Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ଭୂମିଦାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦାନର ବାହ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଶିକ୍ଷା—ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାଣ—ରେ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ନାଭି ତଳ କନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ନାଡୀଚକ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ୭୨,୦୦୦ ନାଡୀ ଏବଂ ଇଡା, ପିଙ୍ଗଳା, ସୁଷୁମ୍ନା ଆଦି ଦଶ ପ୍ରଧାନ ନାଡୀ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଦଶ ବାୟୁ—ପାଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ (ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ) ଓ ପାଞ୍ଚ ଉପବାୟୁ (ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ)—ର ଦେହକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାଣ–ଅପାନର ଦିନ-ରାତି ଧ୍ରୁବତା ଦର୍ଶାଯାଏ। ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବିଷୁବ, ଅୟନ, ଅଧିମାସ, ଋଣ, ଊନରାତ୍ର, ଧନ ଇତ୍ୟାଦି କାଳଚିହ୍ନକୁ ଦେହଲକ୍ଷଣ ଓ ଶ୍ୱାସସଙ୍କେତ ସହ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱକାଳ ପାଠର ମୀମାଂସା ସୂଚିତ ହୁଏ। ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେଚନ କ୍ରମରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ପରେ ଅଜପା-ଜପ (ଗାୟତ୍ରୀର ସ୍ୱାଭାବିକ ଜପ) ଓ ହଂସ ସାଧନା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ହୃଦୟପ୍ରଦେଶରେ କୁଣ୍ଡଲିନୀ, ଅମୃତଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ଦେହରେ ଦେବତାସ୍ଥାନ—ହୃଦୟେ ବ୍ରହ୍ମା, କଣ୍ଠେ ବିଷ୍ଣୁ, ତାଳୁରେ ରୁଦ୍ର, ଲଲାଟେ ମହେଶ୍ୱର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ପ୍ରାସାଦ’ ସଦୃଶ ଗଠନ ଭାବେ ଧରି ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ-ପ୍ଲୁତ ମାତ୍ରା, ଫଟ୍ ଦ୍ୱାରା ମାରଣ ପ୍ରୟୋଗ, ହୃଦୟମନ୍ତ୍ରରେ ଆକୃଷ୍ଟି, ଜପ-ହୋମ ସଂଖ୍ୟା, ତ୍ରିଶୂନ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଓଁ-ଗାୟତ୍ରୀ-ରୁଦ୍ରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ/ଗୁରୁଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured subtle-physiology: 72,000 nāḍīs from the kanda below the navel; ten principal nāḍīs (including iḍā, piṅgalā, suṣumṇā); and ten vāyus with precise functional definitions, integrated with prāṇāyāma steps (pūraka–kumbhaka–release).
It internalizes dharma through disciplined breath and mantra: ajapā-japa and haṃsa contemplation purify the practitioner, establish deity-awareness within the body via nyāsa, and present mantra as a ‘prāsāda’ whose correct phonetics and method lead to siddhi and, through tri-śūnya insight, liberation.
Gāyatrī is called Ajapā (spontaneous, unforced repetition), identified as embodying Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara; repeating it is said to end rebirth.
An ācārya must be endowed with the thirty-eight kalās; a true guru is described as one who knows Oṁkāra, Gāyatrī, and the Rudra-deities and their principles.