Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

പിതാവിന്റെ അന്ത്യം സംഭവിച്ചതും രണ്ടു സഹോദരന്മാർക്കും വനവാസം ലഭിച്ചതും കേട്ട്, ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

വിപത്തിൽ ആകുലനായി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന എനിക്ക്, പിതാവും പിതൃതുല്യനായ സഹോദരനും ഇല്ലാതായപ്പോൾ, ഈ രാജ്യം ഇനി എന്തിന്?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

എന്റെ ദുഃഖത്തിന്മേൽ നീ മറ്റൊരു ദുഃഖം കൂടി ചേർത്തു—മുറിവിൽ ഉപ്പ് തേച്ചതുപോലെ; രാജാവിനെ പ്രേതസമമായ അവസ്ഥയിലാക്കി, ശ്രീരാമനെ വനവാസിയായ തപസ്വിയാക്കി.

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

ഈ വംശത്തിന്റെ നാശത്തിനായി നീ കാലരാത്രിപോലെ വന്നിരിക്കുന്നു. നിന്നെ ചേർത്തുപിടിച്ച എന്റെ പിതാവ്, താൻ ജ്വലിക്കുന്ന കനലെയാണു ചേർത്തുപിടിച്ചതെന്ന് അറിഞ്ഞില്ല.

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

പാപബുദ്ധിയുള്ള സ്ത്രീയേ, നിന്നാൽ എന്റെ പിതാവ് മരണത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു. കുലകലങ്കമേ, മോഹംകൊണ്ട് ഈ വംശത്തിന്റെ സുഖം നീ കവർന്നു.

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

നിന്റെ അധീനതയിൽപ്പെട്ട ശേഷം ഇന്ന് എന്റെ പിതാവ്—സത്യസന്ധനും മഹായശസ്സുള്ളവനുമായ ദശരഥ മഹാരാജാവ്—തീവ്ര ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച് അന്ത്യം പ്രാപിച്ചു.

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

ധർമ്മസ്നേഹിയായ മഹാരാജാവായ എന്റെ പിതാവ് എന്തുകൊണ്ട് നശിച്ചു? ഏതു കാരണത്താൽ രാമനെ നാടുകടത്തപ്പെട്ടു—അവൻ എന്തുകൊണ്ട് വനത്തിലേക്ക് പോയി?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

കൗസല്യയും സുമിത്രയും പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതരാണ്; എന്റെ തന്നെ ജനനിയായ നിന്നെ അവരുടെ മേൽ വെച്ചിരിക്കെ, അവർ ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്നത് അത്യന്തം ദുഷ്കരം.

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

എങ്കിലും ആര്യനായ രാമൻ—ധർമ്മാത്മാവും മുതിർന്നവരോടുള്ള ആചാരം നന്നായി അറിയുന്നവനും—നിനക്കു നേരെ അത്യുത്തമമായ മര്യാദ പാലിച്ചു; സ്വന്തം മാതാവിനോടു പെരുമാറുന്നതുപോലെ.

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

അതുപോലെ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠമാതാവായ ദീർഘദർശിനി കൗസല്യ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നുകൊണ്ട്, നിന്നോടു സഹോദരിയോടെന്നപോലെ പെരുമാറുന്നു.

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

അവളുടെ പുത്രനെ—ആത്മസംയമനമുള്ളവനെ, ചീരവൽക്കലം ധരിച്ചവനെ—വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെടുവിച്ച്, ഹേ പാപിനീ, നീ എങ്ങനെ പശ്ചാത്താപത്തോടെ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

പാപത്തിലേക്ക് ഒരിക്കലും ദൃഷ്ടി തിരിക്കാത്ത—ശൂരനും ആത്മനിയന്ത്രിതനും യശസ്വിയും—അവനെ ചീരവസ്ത്രധാരിയായി വനത്തിലേക്ക് നാടുകടത്തിയിരിക്കുന്നു; പിന്നെ നീ എന്ത് കാരണമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

നീ ലോഭിനിയായതിനാൽ, രാഘവനോടുള്ള എന്റെ ഭക്തിഭാവം നീ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; രാജ്യം നേടാനുള്ള മോഹത്തിൽ നീ ഈ മഹാവിപത്ത് വരുത്തി.

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

രാമലക്ഷ്മണന്മാരായ പുരുഷവ്യാഘ്രങ്ങളെ കാണാതെ, ഏത് ശക്തിയുടെയും പ്രഭാവത്തിന്റെയും ബലത്തിൽ ഞാൻ ഈ രാജ്യം കാക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടും?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

ധർമ്മാത്മാവായ മഹാരാജാവ്, സ്വയം മഹാബലവാനായിരുന്നിട്ടും, എപ്പോഴും ബലവാനായ രാമനെ ആശ്രയിച്ചു—മേരു പർവ്വതം മേരുവനം ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

മഹാ, നന്നായി നുകം കെട്ടിയ മഹാബലവാനായ കാളയ്ക്കു യോജ്യമായ ഈ ഭാരത്തെ ഞാൻ എങ്ങനെ വഹിക്കും? പരിശീലനം ഇല്ലാത്ത കാളക്കുട്ടി ഭാരമേറിയ നുകം നേരിടുന്നതുപോലെ, ഏതു ശക്തിയാൽ ഞാൻ ഇതു ചുമക്കും?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

അല്ലെങ്കിൽ രാഷ്ട്രീയോപായങ്ങളാലോ ബുദ്ധിബലത്താലോ എനിക്ക് ശക്തി ലഭിച്ചാലും, പുത്രലോഭിനിയായ നീ നിന്റെ ആഗ്രഹം നേടാൻ ഞാൻ അനുവദിക്കുകയില്ല.

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

രാമൻ എപ്പോഴും നിന്നെ മാതാവെന്നപോലെ ആദരിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, പാപനിശ്ചയത്തിൽ ഉറച്ച നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് യാതൊരു മടിയും ഉണ്ടായിരിക്കില്ലായിരുന്നു.

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

പാപദൃഷ്ടിയുള്ളവളേ, സദാചാരത്തിൽ നിന്ന് വീണവളേ, നമ്മുടെ പൂർവ്വികർക്കു നിന്ദ വരുത്തുന്ന ഈ ചിന്ത നിനക്കിൽ എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

ഈ കുലത്തിൽ പൂർവ്വികാചാരപ്രകാരം രാജാഭിഷേകം ജ്യേഷ്ഠനേയ്ക്കാണ്; മറ്റു സഹോദരന്മാർ സംയമത്തോടെ അവനോടു വിശ്വസ്തഭാവത്തിൽ പെരുമാറുന്നു.

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

ഹേ ക്രൂരനേ! നീ രാജധർമ്മത്തെ മാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു; രാജവൃത്തിയുടെ ശാശ്വതമായ ഗതിയും ഫലവും നീ അറിയുന്നില്ല.

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

സ്ഥാപിതമായ രാജാചാരപ്രകാരം ജ്യേഷ്ഠനേയ്ക്കാണ് എപ്പോഴും രാജാഭിഷേകം; ഇത് രാജാക്കന്മാർക്കൊക്കെയും പൊതുവായ നിയമം, പ്രത്യേകിച്ച് ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിൽ അതി ദൃഢം.

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

ധർമ്മം മാത്രമേ ഏക രക്ഷയെന്നു കരുതി കുലാചാരത്തിന്റെ ശോഭയിൽ ദീപ്തരായിരുന്ന ആ രാജന്മാരുടെ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അഭിമാനസ്ഥൈര്യം—ഇന്ന് നിന്നെ സ്വീകരിച്ചതിനാൽ മറിഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നു.

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

നിന്റെ സ്വന്തം വംശത്തിലും മഹാഭാഗ്യശാലികളായ നരേന്ദ്രർ—നിന്റെ പൂർവ്വികർ—ഉണ്ടായിരുന്നു; എങ്കിൽ നിന്റെ മനസ്സിൽ ഈ നിന്ദ്യമായ മോഹം എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

പാപനിശ്ചയമുള്ള സ്ത്രീയേ! നിന്റെ ആഗ്രഹം ഞാൻ ഒരിക്കലും നിറവേറ്റുകയില്ല. നിന്മൂലം എന്റെ ജീവൻ തന്നെ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന മഹാവിപത്ത് ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

ഹേ അനഘേ! ഇപ്പോൾ തന്നെ നിന്റെ ദുഷ്ടാഭിലാഷം തടഞ്ഞ് നിനക്കു അപ്രിയമാകുവാൻ, വനത്തിൽ നിന്നു എന്റെ നിർദോഷനായ സഹോദരനെ—സ്വജനപ്രിയനെ—തിരികെ കൊണ്ടുവരും.

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

ദീപ്തതേജസ്സുള്ള ശ്രീരാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന ശേഷം, ഞാൻ അചഞ്ചലവും ദൃഢവുമായ അന്തഃകരണത്തോടെ അവന്റെ ദാസനായി സേവിക്കും.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാത്മാവായ ഭരതൻ കഠിനവാക്യങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ അവളെ കുത്തിപ്പൊളിച്ചു; ശോകത്തിൽ വിങ്ങിയിട്ടും വീണ്ടും ഗർജ്ജിച്ചു—പർവ്വതഗുഹയിൽ പാർക്കുന്ന സിംഹംപോലെ.