Sukta 56
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Dharmic/Ṛta-order of the gods (cosmic law) rather than a single personalized deity
Triṣṭubh
ଏହି ସୂକ୍ତ ଅଭେଦ୍ୟ ଋତକୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ଦେବମାନେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ସେଇ ଦୃଢ଼, ପ୍ରଥମ ନିୟମ (ବ୍ରତା) ଏତେ ଅଚଳ ଯେ ଲୋକମାନେ ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ନମିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁନରାବୃତ୍ତ ତ୍ରିୟ (ତିନି ଲୋକ, ତିନି ଶକ୍ତି, ତିନି ଜଳ) ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ କୋସ୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ହେଉଛି ଏକ ଆକୃତିବଦ୍ଧ, ଲୟବଦ୍ଧ ଶାସନ, ଯାହା ଯଜ୍ଞ-ସତ୍ରରେ ଅବତରେ। ସୂକ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ସେଇ ଉଚ୍ଚ, ଅଭଙ୍ଗ ନିୟମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରାଇବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ “ଆସନ୍ତୁ” ଏବଂ କୁଶଳ-ମଙ୍ଗଳ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ।
Mantras
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
ମାୟିନଃ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୀରମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଓ ଧ୍ରୁବ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସତ୍ୟପ୍ରତି ଅଦ୍ରୁହା ଦୁଇ ରୋଦସୀ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ବଙ୍କି ଯାଏ ନାହିଁ; ନା ହିଁ ସ୍ଥାପିତ ପର୍ବତମାନେ ନମାଇ ଦିଆଯାନ୍ତି।
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
ଏକ (ଏକମାତ୍ର) ଚଳମାନ ସତ୍ତା ଷଡ୍ଭାରକୁ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚୁର ଋତ (ସତ୍ୟ-ନିୟମ) କୁ ବହନ କରେ; ଗାଈମାନେ ତାହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି। ତିନି ମହାନ ଉପର ଲୋକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଦୁଇଟି ଗୁହାରେ ନିହିତ (ଗୁପ୍ତ), ଗୋଟିଏ ଦର୍ଶନୀୟ (ପ୍ରକଟ) ଅଛି।
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
ତ୍ରିପାଜସ (ତ୍ରି-ତେଜ) ଧାରୀ, ବିଶ୍ୱରୂପ ବୃଷଭ; ଏବଂ ତ୍ରିଧା, ବହୁ ପ୍ରକାରେ, ପ୍ରଜାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ତ୍ର୍ୟନୀକ (ତ୍ରି-ମୁଖ/ତ୍ରି-ଆକାର) ଭାବେ ମହିମାବାନ ଶାସନ କରେ। ସେଇ ରେତୋଧା (ବୀଜ-ଧାରକ) ବୃଷଭ ଶାଶ୍ୱତତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି।
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
ସେମାନଙ୍କର ପଥ ନିକଟରେ ହିଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ‘ଚାରୁ ନାମ’ (ମନୋହର ନାମ) ଉଦିତ ହେଲା। ଦେବୀ ଆପଃ (ଦିବ୍ୟ ଜଳମାନେ) ମଧ୍ୟ ତାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ; ନିଜ ନିଜ ଗତିପଥରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଚଳି, ତାହାଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କଲେ।
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
ଷଡାଧାରରେ ସ୍ଥାପିତ ତିନି ସିନ୍ଧୁ-ନଦୀ ଅଛନ୍ତି; କବିମାନଙ୍କ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଗୁଣ; ଏବଂ ବିଦଥମାନେ ତ୍ରିମାତା ସମ୍ରାଟ୍ (ସର୍ବାଧିପତି) ଭାବେ ରାଜ କରନ୍ତି। ଋତକୁ ବଢ଼ାଉଥିବା ତିନି କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି; ଗଭୀରର ତିନି ଅପ୍ୟଃ (ଜଳ) ଅଛି; ଏବଂ ସେମାନେ ଦିବରୁ ତ୍ରିବାର ଗତି କରନ୍ତି—ଯଜ୍ଞସତ୍ରମାନେ ଅଧିପତ୍ୟ ଧାରଣ କରି।
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
ହେ ସବିତୃ, ଦିବରୁ ତ୍ରିବାର ଇଚ୍ଛନୀୟ ବରଦାନ ପ୍ରକଟ କର; ଦିନେଦିନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରେରିତ କର—ଆମ ପାଇଁ ଦିନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିବାର। ତ୍ରିଧାତୁ ଲୋକରୁ ଧନ ଓ ଶୁଭ ବସୁମାନେ ଝରାଇଦେ; ହେ ଭଗ, ରକ୍ଷକ, ଜୟସାଧନ ପାଇଁ ଶକ୍ତିକୁ ଆମ ଧିଷଣା (ବୁଦ୍ଧି)ରେ ସ୍ଥାପନ କର।
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
ଦିବରୁ ତ୍ରିବାର ସବିତୃ ନିଜ ପ୍ରେରଣାକୁ ଚାଳନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସୁପାଣୀ ଦୁଇ ରାଜା—ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ—ତାହାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶାଳ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ, ସବିତୃଙ୍କ ସବ (ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରେରଣା) ପାଇଁ ରତ୍ନ (ଧନ) ଯାଚନା କରନ୍ତି।
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
ତିନିଥର ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଭିଗମ୍ୟ କରିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ ଦୀପ୍ତିମୟ ଲୋକ ଅଛି; ସେଠାରେ ଅସୁରଙ୍କ ତିନି ବୀର ରାଜ କରନ୍ତି। ଋତବାନ, ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଦୁର୍ଜୟ—ଏହି ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତିନିଥର ଆମ ଯଜ୍ଞ-ସଭାକୁ ଆସୁନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Ask anything about Sukta 56 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
