Sukta 74
Sukta 8.74
Agni (Atithi, Jātavedas)
हे सूक्त मुख्यतः अग्नीची अतिथी (दैवी पाहुणा) आणि जातवेदस् म्हणून स्तुती करते—प्रत्येक कुळाने स्वागत करून घरातील अग्नी म्हणून प्रतिष्ठापित केलेला, बळ, समृद्धी आणि मंगलमय शांती देणारा अंतर्वासी अग्नी. अगदी जवळचा, घरगुती प्रतिमांचा आधार घेत कवी अग्नीने सर्वात मधुर स्तुती स्वीकारावी, तिच्यामुळे तो अधिक सामर्थ्यवान व्हावा आणि उपासकांसाठी संपन्नता दृढ करावी अशी प्रार्थना करतो. शेवटच्या भागात महान नदी परुष्णीचेही आवाहन येते; त्यामुळे सूक्तातील शक्ती व संरक्षणाचा भाव वैदिक जीवन व प्रवासाच्या ठोस भू-दृश्याशी जोडला जातो.
Mantras
Mantra 1
विशोविशो वो अतिथिं वाजयन्तः पुरुप्रियम् । अग्निं वो दुर्यं वचः स्तुषे शूषस्य मन्मभिः ॥
हे विश्वो-विश्व जनांनो! बलसमृद्धी वाढविणारे तुम्ही तुमचा अतिथी—बहुप्रिय अग्नी—पुढे स्थापिता. तुमच्या गृहांत वसणाऱ्या (दुर्य) त्या अग्नीची मी वाणीने, आणि उष्ण तेजाच्या मनोभावांनी स्तुती करतो.
Mantra 2
यं जनासो हविष्मन्तो मित्रं न सर्पिरासुतिम् । प्रशंसन्ति प्रशस्तिभिः ॥
ज्याला मनुष्यांतील हविष्मंत जन मित्रासारखा, ज्याची घृत-आसुती (सर्पिरासुति) आहे, अशा त्याला प्रशस्तींनी प्रशंसा करतात—त्या अग्नीची स्तोत्रे स्तुती करतात.
Mantra 3
पन्यांसं जातवेदसं यो देवतात्युद्यता । हव्यान्यैरयद्दिवि ॥
वंदनीय जातवेदस्—जो देवत्वाकडे उद्यत होऊन, दिवि (दिव्य लोकात) हव्यांना प्रवर्तित करतो.
Mantra 4
आगन्म वृत्रहन्तमं ज्येष्ठमग्निमानवम् । यस्य श्रुतर्वा बृहन्नार्क्षो अनीक एधते ॥
आम्ही त्या परम वृत्रहंत्या, ज्येष्ठ—प्राचीन-नव—अग्निकडे आलो आहोत; ज्याची विशाल, दूर-ऐकणारी शक्ती प्रकटतेच्या अग्रभागी वाढत व तेजस्वी होत जाते.
Mantra 5
अमृतं जातवेदसं तिरस्तमांसि दर्शतम् । घृताहवनमीड्यम् ॥
अमृत जातवेदस्—अंधारांच्या पलीकडेही दर्शनीय; घृताहुतींनी आवाहन केला जाणारा, ईड्य—वंदनीय, साधकाच्या आकांक्षेने शोधण्याजोगा.
Mantra 6
सबाधो यं जना इमेऽग्निं हव्येभिरीळते । जुह्वानासो यतस्रुचः ॥
अविभक्त भावाने हे लोक हविर्भिः अग्नीचे ईळन करतात; यतस्रुच—संयत स्रुच धारण करून—आहुती ओतत, अर्पणकर्मात शिस्तबद्ध असतात.
Mantra 7
इयं ते नव्यसी मतिरग्ने अधाय्यस्मदा । मन्द्र सुजात सुक्रतोऽमूर दस्मातिथे ॥
हे अग्ने! आमची ही नव्याती-नवी मति (प्रेरणा) तुझ्यात स्थापिली आहे. हे मन्द्र, सुजात, सुक्रतु—अमूढ, अद्भुत अतिथी—जवळ ये.
Mantra 8
सा ते अग्ने शंतमा चनिष्ठा भवतु प्रिया । तया वर्धस्व सुष्टुतः ॥
हे अग्ने! ती (मति) तुझ्यासाठी अत्यंत शांतिदायिनी, सर्वात निकटची व प्रिय होवो. तिच्यामुळे तू, सुष्टुत (सु-स्तुत), वाढ—तुझ्या बळात वृद्धिंगत हो.
Mantra 9
सा द्युम्नैर्द्युम्निनी बृहदुपोप श्रवसि श्रवः । दधीत वृत्रतूर्ये ॥
ती प्रेरणा, द्युम्नांनी द्युम्निनी होऊन, आमच्या श्रवणात महत् यश-कीर्ती अधिकाधिक जवळ स्थापो; ती वृत्र-तूर्य (वृत्रवधाच्या संग्राम) मध्ये विजयबल दृढपणे धरो.
Mantra 10
अश्वमिद्गां रथप्रां त्वेषमिन्द्रं न सत्पतिम् । यस्य श्रवांसि तूर्वथ पन्यम्पन्यं च कृष्टयः ॥
तो अश्व-बल, प्रकाशाची गाय, आणि पुढे धावणारा रथ देतो—इंद्रासारखा तेजस्वी, मार्गाचा खरा अधिपती; ज्याची कीर्ती, हे तूर्वथ, जनसमूह वारंवार ‘अतिशय स्तुत्य’ म्हणून गातात।
Mantra 11
यं त्वा गोपवनो गिरा चनिष्ठदग्ने अङ्गिरः । स पावक श्रुधी हवम् ॥
हे अग्नी, प्रकाशमान धेनूंचा रक्षक अङ्गिरस् वाणीने तुला प्रज्वलित करीतो. हे पावक, आमचे हवि-आह्वान ऐक।
Mantra 12
यं त्वा जनास ईळते सबाधो वाजसातये । स बोधि वृत्रतूर्ये ॥
ज्याला जनसमूह पूजतात—वाज-प्राप्तीत अजेय—तो तू जागा हो; वृत्र-तूर्ये (वृत्र-अवरोध-भेदन संग्रामात) आमच्यात बोधवान् होऊन क्रियाशील हो।
Mantra 13
अहं हुवान आर्क्षे श्रुतर्वणि मदच्युति । शर्धांसीव स्तुकाविनां मृक्षा शीर्षा चतुर्णाम् ॥
मी, गरुड (सूर्य-पक्षी) यांच्या विस्तीर्ण उड्डाणात हाक देत, त्या ‘श्रुत’ प्रवाही वेगात—जो मद (आनंद) मुक्त करतो—स्तुतिकर्त्यांच्या समूहांसारख्या गोळा झालेल्या प्रतिरोधांना चुरडून टाकतो; जणू मार्ग अडविणाऱ्या चतुर्विध शक्तींची शिरे ठेचून काढतो.
Mantra 14
मां चत्वार आशवः शविष्ठस्य द्रवित्नवः । सुरथासो अभि प्रयो वक्षन्वयो न तुग्र्यम् ॥
परम-शक्तिमानाच्या चार वेगवान शक्ती—गतीच्या प्रेरणेत समृद्ध—सुरथांसारख्या सुयोजित होऊन मला पोषणमय परिपूर्णतेकडे वाहून नेतात; जसे बलवान अश्व दूर ध्येय शोधणाऱ्याला नेतात.
Mantra 15
सत्यमित्त्वा महेनदि परुष्ण्यव देदिशम् । नेमापो अश्वदातरः शविष्ठादस्ति मर्त्यः ॥
खरेच, हे महानदी परुष्णी, मी तुला तेजस्वी केले आहे; आणि मर्त्यांमध्ये कोणीही नाही—अश्वदाता असला तरी—जो तुझ्यापेक्षा अधिक बलवान असेल, हे परम-शक्तिमान.
Frequently Asked Questions
Because the sacred fire is treated as a revered presence welcomed into the home and the ritual. The hymn portrays every clan ‘setting forward’ Agni as the honored Guest who brings blessings when received properly.
It asks for auspicious peace, strength, and increase—especially that Agni accept the closest and most peace-giving praise and grow powerful through it, returning prosperity to the worshippers.
The river functions as a protective and life-sustaining power in the Vedic landscape. Invoking Paruṣṇī links the hymn’s theme of might and safeguarding to real-world travel, territory, and sustaining waters, reinforcing the request for support and strength.
Ask anything about Sukta 74 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.