Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండ 46వ సర్గంలో వనవాసపు తొలి రాత్రి నగర జీవితం నుండి అరణ్య జీవితం వైపు శాసనబద్ధంగా, జాగ్రత్తగా నిర్వహించిన మార్పుగా చిత్రితమవుతుంది. శ్రీరాముడు తమసా నది సుందర తీరంలో ఆశ్రయించి లక్ష్మణునికి స్థిరచిత్తంతో ఉపదేశిస్తాడు; అడవిలో ఫలమూలాలు లభ్యమైనా కేవలం జలాహారమే స్వీకరించి స్వచ్ఛంద తపోనిష్ఠను ప్రకటిస్తాడు. సుమంత్రుడు అశ్వాలను సేవించి సంధ్యోపాసన చేసి నదీ తీరంలో ఆకుల శయ్యను సిద్ధం చేస్తాడు; రాముడు సీతా-లక్ష్మణులతో విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు, లక్ష్మణుడు మాత్రం ఉదయం వరకు జాగరణ చేసి సుమంత్రునికి రామగుణాలను కీర్తిస్తుంటాడు. ఉదయాన రాముడు చెట్ల కింద నిద్రిస్తున్న పౌరులను చూసి వారి భక్తి తమకే హానికరమైన సంకల్పంగా మారవచ్చని భావించి రాజధర్మాన్ని ప్రకటిస్తాడు—ప్రజలను దుఃఖం నుండి విముక్తం చేయాలి, రాజకుమారుని విపత్తుతో వారిని భారపెట్టకూడదు. అందుకే వారు నిద్రలోనే ఉండగా గోప్యంగా బయలుదేరే యుక్తిని సూచిస్తాడు. వెంబడింపును నివారించేందుకు సుమంత్రునికి—రథాన్ని కొంత దూరం ఉత్తర దిశగా నడిపి, తరువాత తిరిగి మలుపు తిప్పి మార్గాన్ని మార్చి పౌరులను భ్రమింపజేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అనంతరం వారు యుక్త రథంలో ఎక్కి వేగప్రవాహం, భ్రమరాలతో కూడిన తమసాను దాటి ‘కంటకరహిత’ శుభ రాజమార్గాన్ని చేరి తపోవన దిశగా సాగుతారు—వనవాసం ధర్మనిర్ణయం మాత్రమే కాదు, కార్యనిర్వహణలోనూ సుయుక్తమైన చర్య అని సూచిస్తూ.
Shlokas
Verse 1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।
అనంతరం రాఘవుడు తమసా నదీ తీరంలోని రమ్యస్థలాన్ని ఆశ్రయించి, సీతను ఒకసారి చూచి, సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।
హే సౌమిత్రే, నేడు వనవాసార్థం వనమునకు పంపబడిన తరువాత ఇదే మొదటి రాత్రి. నీకు మంగళం కలుగుగాక—నీవు వ్యాకులతకు లోనుకావలసినది కాదు।
Verse 3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।
చూడుము—ఈ అరణ్యాలు చుట్టూరా శూన్యంగా ఉన్నాయి, విలపిస్తున్నట్లుగా; తమ తమ నివాసాలకు తిరిగివచ్చిన మృగాలు, పక్షులు దాగిపోయాయి।
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।
ఈ రోజు నా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్య నగరం, స్త్రీపురుషులమై మనం వెళ్లిపోయినందుకు, నిశ్చయంగా శోకించును।
Verse 5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।
హే నరవ్యాఘ్రా! అనేక గుణాల కారణంగా ప్రజలు రాజునకు, నీకు, నాకు, అలాగే భరతుడికి శత్రుఘ్నుడికీ భక్తితో అనురక్తులై ఉన్నారు।
Verse 6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।
నేను నా తండ్రిని, యశస్వినీ అయిన నా మాతను శోకిస్తున్నాను; వారు పదేపదే ఏడుస్తూ ఉంటే ఇద్దరూ అంధులైపోవచ్చును।
Verse 7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।
ధర్మాత్ముడైన భరతుడు ధర్మార్థకామాలకు అనుగుణమైన వాక్యాలతో నా తండ్రిని, నా మాతను నిశ్చయంగా ఓదార్చును।
Verse 8
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।
భరతుని కరుణా-అక్రూరత్వాన్ని నేను మళ్లీ మళ్లీ తలచుకొని, ఓ లక్ష్మణా, తండ్రి తల్లుల విషయమై నేను శోకించను।
Verse 9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।
హే నరవ్యాఘ్రా! నన్ను అనుసరించి రావడం ద్వారా నీవు శ్రేష్ఠమైన కార్యం చేసితివి; లేకపోతే వైదేహి రక్షణార్థం సహాయం తప్పక అన్వేషించవలసి వచ్చేది॥
Verse 10
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।
హే సౌమిత్రి, ఈ రాత్రి నేను నీటితోనే జీవిస్తాను. అడవిలో ఎన్నో రకాల వన్యాహారాలు ఉన్నప్పటికీ నాకు ఇదే ఇష్టం।
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।
ఇలా సౌమిత్రితో చెప్పిన తరువాత రాఘవుడు సుమంత్రునితో కూడ ఇలా అన్నాడు— “సౌమ్యా, అశ్వాల విషయంలో నీవు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడై ఉండుము।”
Verse 12
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।
సూర్యుడు అస్తమించగా సుమంత్రుడు అశ్వాలను కట్టడి చేసి, వారికి సమృద్ధిగా యవ-ఆహారం పెట్టి, వారి సమీపంలోనే దగ్గరగా కూర్చుండెను।
Verse 13
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।
శుభకరమైన సంధ్యను ఉపాసించి, రాత్రి సమీపించినదని చూచి, సూతుడు సౌమిత్రితో కలిసి రామునకు శయనస్థానాన్ని సిద్ధం చేసెను।
Verse 14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।
తమసా నది తీరంలో వృక్షపత్రాలతో చేసిన ఆ శయ్యను చూచి, రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి, భార్య (సీత)తో సహా అక్కడ శయనించెను।
Verse 15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।
భార్యతో కూడ నిద్రలో ఉన్న తన అన్నను చూచి, లక్ష్మణుడు సూతునితో రాముని వివిధ గుణములను వివరించెను।
Verse 16
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।
సౌమిత్రి తమసా నది తీరాన ఆ రాత్రి మేల్కొని, సారథి సమక్షంలో శ్రీరాముని గుణములను వర్ణించుచుండగా, ప్రాతఃకాలమున సూర్యుడు ఉదయించాడు।
Verse 17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।
గోకులములతో కిటకిటలాడే తమసా తీరానికి సమీపముగా, రాముడు తన ప్రజలతో (ప్రకృతులతో) కలిసి అక్కడే ఆ రాత్రి గడిపెను।
Verse 18
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।
లేచి మహాతేజస్సుగల రాముడు ఆ ప్రజలను పరిశీలించి, పుణ్యలక్షణుడైన తన సోదరుడు లక్ష్మణునితో పలికెను।
Verse 19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।
హే సౌమిత్రే, లక్ష్మణా! చూడు—మనపై మమకారంతో వీరు గృహాలపట్ల కూడా నిర్లిప్తులై, వృక్షమూలముల వద్ద నిద్రించుచున్నారు।
Verse 20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।
మన తిరిగి రావడమునకు సంబంధించినట్లు ఈ నగరవాసులు ఏ విధంగా దృఢనియమం చేసుకున్నారో, అట్లే వారు ప్రాణాలనైనా విడిచిపెట్టగలరు; కాని తమ నిశ్చయాన్ని మాత్రం విడువరు।
Verse 21
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।
వారు గాఢనిద్రలో ఉన్నంతవరకు మనము త్వరగా రథమెక్కి, ఎటువంటి భయమూ అడ్డంకీ లేని మార్గమున సాగుదాం।
Verse 22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।
కాబట్టి ఇప్పుడు ఇక్ష్వాకుపుర నివాసులు—నాపై భక్తితో వృక్షమూలాలను ఆశ్రయించిన వారు—ఈ రాత్రి మళ్లీ నిద్రపోలేరు।
Verse 23
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।
నగరవాసులు తమవల్లే కలిగిన దుఃఖం నుండి రాజపుత్రులచే విముక్తులగవలసినవారు; కాని మన కారణంగా పురవాసులను దుఃఖంలో పడేయరాదు।
Verse 24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।
ధర్మమే సాక్షాత్తుగా నిలిచినట్లున్న రామునితో లక్ష్మణుడు అన్నాడు—“హే ప్రాజ్ఞా! నాకు ఇదే మార్గం నచ్చింది; త్వరగా రథమెక్కుదాం।”
Verse 25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।
అప్పుడు శ్రీమాన్ రాముడు సుమంత్రునితో అన్నాడు— “ప్రభో సారథీ, రథాన్ని యోగం చేయుము. నేను ఇక్కడి నుండి శీఘ్రంగా అరణ్యానికి బయలుదేరుదును.”
Verse 26
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।
అనంతరం సారథి త్వరగా ఆ ఉత్తమ అశ్వాలతో రథాన్ని యోగం చేసి, తరువాత అంజలి పెట్టి రామునికి నివేదించాడు.
Verse 27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।
“హే మహాబాహో, రథికులలో శ్రేష్ఠుడా! నీ రథం యోగమైంది. నీవు ఆరూఢుడవు—నీకు మంగళం కలుగుగాక—సీతా లక్ష్మణులతో కూడి.”
Verse 28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।
అవసరమైన సామగ్రితో కూడి ఆ రథాన్ని అధిష్ఠించి రాఘవుడు, శీఘ్రగామి మరియు ఆవర్తాలతో కలకలలాడే తమసా నదిని దాటెను.
Verse 29
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।
అలా దాటి, మహాబాహువు శ్రీమాన్ రాముడు శుభమూ నిర్బాధమూ అయిన మహామార్గాన్ని ఆశ్రయించాడు; అది భయాన్ని చూసేవారికీ అభయాన్ని కలిగించేది.
Verse 30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
పౌరులను మోహింపజేయుటకై రాముడు సారథితో పలికెను— “ఓ సారథీ, రథమెక్కి ఉత్తరముఖంగా ప్రయాణించు।”
Verse 31
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
“కొద్దిసేపు వేగంగా వెళ్లి, తరువాత రథాన్ని మళ్లీ తిప్పి తీసుకురా; పౌరులకు నేను ఎక్కడికి వెళ్లానో తెలియనట్లు జాగ్రత్తగా చేయి।”
Verse 32
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।
రాముని మాట విని సారథి అలాగే చేశాడు; తిరిగి వచ్చి రథం సిద్ధమైందని రామునికి నివేదించాడు।
Verse 33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।
అప్పుడు రఘువంశవర్ధకులైన ఆ ఇద్దరు సీతాసహితంగా సుయోజిత రథాన్ని అధిరోహించారు; తరువాత సారథి తపోవనమునకు దారిలో అశ్వాలను ముందుకు ప్రేరేపించాడు।
Verse 34
तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।
అనంతరం మహారథి దాశరథి తన సారథితో కూడ రథమెక్కి వనమునకు బయలుదేరెను. ప్రయాణమంగళ సూచక నిమిత్తములు కనబడగానే సుమంత్రుడు రథమును ఉత్తరాభిముఖంగా తిప్పెను॥
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the risk that the citizens’ devotion will translate into self-inflicted hardship; he therefore chooses a quiet, tactical departure while they sleep, balancing compassion for dependents with the necessity of completing exile.
Exile is framed as intentional dharma-practice: restraint in consumption, vigilance in responsibility, and the principle that a leader should not allow followers to suffer on account of his personal fate.
The Tamasa River and its bank serve as the liminal threshold from Ayodhyā to the forest; cultural markers include sandhyā worship, the leaf-bed tradition, and the auspicious convention of setting out northward as a favorable journey-sign.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.