
Sukta 2.16
Gṛtsamada Bhārgava (RV 2.16)
Triṣṭubh (probable; verify with Anukramaṇī)
ഋഗ്വേദം 2.16 ഏഴ് പദ്യങ്ങളുള്ള ത്രിഷ്ടുഭ് സ്തോത്രമാണ്. ഇവിടെ ഗൃത്സമദൻ ജ്വലിച്ചിരിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു ഹവിസ്സുപോലെ സൂക്ഷ്മമായി “കൊണ്ടുവന്ന” സ്തുതിയെ അർപ്പിച്ച്, പുരാതനനുമായിട്ടും എപ്പോഴും യുവാവായ ഇന്ദ്രനെ സോമപീഡനങ്ങളിലേക്കു വരുവാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു. ഈ സ്തോത്രം ഇന്ദ്രനെ ധീരനായ വൃഷഭനായി മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു; ജനങ്ങളുടെ ദൃഢനിശ്ചയം (ക്രതു) സ്വീകരിക്കുന്നവനായി പറയുന്നു; ദീപ്തമായ ശക്തിയോടെ സോമം പാനം ചെയ്യുവാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു—അങ്ങനെ അവൻ ആരാധകരിൽ സമ്പത്തും സംരക്ഷണവും വർഷിക്കട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Mantra 1
प्र वः सतां ज्येष्ठतमाय सुष्टुतिमग्नाविव समिधाने हविर्भरे । इन्द्रमजुर्यं जरयन्तमुक्षितं सनाद्युवानमवसे हवामहे ॥
ഹേ ഇന്ദ്രാ—സത്യവാന്മാരിൽ ഏറ്റവും ജ്യേഷ്ഠൻ—നിനക്കായി ഞാൻ ഉത്തമമായ സ്തുതി മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുവരുന്നു; ജ്വലിച്ച അഗ്നിയിൽ സമിധയോടെ ഹവി അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. അജരൻ, സദാ നവയൗവനൻ, ശക്തിയാൽ സമൃദ്ധൻ, പുരാതനനുമായിട്ടും യുവാവുമായ ഇന്ദ്രനെ സഹായത്തിനും രക്ഷയ്ക്കുമായി ഞങ്ങൾ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു.
Mantra 2
यस्मादिन्द्राद्बृहतः किं चनेमृते विश्वान्यस्मिन्त्सम्भृताधि वीर्या । जठरे सोमं तन्वी सहो महो हस्ते वज्रं भरति शीर्षणि क्रतुम् ॥
വിശാലനായ ഇന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ആരും—അൽപം പോലും—വേർപിരിയാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാ വീര്യങ്ങളും (ശക്തികളും) അവനിൽ തന്നെ സമാഹരിക്കപ്പെട്ടും സ്ഥാപിതവുമാണ്. അവന്റെ ജഠരത്തിൽ സോമം; അവന്റെ തനുവിൽ സഹോയും മഹോയും—ബലവും മഹത്ത്വവും; അവന്റെ കൈയിൽ വജ്രം; അവന്റെ ശിരസ്സിൽ ക്രതു—കാര്യസാധകമായ ജ്ഞാനസങ്കൽപം—വസിക്കുന്നു.
Mantra 3
न क्षोणीभ्यां परिभ्वे त इन्द्रियं न समुद्रैः पर्वतैरिन्द्र ते रथः । न ते वज्रमन्वश्नोति कश्चन यदाशुभिः पतसि योजना पुरु ॥
ഹേ ഇന്ദ്രാ, ഭൂമിയും ദ്യൗവും—ഇരു ലോകങ്ങളും—നിന്റെ ഇന്ദ്രിയം (പരാക്രമം) ചുറ്റിപ്പിടിക്കാനാവില്ല; സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും, ഹേ ഇന്ദ്രാ, നിന്റെ രഥത്തെ തടയാനാവില്ല. നീ നിന്റെ ആശു (വേഗികൾ) കൂടെ അനേകം യോജനകൾ കടന്ന് പറക്കുമ്പോൾ, ആരും നിന്റെ വജ്രത്തെ പിന്തുടർന്ന് എത്തിച്ചേരുകയില്ല.
Mantra 4
विश्वे ह्यस्मै यजताय धृष्णवे क्रतुं भरन्ति वृषभाय सश्चते । वृषा यजस्व हविषा विदुष्टरः पिबेन्द्र सोमं वृषभेण भानुना ॥
എല്ലാവരും അവനിലേക്കു—യജ്യനും ധൃഷ്ണുവുമായ വൃഷഭനിലേക്കു—ക്രതു (സങ്കൽപശക്തി) കൊണ്ടുവരുകയും അവനോടു ചേർന്നു നിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹേ വൃഷഭ, ഹവിഷാ കൊണ്ടു യജിക്ക; ഹേ ഏറ്റവും വിജ്ഞാനവാനേ, ഇന്ദ്ര, നിന്റെ വൃഷഭസദൃശമായ ഭാനുവോടെ സോമം പാനം ചെയ്ക.
Mantra 5
वृष्णः कोशः पवते मध्व ऊर्मिर्वृषभान्नाय वृषभाय पातवे । वृषणाध्वर्यू वृषभासो अद्रयो वृषणं सोमं वृषभाय सुष्वति ॥
വൃഷ്ണന്റെ കോശം മധുരമായ ഊർമിയോടെ ഒഴുകുന്നു—വൃഷഭനു ആഹാരമായി, വൃഷഭനു പാനത്തിനായി. വൃഷണ അധ്വര്യുക്കൾ, വൃഷഭസദൃശമായ അദ്രികൾ (പീഡനശിലകൾ), വൃഷഭനുവേണ്ടി വൃഷണ സോമത്തെ സുഷ്വതി (പീഡിപ്പിക്കുന്നു/ഒതുക്കുന്നു).
Mantra 6
वृषा ते वज्र उत ते वृषा रथो वृषणा हरी वृषभाण्यायुधा । वृष्णो मदस्य वृषभ त्वमीशिष इन्द्र सोमस्य वृषभस्य तृप्णुहि ॥
വൃഷഭമാണ് നിന്റെ വജ്രം; വൃഷഭമാണ് നിന്റെ രഥം; വൃഷഭങ്ങളാണ് നിന്റെ രണ്ടു ഹരി (അശ്വങ്ങൾ); വൃഷഭസദൃശങ്ങളാണ് നിന്റെ ആയുധങ്ങൾ. ഹേ വൃഷഭ, വൃഷ്ണന്റെ മദ (ഉല്ലാസം) നിനക്കധീനമാണ്; ഹേ ഇന്ദ്ര, വൃഷഭസദൃശമായ സോമത്തിൽ തൃപ്തനാകുക.
Mantra 7
प्र ते नावं न समने वचस्युवं ब्रह्मणा यामि सवनेषु दाधृषिः । कुविन्नो अस्य वचसो निबोधिषदिन्द्रमुत्सं न वसुनः सिचामहे ॥
ഹേ ധീരനായ (സ്ഥിരനായ) ഇന്ദ്രാ! കടക്കുവാൻ നാവുപോലെ, ഉച്ചാരണം തേടുന്ന വചനവുമായി, ബ്രഹ്മം (മന്ത്രം) സഹിതം, സോമ-സവനങ്ങളിൽ ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കൽ വരുന്നു. അവൻ നമ്മുടെ ഈ വചനത്തെ ശ്രദ്ധിക്കുമാറാകട്ടെ; ധനത്തിന്റെ ഉറവപോലെ ഇന്ദ്രനെ നാം ഒഴുക്കി (അർപ്പിച്ച്) നിറയ്ക്കട്ടെ.
The poet ‘carries forward’ a well-made praise as if bearing an oblation to the kindled fire, calling Indra—ancient yet young—for help and protection (RV 2.16.1).
Indra is progressively portrayed as the adorable, daring Bull to whom all bring kratu; he is urged to sacrifice/accept the offering and drink Soma with radiant, bull-like brilliance (notably RV 2.16.4).
The central ritual-theological turn: Indra’s Soma-drinking and radiance are invoked as the decisive means by which divine power becomes present and effective for the sacrificer.
The seer approaches Indra with mantra at the pressings like a boat to the crossing, asking Indra to heed the words and to be poured forth as an inexhaustible spring of wealth (RV 2.16.7).
sanād yuvānam
pibendra somaṃ
indraṃ utsaṃ na vasunaḥ
It invites Indra to come to the Soma-pressings, drink Soma, and then grant protection and riches to the worshippers who praise him.
It highlights Indra’s timeless power: he is ever-present from of old, yet always fresh and renewing in strength when invoked and offered Soma.
The “boat” suggests the mantra helps the worshipper cross difficulties by reaching Indra, and the “fountain” portrays Indra as an overflowing source of wealth and blessings when he responds to the hymn.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.