद्विजानीहि किमेतद् यक्षम् इति। तथा इति। तदभ्यद्रवत्। तस्मात् तिरोदधे॥११॥
પછી તેમણે ઇન્દ્રને કહ્યું: ‘હે મઘવન, આ યક્ષ શું છે તે જાણી આવ.’ તેણે કહ્યું: ‘તથા.’ તે તેની તરફ દોડ્યો; તે તેના પરથી અદૃશ્ય થઈ ગયું.
Brahman’s elusiveness to objectifying pursuit; necessity of grace/teaching (upadeśa)Verse 12
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीम्। तां ह उवाच—किमेतद्यक्षमिति॥१२॥
તે જ આકાશમાં ઇન્દ્રે અતિશય તેજસ્વી, બહુ શોભાયમાન ઉમા હૈમવતી નામની સ્ત્રીને જોયી. તેણે તેણીને પૂછ્યું—“આ યક્ષ કોણ છે?”॥૧૨॥
Brahman as the unknown ground of divine power; revelation through divine instruction (upadeśa)Verse 1
सा ब्रह्मेति ह उवाच। ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥१॥
તેણે કહ્યું—“આ બ્રહ્મ છે.” “બ્રહ્મના વિજયથી જ તમે મહાન બન્યા છો,” એમ તેણીએ કહ્યું. ત્યારે ઇન્દ્રે નિશ્ચયપૂર્વક જાણ્યું—“આ બ્રહ્મ છે.”॥૧॥
Brahman as the source of all agency and victory; true knowledge (brahmavidyā) as illuminationVerse 2
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रः। ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः। ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२॥
આથી જ અગ્નિ, વાયુ અને ઇન્દ્ર—આ દેવો અન્ય દેવોથી જાણે વિશેષ મહાન ગણાય છે; કારણ કે તેઓ એ (બ્રહ્મ)ની સૌથી નજીક પહોંચ્યા. અને ઇન્દ્રે સૌપ્રથમ જાણ્યું—“આ બ્રહ્મ છે.”॥૨॥
Proximity to Brahman through inquiry; hierarchy of deities as symbolic of faculties approaching the Absolute; primacy of knowledge over powerVerse 3
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥३॥
અતએવ ઇન્દ્રે જાણે અન્ય દેવતાઓને અતિક્રમ્યા; કારણ કે તેણે તેને સર્વથી નજીકથી સ્પર્શ્યું. અને તેણે જ સૌપ્રથમ તેને ‘બ્રહ્મ’ તરીકે ઓળખ્યું.
Brahma-jñāna (recognition of Brahman) and adhikāra (fitness/priority through proximity)Verse 4
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो विद्युतदिति न्यमीमिषदिति । अधिदैवतम् ॥४॥
તેનું આ સૂચન છે: ‘વિજળી જેવી—એ જ ઝલક’; ‘તે પળભરમાં ઝબકી ગયું (આવ્યું ને અદૃશ્ય થયું)’. આ અધિદૈવત દૃષ્ટિએ છે.
Ādeśa (indirect indication of Brahman); Brahman’s elusiveness and immediacy beyond graspVerse 5
अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥
હવે અધ્યાત્મ દૃષ્ટિએ: જેના દ્વારા મન જાણે વિષયો તરફ જાય છે, અને જેના દ્વારા તે આને વારંવાર સ્મરે છે—તે જ સંકલ્પ, ઇચ્છા-નિશ્ચય છે.
Adhyātma-upadeśa; saṅkalpa (intentionality) as a pointer to the inner instrument; Brahman indicated through the witness of mental movementVerse 6
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि ह एनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥६॥
તે જ ખરેખર ‘તદ્વનમ્’ નામે ઓળખાય છે; તેને ‘તદ્વનમ્’ રૂપે ઉપાસ્ય અને ધ્યાનયોગ્ય માનવું. જે આને આમ જાણે છે, તેની તરફ સર્વ ભૂતો નિશ્ચયે આકાંક્ષા રાખે છે.
Brahman as the supreme object of love/aspiration; upāsanā leading to recognition of BrahmanVerse 7
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीम् वाव त उपनिषदमब्रूम इति ॥७॥
‘હે ભગવન્, ઉપનિષદ કહો’—એમ કહેતાં, ગુરુએ કહ્યું: ‘તમને અમે ખરેખર બ્રાહ્મી ઉપનિષદ જ પ્રગટ કરી છે.’
Upaniṣad as brahma-vidyā (esoteric liberating instruction)Verse 8
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥
તે (બ્રાહ્મી ઉપનિષદ-જ્ઞાન) માટે તપ, દમ (ઇન્દ્રિય-સંયમ) અને કર્મ—આ પ્રતિષ્ઠા છે; વેદો તેના સર્વ અંગો છે; સત્ય તેનું આયતન (નિવાસસ્થાન) છે.
Sādhana for brahma-vidyā: tapas–dama–karma; satya as the sustaining groundVerse 9
यो वा एतामेवम् वेद, अपहत्य पाप्मानम्, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति ॥९॥
જે કોઈ આ રીતે તેણીને—તે બ્રહ્મને—જાણે છે, તે પાપને દૂર કરી, અનંત સ્વર્ગલોકમાં, સર્વોચ્ચ ધામમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; તે દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Moksha (liberating knowledge) / Brahma-vidya and the removal of pāpa (impurity)Ask anything about the Kena Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.