Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର-ଧର୍ମରେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀଙ୍କୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚୋରି, ହିଂସା ପରି ଆପତ୍କାଳୀନ ଅପରାଧରେ ବ୍ୟାପକ ସାକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସାକ୍ଷ୍ୟର ନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖାଇ ସତ୍ୟ ଲୁଚାଇବା କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହିବା ପୁଣ୍ୟନାଶକ ଓ ମହାପାପ ବୋଲି କହନ୍ତି; ରାଜା ଦଣ୍ଡକୁ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସନ୍ଦେହ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ବହୁଜନ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଅଧିକ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ; ବିରୋଧ/ମିଥ୍ୟାସାକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ତରଭିତ୍ତିକ ଦଣ୍ଡ, କେତେକଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ। ପରେ ମୌଖିକ ସାକ୍ଷ୍ୟରୁ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣକୁ ଯାଇ ଋଣ ଓ ଚୁକ୍ତିପତ୍ର ରଚନା, ସାକ୍ଷୀ-ପ୍ରମାଣନ, ସଂଶୋଧନ, କ୍ଷତି ହେଲେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ, ରସିଦ/ଏଣ୍ଡୋର୍ସମେଣ୍ଟ ନିୟମ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗୁରୁତର ଅଭିଯୋଗରେ ଦିବ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ—ତୁଳା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବିଷ, କୋଷ—ର ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗ୍ୟତା; ଛୋଟ ସନ୍ଦେହରେ ଦେବତା, ଗୁରୁପାଦ ଓ ଇଷ୍ଟ–ପୂର୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दिव्यप्रमाणकथनं अग्निर् उवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବ୍ୟବହାର’ ନାମକ 253ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ 254ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଦିବ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ କଥନ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ତପସ୍ବୀ, ଦାନଶୀଳ, କୁଳୀନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମପ୍ରଧାନ, ଋଜୁ, ପୁତ୍ରବନ୍ତ ଓ ଧନବନ୍ତ (ଲୋକ) ବିଶ୍ୱସନୀୟ।
Verse 2
पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षिणः पञ्च वा त्रयः यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः
ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପାଞ୍ଚ ବା ତିନି ଜଣ ସାକ୍ଷୀ ହେବା ଉଚିତ୍। ଜାତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସାରେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Verse 3
स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः
ସ୍ତ୍ରୀ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ଜୁଆଡି, ମଦ୍ୟପ, ପାଗଳ, ଅଭିଯୁକ୍ତ, ଅଭିନେତା, ପାଷଣ୍ଡ, ଜାଲିଆତି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ବିକଳାଙ୍ଗମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହେବା ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଅଟନ୍ତି।
Verse 4
पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः अमाक्षिणः सर्वसाक्षी चौर्यपारुष्यसाहसे
ପତିତ, ବନ୍ଧୁ, ଆଶ୍ରିତ, ସମ୍ପର୍କୀୟ, ସହାୟକ, ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ଚୋରମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଚୋରି, ଗାଳିଗୁଲଜ ଏବଂ ହିଂସା ମାମଲାରେ ଯେକେହି ସାକ୍ଷୀ ହୋଇପାରିବେ।
Verse 5
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम्
ଉଭୟ ପକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ଏବଂ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ହୋଇପାରିବେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ଋଣ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦଶ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ।
Verse 6
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽह्ननि न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः
ଯେଉଁ ନୀଚ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ, ରାଜା ଛୟାଳିଶ ଦିନରେ ତା’ଠାରୁ ସବୁକିଛି ଜବତ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 7
स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान्
ସେ ପାପରେ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସମାନ; ତେଣୁ ବାଦୀ–ପ୍ରତିବାଦୀଙ୍କ ସମୀପରେ ଥିବା ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ହିଁ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଶୁଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 8
ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां
ସାଧାରଣ ପାପୀମାନଙ୍କର ଲୋକ, ଏବଂ ମହାପାତକୀମାନଙ୍କର ଲୋକ; ଅଗ୍ନିଦାନ (ଆଗ ଲଗାଇବା) କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ଲୋକ, ଓ ସ୍ତ୍ରୀ–ଶିଶୁହନ୍ତାମାନଙ୍କର ଲୋକ—(ଏହି ସବୁ)।
Verse 9
तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् सुकृतं यत्त्वया किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम्
ଯେ ସାକ୍ଷ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ କହେ, ସେ ସେହି ସମସ୍ତ (ଦୁଷ୍ଫଳ) ପାଏ; ଏବଂ ଶତଶତ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଅଳ୍ପ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବ, ସେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 10
तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनान्तथा
ଏ ସବୁ ତାହାର ହିଁ ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ମିଥ୍ୟାରେ ପରାଜିତ କର। ସନ୍ଦେହ ହେଲେ ଅନେକଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର; ସମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣୀଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ତେଣୁ।
Verse 11
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत्
ଗୁଣସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ଯେମାନେ ଅଧିକ ଗୁଣବାନ୍, ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଯାହା ପାଇଁ ସାକ୍ଷୀମାନେ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କହନ୍ତି, ସେ ଜୟୀ ହୁଏ।
Verse 12
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रूवस्तस्य पराजयः उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः
ଯେ ମୁକଦ୍ଦମାକାରୀ ସ୍ଥିର ତଥ୍ୟର ବିପରୀତରେ ଯୁକ୍ତି କରେ, ତାହାର ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ। ସାକ୍ଷୀମାନେ ସାକ୍ଷ୍ୟ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅନ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ଗୁଣ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।
Verse 13
द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युःपूर्वसाक्षिणः पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस् तथा
ପୂର୍ବ ସାକ୍ଷୀମାନେ ଯଦି ନିଜ ପୂର୍ବ ସାକ୍ଷ୍ୟର ବିପରୀତ କହନ୍ତି, ସେମାନେ କୂଟ (ମିଥ୍ୟା) ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ମିଥ୍ୟା ଘଡ଼ିଥିବା ଲୋକ ଓ ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ସାକ୍ଷୀମାନେ—ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
Verse 14
विवादाद्द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत्तमोवृतः
ବିବାଦରେ ନିହ୍ନବ (ଅସ୍ୱୀକାର) କଲେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ନିର୍ବାସନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯେ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଶୁଣାଇ ପରେ ତାହାକୁ ନାକାରେ, ସେ ତମସ୍ରେ ଆବୃତ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 15
स दाप्यो ऽष्टगुणम् दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यअनृतं वदेत्
ତାହାଠାରୁ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଆଦାୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିର୍ବାସନ। ଯେଉଁଠାରେ (ସାକ୍ଷ୍ୟର ଫଳରେ) ବର୍ଣ୍ଣୀୟମାନଙ୍କ ବଧ ଘଟିବା ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ, ସେଠାରେ ସାକ୍ଷ୍ୟରେ ଅନୃତ କହିବା (ଅପବାଦରୂପେ) କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
यः कश्चिदर्थो ऽभिमतः स्वरुच्या तु परस्परं लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्
ପରସ୍ପର ନିଜ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେ କୌଣସି ବ୍ୟବହାର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଥିପାଇଁ ସାକ୍ଷୀସହିତ ଲିଖିତ ପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଧନିକ (ଋଣଦାତା)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତିଆରି ହେଉ।
Verse 17
समामासतदर्हाहर् नामजातिस्वगोत्रजैः सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम्
ଲେଖପତ୍ରରେ ସମ୍ବତ୍ସର, ମାସ ଓ ଯଥୋଚିତ ତିଥି ଆଦି ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିର ନାମ, ଜାତି, ନିଜ ଗୋତ୍ର, ସହ-ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ନାମ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଆଦି ପରିଚୟ-ଚିହ୍ନ ଲେଖିବା ଦରକାର।
Verse 18
समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं
ବ୍ୟବହାର ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଋଣୀ ନିଜ ହସ୍ତେ ନିଜ ନାମ ଲେଖି—“ଏହି ପତ୍ରରେ ଉପରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ମତ ମୋର ସମ୍ମତି; ମୁଁ ଅମୁକ, ଅମୁକଙ୍କ ପୁତ୍ର” ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିବ।
Verse 19
साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः
ସାକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହସ୍ତେ, ପିତାଙ୍କ ନାମ ପୂର୍ବକ, ପତ୍ରରେ—“ଏଠାରେ ମୁଁ ଅମୁକ ସାକ୍ଷୀ” ବୋଲି ଲେଖିବେ; ଏଭଳି ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ-ଲେଖ ହେବ।
Verse 20
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यालेकयेत् स्वमतन्तु सः साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः
ଯଦି ଋଣୀ ଅଲିପିଜ୍ଞ (ନିରକ୍ଷର) ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ନିଜ ବକ୍ତବ୍ୟ ଲେଖି ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ନିଜେ ସାକ୍ଷୀ ହେବ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସାକ୍ଷୀ ହେବ।
Verse 21
उभयाभ्यर्थितेनैतन्मया ह्य् अमुकसूनुना लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽथान्ततो लिखेत्
ତାପରେ ଶେଷରେ ଲେଖକ ଲେଖିବ—“ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅନୁରୋଧରେ ମୁଁ, ଅମୁକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅମୁକ, ଏହା ଲେଖିଲି; ଅମୁକ ପାଇଁ” ବୋଲି।
Verse 22
विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते
ସାକ୍ଷୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲେଖ୍ୟ ଦଲିଲ ଓ ନିଜ ହସ୍ତଲିଖିତ ଯାହା କିଛି—ସବୁ ପ୍ରମାଣ ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବଳ କିମ୍ବା ଠକେଇରେ କରାଯାଇଥିଲେ ତାହା ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।
Verse 23
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते
ଲେଖ୍ୟ ପତ୍ରରେ କୃତ ଋଣ ତିନିଜଣ ପୁରୁଷ (ତିନି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ/ନିଶ୍ଚୟ) ଅନୁସାରେ ଦେୟ; ଏବଂ ଗିରବ (ଆଧି) ଋଣ ଫେରାଇ ନଦେଉଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ୍ୟ।
Verse 24
देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत्
ଲେଖ୍ୟ ପତ୍ର ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ଥାଇ, ପଢ଼ିବାକୁ କଷ୍ଟକର ହୋଇ, ନଷ୍ଟ, ମିଟାଯାଇ, ଚୋରି, ଫାଟି, କଟି କିମ୍ବା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ—ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ଲେଖ୍ୟ ପତ୍ର କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 25
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितन्तु यत् युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः
ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅର୍ଥର ବିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ହସ୍ତଲିଖିତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରାପ୍ତି (ସତ୍ୟାପନ), ବ୍ୟବହାର-କ୍ରିୟା, ଚିହ୍ନ, ପ୍ରସଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଆଗମ (ପ୍ରାମାଣିକ ପରମ୍ପରା) ହେତୁଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमर्णिनः धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्
ଲେଖ୍ୟ ପତ୍ରର ପଛପଟେ ଋଣୀ କରିଥିବା ପ୍ରବିଷ୍ଟି-ଲେଖ (ପରିଶୋଧ/ନିଷ୍ପତ୍ତି ନୋଟ) ଲେଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧନୀ (ଲେନଦାର) ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ନିଜ ହସ୍ତଚିହ୍ନିତ ରସିଦ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 27
दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् साक्षिमच्च भवेद्यत्तु तद्दातव्यं ससाक्षिकं
ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷର ପୂରଣ କରି ଲିଖିତ ପତ୍ର ପଢ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇବା ଉଚିତ। ଯାହା ସାକ୍ଷୀଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେବା ଦରକାର, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାକ୍ଷୀସହିତ କରି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि
ଏଠାରେ ବିଶୁଦ୍ଧି (ନିର୍ଦୋଷତା) ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ-ପରୀକ୍ଷା ହେଲା—ତୁଳା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବିଷ ଏବଂ କୋଷ-ପରୀକ୍ଷା। ମହାଭିଯୋଗରେ, ଯେତେବେଳେ ଅଭିଯୋକ୍ତା ଉଚ୍ଚସ୍ଥ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।
Verse 29
रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः विनापि शीर्षकात् कुर्यान्नृपद्रोहे ऽथ पातके
ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଅନ୍ୟଜଣେ ମୁହଁ ଫେରାଇବେ। କିମ୍ବା ଶିରଚ୍ଛେଦ-ଖଣ୍ଡ ବିନା ମଧ୍ୟ, ରାଜଦ୍ରୋହ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପାତକରେ ଏହି ଦଣ୍ଡକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा
ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ଫାଳ (ହଳର ଫାଳ) ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁଳା (ତୋଳ) ଓ ବିଷ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଜହିତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗରେ ଶୁଚି ଲୋକେ ସଦା ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବହନ କରିବେ।
Verse 31
सहस्रार्थे तुलादीनि कोषमल्पे ऽपि दापयेत् शतार्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग् भवेत्
ହଜାର ମୂଲ୍ୟର ପ୍ରକରଣରେ ତୁଳା ଆଦି ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ, ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୋଷ (ଶୁଳ୍କ/ଦଣ୍ଡ) ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟବହାର ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଶତର ଅର୍ଧ ଦେବାକୁ କହିବା ଉଚିତ; ଅଶୁଦ୍ଧ (କପଟ/ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ହେଲେ ସେ ଦଣ୍ଡଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 32
सचेलस्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् कारयेत्दर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ
ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟେ ଉପବାସୀ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଡାକି, ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଭ-ଦିବ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବ।
Verse 33
तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां अग्निर्ज्वलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा
ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ପଙ୍ଗୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୁଳା (ତୋଳା) ପରୀକ୍ଷା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶୂଦ୍ର ପାଇଁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷା, କିମ୍ବା ସାତ ଯବଦାଣା ପ୍ରମାଣରେ ବିଷ ପରୀକ୍ଷା।
Verse 34
तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः
ତୁଳାଧାରଣ ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ତୁଳାରେ ଚଢ଼େ; ପ୍ରମାଣ ଭାର ସହ ସମ କରି ଏକ ରେଖା (ଚିହ୍ନ) ଆଙ୍କି ପରେ ତାକୁ ନମାଯାଏ।
Verse 35
आदित्यचन्द्रावनिलो ऽनलश् च द्यौर्भूमिरापोहृदयं यमश् च अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ନିଜ ହୃଦୟ ଓ ଯମ; ଦିନ ଓ ରାତି, ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ଧର୍ମ ନିଜେ—ଏ ସମସ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 36
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय
ହେ ତୁଳା! ତୁମେ ସତ୍ୟର ଧାମ, ପୁରାତନକାଳେ ଦେବମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ସତ୍ୟ କହି ମୋତେ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ କର।
Verse 37
यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय शुद्धश्चेद्गमयोर्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत्
ଯଦି ମୁଁ ପାପକର୍ତ୍ତା, ହେ ମାତା, ତେବେ ମୋତେ ଅଧୋକୁ ନେଇଯାଅ; ଯଦି ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ତେବେ ମୋତେ ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ନେଇଯାଅ—ଏଭଳି ତୁଳା-କ୍ରିୟାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।
Verse 38
करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् सप्ताश्वप्त्यस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत्
ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ଧାନକଣାରେ ଦୁଇ ହାତକୁ ଚିହ୍ନିତ କରି, ପରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ତା’ପରେ ଅଶ୍ୱପ୍ତୀର ସାତଟି ପତ୍ରକୁ ସୂତାରେ ବେଷ୍ଟନ କରିବ।
Verse 39
त्वमेव सर्वभूतानामन्तश् चरसि पावक साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्गरे मम
ହେ ପାବକ! ତୁମେ ସାକ୍ଷୀସଦୃଶ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଚର। ହେ ଅଙ୍ଗାର! ମୋ ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ କହ।
Verse 40
तस्येत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् अग्निर्वर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि
ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଭୟ ହାତରେ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ପଞ୍ଚାଶ ପଳ ଓଜନର ସମ ଲୋହପିଣ୍ଡକୁ ଗାଠ ରୂପେ ରଖିବ।
Verse 41
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शतैर् व्रजेत् षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम्
ସେହି ମାପକୁ ଆଧାର କରି ଶତଶତ କ୍ରମେ ସାତଟି ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବ। ଗୋଟିଏ ମଣ୍ଡଳ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ସେତିକି।
Verse 42
मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत्
ଅଗ୍ନିକୁ ପାଖେ ରଖିଲେ, କୁଟା ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ହୋଇ ଅଦଗ୍ଧ ଆହୁତି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ କ୍ରିୟାମଧ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲେ କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହ ହେଲେ, ତାହାକୁ ହଟାଇ ପୁନର୍ବାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम्
ହେ ବରୁଣ! ତୁମେ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପବିତ୍ର; ହେ ପାବନ, ଯାହା ଶୋଧନୀୟ ତାହାକୁ ଶୋଧନ କର। ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ମୋତେ ରକ୍ଷା କର—ଏହାକୁ ‘ଅଭିଶସ୍ତକ’ ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ।
Verse 44
नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् समकालमिषुं मुक्तमानीयान्यो जवो नरः
ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି, ଜଂଘା ଧରି ଜଳରେ ଡୁବିବା ଉଚିତ। ସେହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ପୁରୁଷ ବାଣ ଛାଡ଼ି ତାହାକୁ ପୁନଃ ଆଣିବ।
Verse 45
यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात् त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित
ଯଦି ସେହି (ଜଳରେ) ନିମଗ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ। ହେ ବିଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସତ୍ୟଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 46
त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् एवमुक्त्वा विषं सार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजं
“ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ସତ୍ୟବଳରେ ମୋ ପାଇଁ ଅମୃତ ହେଅ।” ଏମିତି କହି, ହିମାଳୟଜାତ ‘ସାର୍ଙ୍ଗ’ ନାମକ ବିଷ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
यस्य वेगैर् विना जीर्णं शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकमाहरेत्
ଯାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଦେହବେଗ ଯଥାର୍ଥରେ ନିଷ୍କାସିତ ନହୋଇ ମଧ୍ୟ ପାଚନ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ଅନୁଗ୍ରହଦାତା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜି ସେହି ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନର ଜଳ ଆଣିବା ଉଚିତ।
Verse 48
संश्राव्य पापयेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् आचतुर्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम्
ଦୋଷକୁ ସଂଶ୍ରାବ୍ୟ କରି (ଅର୍ଥାତ୍ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ଘୋଷଣା/ସ୍ୱୀକାର କରି) ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବ। ତେଣୁ ସେହି ଜଳରୁ ତିନି ପ୍ରସୃତି ପରିମାଣ ଜଳ ପିବ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୋଷ ନ ରାଜଦୋଷ, ନ ଦୈବିକ (ଦେବାପରାଧ), ସେଠାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନିୟମ।
Verse 49
व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् सत्यवाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च
ଯଦି ଘୋର ବିପଦ ଘଟେ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେବ। (ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣରେ) ସତ୍ୟବାହନ, ଶସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଗୋ, ବୀଜ, କନକ (ସୁନା) ଆଦି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
Verse 50
देवतागुरुपादाश् च इष्टापूर्तकृतानि च इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये
ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାମରେ, ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ, ଏବଂ ନିଜ ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ କର୍ମରେ ଶପଥ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱଳ୍ପ ସନ୍ଦେହରେ ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ ସହଜ ଶପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
Qualified witnesses are described as ascetic, charitable, well-born, truthful, dharma-oriented, straightforward, possessing sons, and financially established; additionally, they should be engaged in the pañca-yajña duties, typically in groups of three or five.
Women, the very old, children, gamblers, intoxicated or deranged persons, censured/accused persons, performers, sectarians, forgers, and impaired persons are listed as disqualified; however, in cases like theft, violence/assault, and forcible outrage, broader testimony is allowed.
Withholding known testimony is treated as a serious offense: the king may impose severe forfeiture, and the person is equated with false witnesses in sin and punishment.
In doubt, the statement of the many is preferred; among equals, the virtuous; and when credibility differs, the testimony of those with superior qualifications prevails—even over earlier testimony if later witnesses are more reliable.
The chapter prescribes written instruments marked with date and identity details (name, jāti/varṇa markers, gotra, father’s name), debtor acknowledgment in his own hand, witness attestations, scribe’s colophon, and validity of self-written documents—except those produced by force or fraud.
The ordeals are balance (tulā), fire (agni), water (āpaḥ), poison (viṣa), and koṣa; they are applied in grave accusations, particularly when the accuser is of high standing, with procedural constraints and suitability rules.