Adhyaya 253

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः व्यवहारकथनं अग्निर् उवाच गृहीतार्थः क्रमाद्दाप्यो धनिनामधमर्णिकः दत्वा तु ब्राह्मणायादौ नृपतेस्तदनन्तरम्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବ୍ୟବହାର’ ନାମକ ୨୫୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ବ୍ୟବହାରକଥନ’ ନାମକ ୨୫୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯେ ଋଣୀ ପରଧନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, ସେ ଧନିମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବ; ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ତାପରେ ରାଜାଙ୍କୁ।

Verse 2

राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं स्मृतम् पञ्चकन्तु शतं दाप्यः प्राप्तार्थो ह्य् उत्तमर्णकः

ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଋଣୀଠାରୁ ଦେୟ ଆଦାୟ କରାଯିବ; ଆଦାୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଦଶମାଂଶ ନିଆଯାଏ—ଏହା ସ୍ମୃତିରେ କହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଶତରେ ପାଞ୍ଚ (ଅର୍ଥାତ ପାଞ୍ଚ ଶତକ) ମାତ୍ର ନିଆଯିବ, କାରଣ ଧନି ନିଜ ପ୍ରାପ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି।

Verse 3

हीनजातिं परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर् दाप्यो यथोदयम्

ନିମ୍ନ ସ୍ଥିତିର ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ତାକୁ ଋଣ ଶୋଧ ପାଇଁ କାମ କରାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦରିଦ୍ର ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଆୟ ଯେପରି ଉଦୟ ହୁଏ ସେହିଅନୁସାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ, କିଷ୍ତିରେ ଦେବାକୁ କରାଯିବ।

Verse 4

दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकन्धनम् मध्यस्थस्थापितं तत्स्याद्वर्धते न ततः परं

ଯେ ଯଥାବିଧି ଦିଆଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ ଏବଂ ନିଜ ଧନକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରେନାହିଁ, ତାହାର ଧନ ଯେନେ ନିରପେକ୍ଷ ରକ୍ଷକଙ୍କ ହାତରେ ରଖା; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ବଢ଼େନାହିଁ।

Verse 5

ऋक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैव च पुत्रो ऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य ऋक्थिनः

ଯେ ଉତ୍ତରାଧିକାର (ଋକ୍ଥ) ଗ୍ରହଣ କରେ ସେ ଋଣ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ; ଏହିପରି ଯେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ସେମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରହୀନ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀର ପୁତ୍ର—ଯଦି ତାହାର ଧନ ଅନ୍ୟାଶ୍ରିତ ନୁହେଁ—ସେଇ ଯଥାର୍ଥ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ।

Verse 6

अविभुक्तैः कुटुम्बार्थं यदृणन्तु कृतम्भवेत् दद्युस्तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि

ଅବିଭକ୍ତ ସଂଯୁକ୍ତ ପରିବାର ଯଦି ଗୃହହିତ ପାଇଁ ଋଣ କରିଥାଏ, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘକାଳ ପ୍ରବାସରେ ଥିଲେ, ତାହାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ସେ ଋଣ ଶୋଧିବେ।

Verse 7

न योषित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता दद्यादृते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा

ସ୍ତ୍ରୀ ପତି କିମ୍ବା ପୁତ୍ର ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦାନ/ବଣ୍ଟନ କରିବେନାହିଁ; ପିତା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦେବେନାହିଁ—କୁଟୁମ୍ବ ଆବଶ୍ୟକତା ବ୍ୟତୀତ। ସେହିପରି ପତି ସ୍ତ୍ରୀ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦେବେନାହିଁ।

Verse 8

गोपशौण्डिकशैनूषरजकव्याधयोषितां ऋणं दद्यात्पतिस्त्वासां यस्माद्वृत्तिस्तदाश्रया

ଗୋପ, ମଦ୍ୟବିକ୍ରେତା, ଶୈନୂଷ (ଶିବିର-ସେବକ), ରଜକ ଓ ବ୍ୟାଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଋଣ ପତି ଶୋଧିବେ; କାରଣ ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ତାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି।

Verse 9

प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतं स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यस्त्री दातुमर्हति

ଯେ ଋଣ ଯଥାବିଧି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ସେ ଋଣ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜେ ଦେବା ଉଚିତ—ପତି ସହ ଯୁକ୍ତଭାବେ କରାହେଉ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ କରାହେଉ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ସେ ଋଣ ଦେବାକୁ ଅଧିକାରୀ/ଦାୟିନୀ ନୁହେଁ।

Verse 10

पितरि प्रोषिते प्रेते व्यसाभिप्लुते ऽथ वा पुत्रपौत्रैर् ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभावितम्

ପିତା ପ୍ରବାସରେ ଥିଲେ, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କିମ୍ବା ବିପଦରେ ଆବୃତ ହେଲେ, ଋଣ ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେୟ; ଅସ୍ୱୀକାର ହେଲେ ସାକ୍ଷୀଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରାଯିବ।

Verse 11

सुराकामद्यूतकृतन्दण्डशुल्कावशिष्टकम् वृथा दानं तथैवेह पुत्रो दद्यान्न पैतृकम्

ମଦ୍ୟ, କାମାସକ୍ତି, ଜୁଆ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଶୁଳ୍କ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଆସିଥିବା ଧନର ଅବଶିଷ୍ଟରୁ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ ଏଠାରେ ନିଷ୍ଫଳ (ଧର୍ମଫଳହୀନ) ଅଟେ। ଏହିପରି ପୁତ୍ର ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 12

भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि व्यसनाभिप्लुतेपि वेति ख , घ , ञ च प्रतिभाव्यमृणं ग्राह्यमविभक्तेन च स्मृतम्

ଭାଇମାନେ, ଦମ୍ପତି, ଏବଂ ପିତା-ପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଜାମିନ (ପ୍ରତିଭା) ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଋଣ ଆଦାୟଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଅବିଭକ୍ତ ସହଭାଗୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଦାୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 13

दर्शने प्रत्यये दाने प्रतिभाव्यं विधीयते आधौ तु वितथे दाप्या वितथस्य सुता अपि

ଆଦାଲତରେ ଉପସ୍ଥିତି (ଦର୍ଶନ), ପ୍ରମାଣ/ସିଦ୍ଧି (ପ୍ରତ୍ୟୟ), ଏବଂ ଦାନ/ହସ୍ତାନ୍ତର (ଦାନ) ବିଷୟରେ ଜାମିନ (ପ୍ରତିଭା) ନିଯୁକ୍ତିର ବିଧାନ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଯଦି ଜାମିନଦାର ମିଥ୍ୟା/ବିଫଳ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ମିଥ୍ୟା ଜାମିନଦାରର କନ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେୟ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯିବ।

Verse 14

दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिको ऽपि वा न तत्पुत्रा धनं दद्युर्दद्युर्दानाय ये स्थिताः

ଯେଉଁଠାରେ ଉପସ୍ଥିତି ପାଇଁ ପ୍ରତିଭୂ ମୃତ ହୋଇଛି, କିମ୍ବା ଦେୟ ନିଶ୍ଚୟକାରୀ ପ୍ରତିଭୂ ମଧ୍ୟ ମୃତ, ସେଠାରେ ତାହାର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସେଇ ଧନ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦାନ-ବିତରଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତମାନେ ତାହାକୁ ଦାନରୂପେ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 15

बहवः स्युर्यदि स्वांशैर् दद्युः प्रतिभुवो धनम् एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथा रुचि

ଯଦି ପ୍ରତିଭୂ ଅନେକ ଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶ ଅନୁସାରେ ଧନ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ଏକ ଛାୟା-ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା (ଏକ ଦଳ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ) ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଧନିକ (ଋଣଦାତା) ନିଜ ରୁଚି ଅନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବ।

Verse 16

प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत्

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିଭୂକୁ ପ୍ରକାଶରେ (ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ) ଧନିକଙ୍କୁ ଧନ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଋଣୀ ସେଇ ରାଶି ପ୍ରତିଭୂକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ପ୍ରତିଦାନ କରିବ; ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଋଣୀଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ ପଡ଼େ।

Verse 17

स्वसन्ततिस्त्रीपशव्यं धान्यं द्विगुणमेव च वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस् तथा

ନିଜ ସନ୍ତାନ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପଶୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟରେ ଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ବସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି; ଘୃତ ଆଦି ରସଦ୍ରବ୍ୟ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 18

आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते काले कालकृतं नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति

ଋଣ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେଲେ ଆଧି (ଗିରବ) ନଷ୍ଟ/ଜବତ ହୁଏ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମୋଚନ ନ କଲେ କାଳକୃତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଫଳଭୋଗ୍ୟ (ଫଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ଧରା) ଗିରବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 19

गोप्याधिभोग्यो नावृद्धिः सोपकारे ऽथ भाविते नष्टो देयो विनष्टश् च दैवराजकृतादृते

ଗୋପନୀୟ ଭାବେ ରକ୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ଭୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଗିରବ/ନିକ୍ଷେପରେ କୌଣସି ବୃଦ୍ଧି (ସୁଦ) ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଲାଭ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବାକୁ ହେବ—ଦୈବକୃତ କିମ୍ବା ରାଜକୃତ ହାନି ବ୍ୟତୀତ।

Verse 20

आधेः स्वीकरणात्सिद्धौरक्षमाणोप्यसारताम् यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग् वा धनी भवेत्

ଗିରବ ବିଧିମତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ସିଦ୍ଧ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଯଦି ଗିରବ ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ/ସାର କମିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଗିରବ ନିଆଯାଇପାରେ; କିମ୍ବା ଧନୀ ଋଣୀର ଧନରେ ଅଂଶ ପାଇବାର ଅଧିକାରୀ ହେବ, ଅଥବା ସେତେ ପରିମାଣରେ ମାଲିକ ହେବ।

Verse 21

चरित्रं बन्धककृतं सवृद्धं दापयेद्वनं सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्

ଗିରବ-ଋଣର ଦେୟକୁ ବୃଦ୍ଧି (ସୁଦ) ସହିତ ଦେଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉ। କିନ୍ତୁ କପଟ ‘ସତ୍ୟ-ନିଶ୍ଚୟ/ସତ୍ୟଙ୍କାର’ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଧନ/ବସ୍ତୁକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ପ୍ରତିଦାନ କରାଯାଉ।

Verse 22

उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिर्दण्डो ऽन्यथा भवेत् प्रयोजके सति धनं कुलेन्यस्याधिमाप्नुयात्

ଗିରବଦାତା (ଦେୟ ରାଶି ସହ) ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଗିରବ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଦଣ୍ଡ ହେବ। ଗିରବଦାତା ଅନୁପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅଧିକୃତ ପ୍ରତିନିଧି ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ଏହି କୁଳର ପକ୍ଷରୁ ଗିରବ ଛୁଟାଇ ଧନ/ବସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।

Verse 23

तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः प्रतिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतमिति ख , ग , घ , छ , ज , ट च विना धारणकाद्वापि विक्रीणीते ससाक्षिकम्

କିମ୍ବା ସେହି ସମୟର ମୂଲ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦାମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧି (ସୁଦ) ବିନା ରହିବା ଉଚିତ। ଜାମିନ୍‌ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଋଣ ଏବଂ ଅବିଭକ୍ତ ସହ-ମାଲିକଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ (ସ୍ୱାଧୀନ ସାକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ)—ଏହିପରି ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। (ଖ, ଗ, ଘ, ଛ, ଜ, ଟ ପାଠରେ) ଲିଖିତ ପତ୍ର ବିନା ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିକ୍ରୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 24

यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु मोच्यश्चाधिस्तदुत्पाद्य प्रविष्टे द्विगुणे धने

ଯେତେବେଳେ ଗିରବି/ବନ୍ଧକରେ ଋଣ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଗିରବି ବସ୍ତୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଫଳ/ଉତ୍ପାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୂଳଧନର ଦ୍ୱିଗୁଣ ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଗିରବିଧାରକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗଣାଯାଏ।

Verse 25

व्यसनस्थमनाख्याय हस्ते ऽन्यस्य यदर्पयेत् द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्

ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି କିଛି ନ କହି ଅନ୍ୟର ହାତରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ‘ଔପନିଧିକ’ (ଗୁପ୍ତ/ଅଘୋଷିତ ନିକ୍ଷେପ) ଭାବେ ଗଣ୍ୟ; ତାହାକୁ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 26

न दाप्यो ऽपहृतं तत्तु राजदैवकतस्करैः प्रेषश्चेन्मार्गिते दत्ते दाप्यो दण्डश् च तत्समम्

ରାଜକର୍ମଚାରୀ, ଦୈବାପଦ କିମ୍ବା ଚୋର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ରକ୍ଷକ/ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରି ଦେୟ କରାଯିବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମାଗି ଖୋଜିବା ପରେ ସେବକ/ଏଜେଣ୍ଟ ତାହା ଦେଇଦେଲେ (ଅର୍ଥାତ ଲୁଚାଇଥିଲେ), ତେବେ ସେହି ମୂଲ୍ୟ ସମାନ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।

Verse 27

आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयं याचितावाहितन्यासे निक्षेपेष्वप्ययं विधिः

ଯେ କେହି ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିକ୍ଷେପ/ଜମା ଅପହରଣ କରେ, ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ଏବଂ ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଲାଭ/ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଫେରାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏହି ନିୟମ ଯାଚିତ-ନ୍ୟାସ, ଆବହିତ-ନ୍ୟାସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିକ୍ଷେପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।