Sarga 46

Verse 1

ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।

അതിനുശേഷം രാഘവനായ രാമൻ തമസാ നദിയുടെ മനോഹര തീരം ആശ്രയിച്ച്, സീതയെ നോക്കി, സൗമിത്രിയോട് (ലക്ഷ്മണനോട്) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।

ഹേ സൗമിത്രേ, വനവാസത്തിനായി അയക്കപ്പെട്ടതിനു ശേഷമുള്ള ആദ്യ രാത്രിയിതാണ്; നിനക്ക് മംഗളം—വനവാസത്തിൽ നീ വ്യാകുലതയോ വിരഹവേദനയോ കൈവിടരുത്.

Verse 3

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।

നോക്കുക—ചുറ്റുമെങ്ങും ഈ വനങ്ങൾ ശൂന്യമായി, കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 4

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।

ഇന്ന് സംശയമില്ല—എന്റെ പിതാവിന്റെ രാജധാനിയായ അയോധ്യ, ഞങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടതുകൊണ്ട്, സ്ത്രീപുരുഷന്മാരൊക്കെയും ചേർന്ന് ഞങ്ങളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കും.

Verse 5

अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।

ഹേ നരവ്യാഘ്ര, അനേകം ഗുണങ്ങളാൽ ജനങ്ങൾ രാജാവിനോടും, നിന്നോടും, എന്നോടും, അതുപോലെ ഭരതനും ശത്രുഘ്നനുംോടും ഭക്തിപൂർവ്വം അനുരക്തരാണ്.

Verse 6

पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।

ഞാൻ എന്റെ പിതാവിനെയും യശസ്വിനിയായ മാതാവിനെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞാൽ ആ ഇരുവരും കാഴ്ച നഷ്ടപ്പെടുമെന്നതും സാദ്ധ്യം.

Verse 7

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।

ധർമ്മാത്മാവായ ഭരതൻ ധർമ്മം-അർത്ഥം-കാമം എന്നിവയ്‌ക്കനുസൃതമായ വചനങ്ങളാൽ എന്റെ പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും തീർച്ചയായും ആശ്വസിപ്പിക്കും.

Verse 8

भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।

ഭരതന്റെ കരുണയും അക്രൂരതയും ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഹേ ലക്ഷ്മണാ, പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും കുറിച്ച് എനിക്ക് വ്യസനമോ ആശങ്കയോ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

Verse 9

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।

ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! നീ എന്നെ അനുഗമിച്ച് വന്നത് മഹത്തായ കര്‍ത്തവ്യം തന്നെയാണ്; അല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ വൈദേഹിയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി സഹായം തീർച്ചയായും അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു.

Verse 10

अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।

ഹേ സൗമിത്രി, ഇന്നത്തെ രാത്രി ഞാൻ ജലം മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. വനത്തിൽ പലവിധ ആഹാരങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും എനിക്കിത് തന്നെയാണ് ഇഷ്ടം.

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।

ഇങ്ങനെ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ)നോട് പറഞ്ഞ ശേഷം രാഘവൻ രാമൻ സുമന്ത്രനോടും പറഞ്ഞു: “സൗമ്യനേ, കുതിരകളുടെ കാര്യത്തിൽ അപ്രമത്തനായി ജാഗ്രത പാലിക്ക.”

Verse 12

सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।

സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ സുമന്ത്രൻ കുതിരകളെ കെട്ടി നിർത്തി; അവർക്കു ധാരാളം യവമേവു നൽകി, അവർക്കരികെ തന്നെ അടുത്തായി ഇരുന്നു നിന്നു.

Verse 13

उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।

ശുഭമായ സന്ധ്യയെ ഉപാസിച്ചു, രാത്രി അടുത്തെത്തിയതായി കണ്ട ശേഷം, സാരഥി സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ)നോടൊപ്പം രാമനുവേണ്ടി ശയനസ്ഥലം ഒരുക്കി.

Verse 14

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।

തമസാ നദീതീരത്ത് വൃക്ഷഇലകളാൽ ഒരുക്കിയ ആ ശയ്യ കണ്ടിട്ട്, രാമൻ സൗമിത്രിയോടും ഭാര്യയായ സീതയോടും കൂടി അവിടെ ശയിച്ചു.

Verse 15

सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।

ഭാര്യയോടൊപ്പം നിദ്രയിൽ ആയിരുന്ന സഹോദരനെ കണ്ട ലക്ഷ്മണൻ, സാരഥിയോട് രാമന്റെ വിവിധ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 16

जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।

സൗമിത്രി ആ രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരിച്ച്, തമസാ നദീതീരത്ത് സൂതന്റെ സന്നിധിയിൽ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ ഉദിച്ചു.

Verse 17

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।

കന്നുകാലിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ തമസാ നദീതീരത്തിൽ നിന്ന് അകലെയല്ലാതെ, രാമൻ തന്റെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെ ആ രാത്രി പാർത്തു.

Verse 18

उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।

പിന്നെ മഹാതേജസ്സായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ്, ആ ജനങ്ങളെ നിരീക്ഷിച്ച ശേഷം, പുണ്യലക്ഷണങ്ങളുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 19

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।

ഹേ സൗമിത്രേ, ലക്ഷ്മണാ, ഇപ്പോൾ നോക്കുക—നമ്മോടുള്ള കരുതലാൽ ഇവർ വീടുകളോടും അനാസക്തരായി, വൃക്ഷങ്ങളുടെ വേരുകളിൽ കിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നു.

Verse 20

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।

നമ്മുടെ മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ച് ഈ പൗരന്മാർ ഇങ്ങനെ ഒരു നിയമം എടുത്തിരിക്കുന്നതു കണ്ടാൽ, അവർ പ്രാണം പോലും ഉപേക്ഷിക്കും; എങ്കിലും അവരുടെ ദൃഢനിശ്ചയം വിട്ടുകളയുകയില്ല.

Verse 21

यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।

അവർ ഗാഢനിദ്രയിൽ കിടക്കുന്നത്രയും സമയം, നാം വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ കയറി, ഭയമോ തടസ്സമോ ഇല്ലാത്ത പാതയിലൂടെ പുറപ്പെടാം.

Verse 22

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।

അതുകൊണ്ട്, എന്നോടുള്ള അനുരാഗം കൊണ്ടു വൃക്ഷമൂലങ്ങളിൽ ആശ്രയം തേടിയ ഇക്ഷ്വാകുപുരവാസികളായ ഭക്തജനങ്ങൾ ഇന്നിരാത്രി വീണ്ടും ഉറങ്ങുകയില്ല.

Verse 23

पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।

പൗരന്മാർ സ്വയം വരുത്തിയ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് രാജപുത്രന്മാർ അവരെ മോചിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ നമ്മുടെ കാരണത്താൽ നഗരവാസികളെ ദുഃഖത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.

Verse 24

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।

ധർമ്മം തന്നെയെന്നപോലെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന രാമനോട് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: “ഹേ പ്രാജ്ഞാ, ഈ മാർഗം എനിക്ക് പ്രസാദകരമാണ്; വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ കയറുക.”

Verse 25

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।

അപ്പോൾ ശ്രീമാൻ രാമൻ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: “പ്രഭോ സാരഥേ, രഥം കെട്ടുക; ഇവിടെ നിന്നു ഞാൻ शीഘ്രം വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നു.”

Verse 26

सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।

അപ്പോൾ സൂതൻ അതിവേഗം ആ ഉത്തമാശ്വങ്ങളാൽ സ്യന്ദനം കെട്ടി; പിന്നെ കൈകൂപ്പി രാമനോടു വിനീതമായി അറിയിച്ചു.

Verse 27

अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।

“ഹേ മഹാബാഹോ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! നിന്റെ രഥം കെട്ടിയിരിക്കുന്നു. നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ—സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി നീ കയറുക.”

Verse 28

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।

അവശ്യസാമഗ്രികളോടെ ആ സ്യന്ദനത്തിൽ കയറി, രാഘവൻ വേഗധാരയും ചുഴികളാൽ കലുഷിതവുമായ തമസാ നദി കടന്നു.

Verse 29

स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।

ഇങ്ങനെ കടന്ന ശേഷം മഹാബാഹുവായ ശ്രീമാൻ രാമൻ, മംഗളകരവും തടസ്സരഹിതവുമായ മഹാമാർഗം സ്വീകരിച്ചു—ഭയപ്രവണർക്കും അഭയം പകരുന്നതായതു.

Verse 30

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।

പൗരന്മാരെ ഭ്രമിപ്പിക്കാനായി രാമൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: “ഹേ സാരഥേ, രഥം കയറി ഉത്തരമുഖമായി പുറപ്പെടുക.”

Verse 31

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।

“അൽപനേരം വേഗത്തിൽ പോയിട്ട് പിന്നെ രഥം വീണ്ടും തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരിക; പൗരന്മാർ ഞാൻ എവിടെ പോയെന്നു അറിയാതിരിക്കുവാൻ പൂർണ്ണ ശ്രദ്ധയോടെ പ്രവർത്തിക്ക.”

Verse 32

रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സാരഥി അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്തു; മടങ്ങിവന്ന് രാമനോട് സ്യന്ദനം, അഥവാ രഥം സജ്ജമാണെന്ന് അറിയിച്ചു.

Verse 33

तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।

അപ്പോൾ രഘുവംശത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാർ, സീതാസഹിതം, നന്നായി കെട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി ഇരുന്നു; പിന്നെ സാരഥി തപോവനത്തിലേക്കുള്ള പാതയിൽ കുതിരകളെ മുന്നോട്ട് പ്രേരിപ്പിച്ചു.

Verse 34

तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।

അതിനുശേഷം മഹാരഥനായ ദാശരഥി രാമൻ സാരഥിയോടുകൂടെ രഥത്തിൽ കയറി വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; യാത്രയ്ക്ക് മംഗളനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട സുമന്ത്രൻ രഥത്തെ ഉത്തരമുഖമായി തിരിച്ചു നീക്കി.