Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

Jab Bharata ko pata chala ki pita ji chala gaya aur dono bhai vanvas mein bhej diye gaye, to woh bahut dukhi hua. Usne yeh baatein kahi.

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

Ab yeh rajya mere kaam ka kya hai? Main toh dukhi hoon. Pitaji chale gaye, bhai bhi gaya jo mujhe pitaji jaisa tha. Ab main akela reh gaya hoon, yeh rajya mujhe kahan se mila?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

Mere dukh mein tumne aur dukh milaya, jaise zakhm par namak daal diya. Raja ko marke tumne khatam kar diya, aur Ram ko jungle mein sadhu bana diya.

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

Tum is khandan ke liye kalki raat jaisi aayi ho, jo sab khatam kar de. Mere pitaji ko yeh pata bhi nahi tha. Jab unhone tumhe apne seene se lagaya, woh jaan-bujh ke aag pakad rahe the.

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

Tumne mere pitaji ko maar diya, aur tum to buri irade wali ho. Tumne dhoke se is ghar se saari khushi chin li. Tum is khandan par kalank ho.

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

Jab tum is ghar mein aayi, mere pitaji, Dasharath raja jo sach bolo aur bade naam wale the, woh itna dukhi hue ki jaise aag mein jal rahe ho. Ab woh nahi rahe.

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

Mere pitaji, jo bade raja the aur dharam ke peeche lage the, kaise khatam ho gaye? Ram ko kyun van bhej diya? Woh kyun jungle chale gaye?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

Kausalya aur Sumitra apne bete ke dukh se itna toote hain ki ab unka jeena mushkil hai. Tum meri maa ho, aur tumne unke upar yeh sab kiya.

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

Aur phir bhi Ram bada achha insaan tha, dharam wala. Buzurgon ke saath kaise behave karna hai, yeh unko pata tha. Unhone tumhare saath itna sahi behave kiya, bilkul sahi tareeke se. Jaise apni maa ke saath karte hain, waise hi unhone tumhare saath kiya.

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

Meri badi maa Kausalya bhi aise hi hai. Woh dharam ke saath rehti hain aur tumhare saath aisi behave karti hain jaise tum unki behan ho.

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

Uske bete ko bheja tune van mein rehne ke liye. Woh bilkul saaf dil ka tha, sirf ped ki chaal pehanta tha. Tune use jungle mein bhej diya aur phir bhi dukhi nahi hai? Tu badi buri aurat hai.

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

Woh koi buri baat nahi dekhta tha, bahut bahadur tha aur apne aap pe control rakhta tha. Uska naam tha sab mein. Phir bhi use van mein bhej diya, sirf kapde pehne the ped ki chaal ke. Ab bata, isme kya reason dikhta tujhe?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

Teri badi lalach hai, isliye tu samajh nahi pa rahi ki main Ram ke liye kya feel karti hoon. Tune rajya ke liye itna bada kaand kar diya, sab barbaad ho gaya.

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

Jab Ram aur Lakshman the mere paas, woh dono sher jaise the aadmiyon mein. Ab woh nahi dikh rahe toh main kahan se laaun taakat? Main is rajya ko kaise bacha paungi?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

Maharaj hamesha Ram pe bharosa karte the. Woh khud bhi bade taakatwale the, dharam ke pakke the. Ram bhi bade taakatwale the. Jaise Meru parvat apne aas paas ke jungle pe khada rehta hai, waise Maharaj Ram pe tike the.

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

Main yeh bojh kaise uthaun? Yeh toh sirf bade bail utha sakte hain. Jaise kachcha bail par bada bojh daal do, woh gir jata hai. Main bhi aise hi hoon, mujhme itni taakat kahan hai?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

Agar mujhe koi chaal chalni aati hai ya buddhi se kaam chalata hai, tab bhi main tumhari madad nahi karunga. Tum apne bete ke liye itni lalchi ho. Main tumhe kamyab nahi hone dunga.

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

Main tumhe chhod sakta hoon, tum toh buri raah par chal padi ho. Lekin Ram tumhe maa jaisa maanta hai. Isliye main kuch nahi bolunga. Tumhari yeh soch bilkul galat hai, hamare bade buzurg bhi yeh maante the.

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

Tumhari nazar toh paap ki taraf hai. Tum acche kaam se bahar ho gayi ho. Tumhe sharam nahi aati? Hamare purkho ne aisa kabhi nahi kiya. Yeh soch kaise aa gayi tumhe?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

Is khaandaan mein riwaaz hai ki sabse bada bhai ko rajya milta hai. Baaki sab bhai uske aage sar jhukake chalte hain. Woh apne bade bhai ki baat maante hain aur uski izzat karte hain.

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

Tu insaan ka dushman hai. Rajya chalane ke dharam ka tu koi bhi hisaab nahi rakhta. Rajya kaise chalana chahiye, yeh tu samajhta bhi nahi. Rajya ke kaam ka sahi tareeka kabhi nahi samjha tune.

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

Rajya ka yeh niyam hai ki sabse bada bhai hi raja banta hai. Yeh sab rajaon ke liye lagu hota hai. Lekin Ikshvaku khaandaan mein toh yeh zaroori hai. Yeh unka purana riwaaz hai.

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

Jinh rajaon ne sirf dharam ki hifazat ki aur apne khaandaan ki shaan badaai, aaj unki yeh purani riwaaz toot gayi hai. Tune aake yeh sab badal diya. Ab woh shaan nahi rahi.

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

Tere apne khaandaan ke bhi bade-bade raja the. Woh log bade acche the. Phir bhi tere dimaag mein yeh kaisa bhram aa gaya? Yeh galat baat kaise aa gayi tujhme?

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

Main tumhari yeh baat nahi maanunga, tumne jo galat kaam socha hai. Tumne mera barbaad kar diya, ab mera jeena mushkil ho gaya.

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

Ab main seedha tumhe dikhata hoon. Main jungle se apne bhai Ram ko wapas launga. Woh apne logon ka pyara hai aur usme koi dosh nahi hai.

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

Jab main Ram ko wapas laa paunga, tab main uska das ban jaunga. Woh bahut bada aadmi hai. Main dil se uski seva karunga, pakka iraade se.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

Bharat ne itna sab keh diya, aur unhone use bahut buri baatein bhi boli. Woh bahut dukhi the, phir bhi zor se chillaye, jaise koi sher pahad ki gufa mein goonjta hai.