Opening the text

तमसातीरवासः · Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्ड
Sarga 46 przedstawia pierwszą noc wygnania jako zdyscyplinowaną, starannie kierowaną wędrówkę z miasta w głąb puszczy. Rāma odpoczywa na urokliwym brzegu Tamasy, spokojnie udziela instrukcji Lakṣmaṇie i wybiera ascezę, żywiąc się samą wodą mimo dostępności leśnego pożywienia, okazując dobrowolne powstrzymanie się raczej niż zwykłe pozbawienie. Sumantra troszczy się o konie, odprawia poranną i wieczorną sandhyā-upāsanā oraz przygotowuje posłanie z liści nad rzeką; Rāma śpi z Sītą i Lakṣmaṇą, podczas gdy Lakṣmaṇa czuwa, wychwalając cnoty Rāmy przed Sumantrą aż do wschodu słońca. O świcie Rāma widzi obywateli śpiących pod drzewami i rozumie, że ich wierność może stać się postanowieniem szkodzącym im samym. Głosi zasadę rājydharmy: poddani powinni być uwolnieni od cierpienia, a nie obciążeni nieszczęściem księcia. Dlatego proponuje odejście, gdy oni śpią, i aby zapobiec pościgowi, nakazuje Sumantrze krótko jechać na północ, a potem zawrócić, myląc paurāḥ. Orszak wsiada na zaprzężony rydwan, przekazuje bystrą, wirującą Tamasa i dociera do pomyślnej „bezkolcowej” drogi w stronę tapo-vana, oznaczając wygnanie jako zarówno moralny wybór, jak i celową operację.
Verse 1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।
Następnie Raghawa, schroniwszy się na uroczym brzegu rzeki Tamasy, spojrzał na Sitę i wtedy przemówił te słowa do Saumitriego, Lakszmany.
Verse 2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।
O Saumitri, to jest pierwsza noc odkąd zostaliśmy wysłani do lasu na wygnanie; bądź pomyślny - nie powinieneś ulegać tęsknocie ani utrapieniu.
Verse 3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।
Spójrz - te lasy są puste z każdej strony, jakby płakały; zwierzęta i ptaki, powracając do swoich siedzib, ukryły się w nich.
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।
Nie ulega wątpliwości, że dziś Ajodhja - stolica mojego ojca - będzie opłakiwać nas, którzyśmy odeszli, mężczyzn i kobiety alike.
Verse 5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।
O najlepszy z ludzi, ludzie są rzeczywiście oddani - z powodu wielu cnót - królowi, tobie, mnie, a także Bharacie i Śatrughnie.
Verse 6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।
Opłakuję mojego ojca i moją czcigodną matkę: płacząc wciąż od nowa, oboje mogą nawet oślepnąć.
Verse 7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।
Bharata, prawdziwie prawy duchem, pocieszy z pewnością mojego ojca i matkę słowami zgodnymi z dharmą, arthą i kāmą.
Verse 8
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।
Rozmyślając wciąż na nowo o współczuciu Bharaty i jego wolności od okrucieństwa, nie pozostaję już pełen niepokoju o mojego ojca i moją matkę, o Lakśmano.
Verse 9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।
O tygrysie wśród ludzi, dokonałeś godnego uczynku, podążając i towarzysząc mi; w przeciwnym razie pomoc musiałaby być poszukana dla ochrony Vaidehī.
Verse 10
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।
O Saumitri, tej nocy będę żywił się samą wodą. To właśnie mi się podoba, choć dostępne są różne rodzaje leśnego pożywienia.
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।
Powiedziawszy tak do Saumitriego, Raghawa zwrócił się również do Sumantry: Bądź czujny wobec koni, łagodny przyjacielu.
Verse 12
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।
Gdy słońce zaszło, Sumantra uwiązał konie, dał im obfotną paszę i pozostał w pobliżu nich.
Verse 13
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।
Oddawszy cześć pomyślnej zmierzchu i ujrzawszy nadejście nocy, woźnica przygotował miejsce do spania dla Ramy wraz z Saumitrim.
Verse 14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।
Ujrzawszy to posłanie z liści przygotowane na brzegu rzeki Tamasy, Rama położył się tam wraz z Saumitrim i swoją żoną.
Verse 15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।
Widząc swego brata śpiącego wraz z żoną, Lakszmana przemówił do woźnicy, opowiadając o wielu zaletach Ramy.
Verse 16
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।
Gdy Saumitri czuwał przez tę noc na brzegu Tamasy, mówiąc o cnotach Ramy w obecności woźnicy, słońce wzeszło.
Verse 17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।
Nie daleko od brzegu Tamasy, gdzie gromadziły się stada bydła, Rama spędził tam tę noc razem ze swymi poddanymi.
Verse 18
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।
Powstawszy, ten promienny Rama przyjrzał się tym poddanym, a następnie przemówił do swego brata Lakszmany, którego znaki były pomyślne.
Verse 19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।
O Saumitri, spójrz teraz, Lakszmano - ci ludzie, z troski o nas, stali się obojętni nawet na swoje domy i śpią u korzeni drzew.
Verse 20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।
Widząc, jak ci obywatele złożyli ślubowanie dotyczące naszego powrotu, zdaje się, że oddaliby nawet swoje życia, lecz nigdy nie porzuciliby swego stanowczego postanowienia.
Verse 21
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।
Jak długo oni pozostają pogrążeni w głębokim śnie, tak szybko my wsiądziemy na rydwan i ruszymy drogą bez obawy czy przeszkody.
Verse 22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।
Dlatego oddani mieszkańcy miasta Ikszwaku, którzy z miłości do mnie znaleźli schronienie u korzeni drzew, nie spaliby ponownie tej nocy.
Verse 23
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।
Zaprawdę, obywatele powinni zostać uwolnieni przez synów króla od cierpienia, które sami na siebie sprowadzili; lecz mieszkańcy miasta nie powinni być narażeni na cierpienie z naszego powodu.
Verse 24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।
Lakszmana rzekł do Ramy, który stał jak ucieleśniona Dharma: Mędrcze, ten plan mi odpowiada; wsiądźmy szybko na rydwan.
Verse 25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।
Wtedy czcigodny Rāma rzekł do Sumantry: 'O mistrzu woźnica, zaprzęgnij rydwan; stąd szybko wyruszę do lasu.'
Verse 26
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।
Wtedy woźnica, śpiesząc się, zaprzęgnął rydwan tymi doskonałymi końmi, a następnie ze złożonymi dłońmi zameldował Rāmie.
Verse 27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।
'O potężnoręki, najlepszy wśród wojowników na rydwanach, twój rydwan jest zaprzężony. Wsiąd nań - niech dobro cię spotka - razem z Sītą i Lakṣmaṇą.'
Verse 28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।
Wsiadając na ten rydwan ze swymi niezbędnymi rzeczami, Rāghava przekroczył rzekę Tamasā, szybką i burzliwą, pełną wirów.
Verse 29
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।
Po przeprawie czcigodny, potężnoręki Rāma wyruszył wielkim trakt - pomyślnym i wolnym od przeszkód - takim, który budzi ufność nawet u tych, którzy łatwo ulegają lękowi.
Verse 30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
Aby wprowadzić w błąd obywateli, Rama przemówił do woźnicy: 'O woźnico, wsiądź na rydwan i ruszaj w kierunku północy.'
Verse 31
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
'Jedź szybko przez krótki czas, a następnie zawróć rydwan z powrotem; działaj z pełną uwagą, aby obywatele nie dowiedzieli się, dokąd udałem się.'
Verse 32
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।
Słysząc słowa Ramy, woźnica uczynił dokładnie tak; powróciwszy, zameldował Ramie, że rydwan jest gotowy.
Verse 33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।
Wtedy dwaj potomkowie, którzy podtrzymują ród Raghu, wraz z Sītą wspięli się na dobrze zaprzężony rydwan; a woźnica popędził konie wzdłuż drogi prowadzącej do lasu umartwiania.
Verse 34
तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।
Następnie wielki wojownik, syn Daśarathy, wsiadł na rydwan ze swoim woźnicą i wyruszył do lasu. Widząc pomyślne znaki na podróż, Sumantra skierował rydwan na północ.
Rāma confronts the risk that the citizens’ devotion will translate into self-inflicted hardship; he therefore chooses a quiet, tactical departure while they sleep, balancing compassion for dependents with the necessity of completing exile.
Exile is framed as intentional dharma-practice: restraint in consumption, vigilance in responsibility, and the principle that a leader should not allow followers to suffer on account of his personal fate.
The Tamasa River and its bank serve as the liminal threshold from Ayodhyā to the forest; cultural markers include sandhyā worship, the leaf-bed tradition, and the auspicious convention of setting out northward as a favorable journey-sign.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.