
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Triṣṭubh
ഈ സൂക്തം ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ലംഘിക്കാനാവാത്ത ഋതത്തെ—ആദ്യവും ദൃഢവുമായ നിയമങ്ങളെ (വ്രതങ്ങളെ)—സ്തുതിക്കുന്നു; അത്ര സ്ഥിരമായതിനാൽ ലോകങ്ങളും പർവതങ്ങളും പോലും വളയിപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ആവർത്തിക്കുന്ന ത്രയങ്ങളിലൂടെ (മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ, മൂന്ന് ശക്തികൾ, മൂന്ന് ജലങ്ങൾ) ഇത് കോസ്മികക്രമത്തെ മാതൃകാപരവും ലയബദ്ധവുമായ ഭരണമായി വരച്ചുകാട്ടുന്നു; അത് യജ്ഞസത്രത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്നു. ഈ സൂക്തത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം യജമാനന്റെ കർമവും ചിന്തയും ആ ഉയർന്ന, അഖണ്ഡമായ ധർമ്മനിയമത്തോട് ഒത്തുചേര്ത്ത്, ദേവന്മാർ “വന്ന്” ക്ഷേമം സ്ഥാപിക്കണമെന്നതാണ്.
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
മായിനഃ ആയിട്ടും ധീരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ ആദ്യവും ധ്രുവവുമായ വ്രതങ്ങളെ ലംഘിക്കുന്നില്ല. സത്യത്തോട് അദ്രുഹാ ആയ രണ്ടു രോദസീകൾ അവരുടെ പ്രവർത്തികളാൽ വളയുന്നില്ല; സ്ഥാപിതമായി നില്ക്കുന്ന പർവ്വതങ്ങളും നമിയിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
ഒരുവൻ (ഏകൻ) സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ ആറ് ഭാരങ്ങളെ ധരിക്കുകയും ഏറ്റവും സമൃദ്ധമായ ഋതം (സത്യ-ക്രമം) വഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പശുക്കൾ അവന്റെ അടുക്കൽ സമീപിക്കുന്നു. മൂന്ന് മഹത്തായ മേലുള്ള ലോകങ്ങൾ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; രണ്ടെണ്ണം ഗുഹയിൽ നിഹിതം (മറഞ്ഞത്), ഒന്ന് ദർശനീയമായി (പ്രകടമായി) നിലകൊള്ളുന്നു.
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
ത്രിപാജസ് (ത്രി-തേജസ്) ഉള്ള, വിശ്വരൂപനായ വൃഷഭൻ; കൂടാതെ ത്രിധാ, പലവിധമായി, പ്രജകളാൽ സമൃദ്ധൻ. ത്ര്യനീക (ത്രി-മുഖ/ത്രി-ആകാരം) ആയി മഹിമാവാൻ ഭരിക്കുന്നു. ആ രേതോധാ (ബീജ-ധാരകൻ) വൃഷഭൻ ശാശ്വതതകളുടെ അധിപനാണ്.
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
അവരുടെ പാത സമീപത്തുതന്നെ ഉണർന്നു; ആദിത്യന്മാരുടെ ആഹ്വാനത്തിൽ ‘ചാരു നാമ’ (മനോഹര നാമം) ഉദിച്ചു. ദേവികളായ ആപഃ (ദിവ്യ ജലങ്ങൾ) പോലും അവനോട് സമ്മതിച്ചു; തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഗതികളിൽ വേർപെട്ട് സഞ്ചരിച്ച്, അവനെ ചുറ്റും പരിവേഷ്ടിച്ചു.
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
ഷഡാധാരത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ മൂന്ന് സിന്ധു-നദികൾ ഉണ്ട്; കവികളുടെ പ്രവർത്തിയും ത്രിഗുണമാണ്; വിഥഥങ്ങളിൽ ത്രിമാതാ സമ്രാട് (സർവാധിപതി)യായി വാഴുന്നു. ഋതത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന മൂന്ന് കന്യകകൾ ഉണ്ട്; ഗഹനത്തിലെ മൂന്ന് അപ്യഃ (ജലങ്ങൾ) ഉണ്ട്; അവ ദിവത്തിൽ നിന്ന് ത്രിവാരം സഞ്ചരിക്കുന്നു—യജ്ഞസത്രങ്ങളിൽ അധിപത്യം വഹിച്ച്.
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
ഹേ സവിതൃ, ദിവത്തിൽ നിന്ന് ത്രിവാരം അഭിലഷണീയമായ വരങ്ങൾ പ്രസവിപ്പിക്ക; ദിനംപ്രതി അവയെ പ്രേരിപ്പിക്ക—ഞങ്ങൾക്ക് ദിവസങ്ങളിലുടനീളം ത്രിവാരം. ത്രിധാതു ലോകത്തിൽ നിന്ന് ധനവും ശുഭ വസുക്കളും ചൊരിയുക; ഹേ ഭഗ, രക്ഷകനേ, ജയസിദ്ധിക്കുള്ള ശക്തിയെ ഞങ്ങളുടെ ധിഷണാ (ബുദ്ധി)യിൽ സ്ഥാപിക്ക.
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
ദിവത്തിൽ നിന്ന് ത്രിവാരം സവിതൃ തന്റെ പ്രേരണയെ ചലിപ്പിക്കുന്നു; സൂപാണികളായ രണ്ടു രാജാക്കന്മാർ—മിത്രനും വരുണനും—അതിനെ താങ്ങുന്നു. ജലങ്ങളും വിശാലമായ ദ്യാവാ-പൃഥിവിയും പോലും, സവിതൃയുടെ സവ (സൃഷ്ടിപ്രേരണം) നിമിത്തം രത്നം (ധനം) യാചിക്കുന്നു.
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
മൂന്നുതവണ പരമോന്നതവും ആക്രമിക്കാൻ ദുഷ്കരവുമായ പ്രകാശലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവിടെ അസുരന്റെ മൂന്ന് വീരന്മാർ രാജിക്കുന്നു. ഋതവാന്മാർ, ഉത്സാഹവാന്മാർ, ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരന്മാർ—ഈ ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നുതവണ നമ്മുടെ യാഗസഭയിലേക്കു വരട്ടെ.
An assertion of the unbreakable ‘first and firm’ laws of the gods—neither worlds nor mountains can be made to bow by any contrivance.
The hymn unfolds Ṛta through structured triads: rivers/waters, seers’ workings, and sovereign maternal or generative powers presiding in assemblies, depicting a cosmos governed by patterned order.
The vision of three highest luminous realms and three ruling heroic powers, ‘possessed of Ṛta’ and difficult to overcome, who are summoned repeatedly to the sacrifice.
A direct invitation that these gods/powers come ‘thrice from heaven’ to the offering-session, establishing governance, protection, and rightness in the rite.
vratā devānām prathamā dhruvāṇi
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥trir ā divo vidathe santu devāḥ
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.