Sarga 46

Verse 1

ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।

Phir Raghukul ke Ram Tamas nadi ke kinare thehar gaye. Woh jagah bahut acchi thi. Ram ne Sita ko dekha aur Lakshman se yeh bola.

Verse 2

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।

Yeh pehli raat hai van mein. Hamein yahan bheja gaya hai. Tu sadhe rakh. Apne aap ko mat tadpa.

Verse 3

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।

Dekho, yeh jungle bilkul khaali hai. Aisa lag raha hai jaise ro rahe ho. Jaanwar aur chidiya sab apne gharon mein chhup gaye hain.

Verse 4

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।

Aaj Ayodhya shehar meri papa ki rajdhani hai. Yeh shehar mere bina reh ke bahut dukhi hoga. Aur apni auraton aur mardon ke saath, woh mujhe yaad karke roega, isme koi shak nahi.

Verse 5

अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।

Yeh shehar ke log apne raja se bahut pyar karte hain. Raja mein itne gun hain. Aur Lakshman, tum aur main, aur Shatrughna aur Bharata, sabse bhi woh pyar karte hain.

Verse 6

पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।

Main apne papa ko yaad karke dukhi hota hoon. Meri mummy bhi bahut dukhi hai. Dono rote rehte hain, baar baar rote hain.

Verse 7

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।

Bharata toh dharam wala insaan hai. Woh mere papa aur mummy ko samjhayega. Achhi baatein karke unhe tasalli dega, dharam, arth aur kaam ke baare mein baat karke.

Verse 8

भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।

Main Bharat ke dil ke baare mein sochta hoon, baar-baar. Woh itna achha hai, main isliye apne pita aur mata ka dukh nahi manata. Laxman, yeh baat main tumhe bata raha hoon.

Verse 9

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।

Tumne mere saath chal ke bahut achha kiya. Tum jaise veer purush ne yeh kaam kiya hai. Agar tum saath na aate, toh Sita ki hifazat ke liye doosron ki madad leni padti.

Verse 10

अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।

Lakshman, aaj raat ko main sirf paani peeke guzaarunga. Jungle mein khana mil bhi jaye toh mujhe yahi sahi lagta hai.

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।

Ram ne Lakshman se baat karke phir Sumantra ko bola. Usne kaha, 'Sumantra, ghodon ka dhyan rakhna. Koi chhut na jaaye.'

Verse 12

सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।

Sooraj dhalne laga. Sumantra ne ghodon ko baandh diya. Unke liye khana bhi rakh diya. Phir wahin paas baith gaya.

Verse 13

उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।

Shaam ki puja kar li. Raat ho gayi. Sutan ne Ram ke liye sone ki jagah bana di. Lakshman ne bhi saath milke banayi.

Verse 14

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।

Tamasa nadi ke kinare ped ke patton se bistar bana tha. Ram ne dekha. Phir woh Sita aur Lakshman ke saath wahin let gaya.

Verse 15

सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।

Lakshman ne dekha ki Ram aur Sita so gaye hain. Phir woh Sutan se baat karne laga. Usne bataya ki Ram mein kitne achhe gun hain.

Verse 16

जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।

Saumitri poora raat jaaga raha tha. Woh Tamasa nadi ke kinare the. Suta ke saamne woh Ram ke baare mein baat kar raha tha. Phir suraj nikal aaya.

Verse 17

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।

Tamasa ke kinare se thoda door the. Wahan gaay-bhains ka bohut shor tha. Ram ne wahi us raat bitaaya. Apne logon ke saath.

Verse 18

उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।

Subah hote hi Ram utha. Usne apne logon ko dekha. Phir apne bhai Lakshman se bola. Lakshman ke chehre par achhe nishan the.

Verse 19

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।

Lakshman, dekh in logon ko. Hamare liye itna chinta karte hain ki ghar bhi chhod diye. Ab ped ke neeche so rahe hain.

Verse 20

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।

Dekho yeh shehar ke log kaise kasam le baithhe hain ki jab tak hum wapas nahi aate, tab tak soenge nahi. Lagta hai yeh log apni jaan bhi de denge, par apna faisla kabhi nahi todenge.

Verse 21

यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।

Jab tak yeh log so rahein hain, tab tak hum jaldi se rath mein baith ke nikal jaate hain. Raaste mein koi darr nahi, koi rokega nahi.

Verse 22

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।

Isliye Ayodhya ke log jo mujhse bahut pyar karte hain, woh ped ke neeche baith ke ruke hain. Aaj raat woh phir se so payenge nahi.

Verse 23

पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।

Yeh shehar ke log apne aap dukh mein pad gaye hain. Raja ke beton ko hi unhe us dukh se aazaad karna chahiye. Par hum unhe apni wajah se dukhi nahi hone denge.

Verse 24

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।

Lakshman ne Ram se kaha, jo bilkul dharam ki tarah khade the. Bhaiya, mujhe yeh sahi lagta hai. Chalo jaldi se rath mein chadhte hain.

Verse 25

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।

Phir Ram ne Sumantra ko kaha ki ab rath taiyaar karo. Main ab jungle ke liye nikalta hoon. Jaldi karo, yahan se nikalna hai.

Verse 26

सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।

Sumantra jaldi se gaya aur acche ghode jode rath mein. Phir haath jod ke Ram ko bola ki rath taiyaar hai.

Verse 27

अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।

Sumantra ne kaha ki aapka rath taiyaar hai, aap chariots mein sabse bade hain. Sita aur Lakshman ke saath chadho. Bhagwan aapka bhala kare.

Verse 28

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।

Ram ne rath pe sab samaan rakha aur Sita Lakshman ke saath baith gaya. Woh jaldi se Tamasa nadi paar kar gaye. Nadi tez bah rahi thi aur usmein ubhal bhi tha.

Verse 29

स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।

Nadi paar karke Ram bade raste pe nikal gaye. Yeh rasta accha tha, koi problem nahi thi. Jo log darre hue hote hain, unko bhi is raste pe himmat milti hai.

Verse 30

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।

Ram ne saarthi se kaha ki shehar waalon ko thoda confuse karna hai. Tu rath leke aage ja, thoda time baad wapas aa. Aisa karo ki logon ko pata bhi na chale ki main kahan hoon.

Verse 31

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।

Ayodhya ke log bahut pyaar karte hain. Raja Dashrath se, tumse, mujhse, Bharat se, Sabse bahut pyaar karte hain. Aaj jab hum chalenge toh woh bahut dukhi honge.

Verse 32

रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।

Saarthi ne Ram ki baat suni. Usne wapas aake kaha ki rath taiyaar hai. Ab aage kya karna hai woh batao.

Verse 33

तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।

Ram aur Sita rath mein baithe. Saarthi ne ghode ko aage badhaya. Woh us raste se chale gaye jo tapovan ki taraf jaata tha.

Verse 34

तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।

Main baar baar sochta hoon Bharata ke baare mein. Uska dil itna achha hai, koi buri baat nahi hai usme. Ab main apne papa aur mummy ke liye chinta nahi karta, Lakshman.