
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Triṣṭubh
ఈ సూక్తం భంగం కాని ఋతాన్ని స్తుతిస్తుంది—దేవులు జగత్తును నిలబెట్టే దృఢమైన, ఆద్య నియమాలు (వ్రతా); అవి అంత స్థిరమైనవి కాబట్టి లోకాలు, పర్వతాలు కూడా వంగేలా చేయబడవు. పునరావృత త్రయాల ద్వారా (మూడు లోకాలు, మూడు శక్తులు, మూడు జలాలు) ఇది విశ్వ క్రమం ఒక నమూనాబద్ధమైన, లయాత్మక పాలనగా చిత్రిస్తుంది; అది యజ్ఞ-సత్రంలోకి దిగివస్తుంది. ఈ సూక్తం ఉద్దేశ్యం యజమాని యొక్క కర్మకాండం మరియు ఆలోచనను ఆ ఉన్నత, అచ్ఛేద్య ధర్మంతో సమన్వయం చేయడం; అప్పుడు దేవులు ‘వచ్చి’ క్షేమాన్ని స్థాపిస్తారు.
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
మాయినః—శక్తి-స్వాములు—మరియు ధీర జ్ఞానులు, దేవుల ప్రథమమైన దృఢ వ్రతాలను అతిక్రమించరు. సత్యానికి అద్రుహ—ద్రోహం లేనివి—ఆ రెండు లోకాలు కూడా వారి కార్యాలచేత వంగవు; స్థిరంగా నిలిచిన పర్వతాలు కూడా వంగింపబడవు.
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
ఒకటే, చలిస్తూ, ఆరు భారాలను మోసి, అత్యంత సమృద్ధమైన ‘ఋత’ (సత్య-నియమం)ను ధరిస్తుంది; గోవులు దాని సమీపానికి వస్తాయి. మూడు మహత్తరమైన ఊర్ధ్వలోకాలు స్థిరంగా నిలిచాయి; రెండూ ‘గుహా’ (రహస్యం)లో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి, ఒకటి దర్శనీయంగా ఉంది.
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
త్రివిధ తేజస్సు (త్రిపాజ) కలిగిన ఆ వృషభుడు విశ్వరూపుడు; అలాగే త్రివిధంగా, అనేక విధాలుగా, ప్రజలు/జన్మాలతో పరిపూర్ణుడు. త్ర్యనీక (త్రిముఖ/త్రిముఖీ)గా అతడు పాలిస్తాడు, మహిమలో మహానుభావుడు; ఆ ‘రేతోధా’ (బీజ-ధారక) వృషభుడు శాశ్వతత్వాల అధిపతి.
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
వారి మార్గం సమీపంలోనే జాగృతమైంది; ఆదిత్యుల ఆహ్వానానికి ఆ మనోహరమైన ‘నామం’ ఉదయించింది. దేవీ ‘ఆపః’ (దివ్య జలాలు) కూడా అతనికి అనుకూలమయ్యాయి; తమ తమ మార్గాల్లో వేరువేరుగా సాగుతూ, అతనిని చుట్టూరా ఆవరించాయి.
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
షడాధారంలో (షట్-ధామంలో) స్థితమైన మూడు నదులు; కవుల కర్మ కూడా త్రివిధం; మరియు విదథాలలో (యజ్ఞ-సభల్లో) త్రి-మాతా సమ్రాజ్ఞి. ఋతాన్ని పెంపొందించే మూడు కన్యలు; గర్భంలోని (ఆళంలోని) మూడు జలాలు; అవి దివి నుండి త్రివార ప్రవహించి, యజ్ఞ-సత్రాలలో అధిపత్యం వహిస్తాయి.
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
ఓ సవితృ! దివి నుండి త్రివార వాంఛనీయ వరాలను ప్రసవింపజేయి; దినదినమూ వాటిని ప్రవహింపజేయి—మాకు అహ్నాలలో త్రివార. త్రిధాతు లోకం నుండి ధనమును, వసు-నిధులను కుమ్మరించు; ఓ భగ, రక్షకా! సాతయే (విజయార్థం) మా ధిషణలో (బుద్ధిలో) శక్తిని స్థాపించు.
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
దివి నుండి త్రివార సవితా తన ప్రేరణను ప్రవహింపజేస్తాడు; మరియు సుపాణి అయిన ఇద్దరు రాజులు—మిత్ర, వరుణ—దానికి బలమిస్తారు. జలములు కూడా, విస్తారమైన ద్యావా-పృథివీ కూడా, సవితృ యొక్క సవ (సృష్టి-ప్రేరణ) కొరకు రత్నాన్ని యాచిస్తాయి.
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
మూడుసార్లు ఆ పరమ, దురాక్రమ్య, ప్రకాశమయ లోకాలు ఉన్నాయి; అక్కడ అసురుని మూడు వీరులు రాజ్యమేలుతారు. ఋతవంతులు, వేగవంతులు, జయించుటకు దుర్లభులు—ఆ దేవులు దివి నుండి మూడుసార్లు మా యజ్ఞ-సభకు రాగాక.
An assertion of the unbreakable ‘first and firm’ laws of the gods—neither worlds nor mountains can be made to bow by any contrivance.
The hymn unfolds Ṛta through structured triads: rivers/waters, seers’ workings, and sovereign maternal or generative powers presiding in assemblies, depicting a cosmos governed by patterned order.
The vision of three highest luminous realms and three ruling heroic powers, ‘possessed of Ṛta’ and difficult to overcome, who are summoned repeatedly to the sacrifice.
A direct invitation that these gods/powers come ‘thrice from heaven’ to the offering-session, establishing governance, protection, and rightness in the rite.
vratā devānām prathamā dhruvāṇi
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥trir ā divo vidathe santu devāḥ
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.