Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्।।।।

తండ్రి మరణవృత్తాంతమును, ఇద్దరు అన్నదమ్ములు వనవాసానికి పంపబడినదాన్ని విని, దుఃఖంతో దగ్ధుడైన భరతుడు ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च।।।।

విపత్తితో దెబ్బతిన్న, శోకంలో మునిగిన నాకు—తండ్రి లేని, తండ్రితో సమానమైన అన్న లేని—ఇప్పుడు ఈ రాజ్యం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्।।।।

నా దుఃఖంలో నీవు మరొక దుఃఖాన్ని చేర్చావు—గాయంపై ఉప్పు రాసినట్లుగా. రాజును మృతప్రాయుడిగా చేసి, రాముణ్ని వనవాసి తపస్విగా మార్చావు.

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्।।।।

ఈ వంశ వినాశానికి నీవు కాలరాత్రిలా వచ్చావు. నిన్ను ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు నా తండ్రి, తాను మండే అంగారాన్నే హత్తుకున్నాడని గ్రహించలేదు।

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि।।।।

హే పాపబుద్ధి స్త్రీ! నీ వల్ల నా తండ్రి మరణానికి నెట్టబడ్డాడు. హే కులకలంకమా! మోహంతో ఈ వంశంలోని సుఖాన్ని నీవు తొలగించావు।

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः।।।।

నీ ప్రభావంలో పడిన నా తండ్రి—సత్యసంకల్పుడు, మహాయశస్సు గల రాజు దశరథుడు—తీవ్ర దుఃఖంతో దగ్ధుడై నేడు పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः।।।।

ధర్మప్రియుడైన నా తండ్రి, ఆ మహారాజు, ఎందుకు నాశనమయ్యాడు? ఏ కారణంతో రాముడు ప్రవ్రాజితుడయ్యాడు—అతడు ఎందుకు వనానికి వెళ్లాడు?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम।।।।

కౌసల్యా, సుమిత్రా పుత్రశోకంతో నలిగిపోతున్నారు; వారి మీద నా జననిగా నీవు నిలిచావు—ఇలాంటి స్థితిలో వారు జీవించడం కూడా దుర్లభం।

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते।।।।

అయినా ఆర్యుడైన ధర్మాత్ముడు రాముడు—గురువుల పట్ల యథోచిత వృత్తిని బాగా తెలిసినవాడు—నీ యెడల తన తల్లియెడల వలెనే అనుత్తమమైన శుద్ధ మర్యాదతో ప్రవర్తించాడు।

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते।।।।

అలాగే నా జ్యేష్ఠమాత, దీర్ఘదర్శిని కౌసల్య, ధర్మాన్ని ఆశ్రయించి నీతో స్వసహోదరి వలెనే ప్రవర్తిస్తుంది।

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि।।।।

ఆమె కుమారుని—ఆత్మనిగ్రహముగలవాడిని, చీర-వల్కలధారిని—వనవాసానికి పంపి, ఓ పాపినీ, నీవెందుకు శోకించవు, ఎందుకు పశ్చాత్తాపపడవు?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्।।।।

పాపాన్ని చూడనివాడు—శూరుడు, ఆత్మనిగ్రహముగలవాడు, యశస్సుగలవాడు—అటువంటి వానిని చీరవస్త్రధారిగా చేసి ప్రవ్రాజ్యం చేశారు; మరి నీవు ఇందులో ఏ కారణం చూస్తున్నావు?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम्।।।।

నీవు లోభినివి; అందుకే రాఘవుని పట్ల నా భక్తిని నీవు గ్రహించలేవని నేను భావిస్తున్నాను. రాజ్యార్థం నీవు ఈ మహా అనర్థాన్ని, ఈ గొప్ప విపత్తును తెచ్చావు.

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे।।।।

పురుషవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులను చూడకుండానే, ఏ శక్తి-ప్రభావంతో నేను ఈ రాజ్యాన్ని రక్షించగలనని ధైర్యపడగలను?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा।।।।

ఆ ధర్మాత్ముడైన మహాబలవంతుడు మహారాజు, నిత్యం బలవంతుడైన రాముని ఆశ్రయించేవాడు—మెరు పర్వతం మెరువనాన్ని ఆశ్రయించినట్లుగా.

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।। ।।

మహాధురంధరుడైన సుయోజిత వృషభుడే మోయగల ఈ భారాన్ని నేను ఎలా మోయగలను? భారమైన యోకును ఎదుర్కొన్న అదుపు లేని దూడవలె, ఏ బలంతో నేను దాన్ని భరిస్తాను?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्।।।।

రాజకీయ ఉపాయాల వల్ల గానీ, బుద్ధిబలం వల్ల గానీ నాకు శక్తి కలిగినా, ఓ పుత్రలోభినీ, నీ కోరిక నెరవేరేలా నేను చేయను.

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा।।।।

రాముడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లివలె గౌరవించకపోయి ఉంటే, పాపనిశ్చయంతో ఉన్న నిన్ను విడిచిపెట్టడంలో నాకు ఏ సంకోచమూ ఉండేది కాదు.

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता।।।।

ఓ పాపదృష్టిగలదానా, సదాచారభ్రష్టురాలా! మా పూర్వీకులకు అపకీర్తి తెచ్చే ఈ ఆలోచన నీలో ఎలా పుట్టింది?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः।।।।

ఈ వంశంలో పూర్వపరంపర ప్రకారం జ్యేష్ఠుడే రాజ్యాభిషేకం పొందుతాడు. ఇతర సోదరులు అతనిపట్ల నియమబద్ధులై, ఏకాగ్రంగా విధేయతతో ప్రవర్తిస్తారు॥

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्।।।।

ఓ క్రూరుడా! నీవు రాజధర్మాన్ని గౌరవిస్తున్నావని నేను అనుకోను. రాజాచరణపు శాశ్వత గతి, దాని ఫలితమును నీవు ఎరుగవు॥

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः।।।।

స్థిరమైన రాజరీతిలో ఎల్లప్పుడూ జ్యేష్ఠుడే రాజ్యాభిషేకం పొందుతాడు. ఈ నియమం రాజులందరికీ సమానమే; ఇక్ష్వాకువంశానికి అయితే మరింత విశేషంగా వర్తిస్తుంది॥

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्।।।।

ధర్మమే ఏకైక రక్షగా ఉన్న, కులాచారంతో శోభించిన ఆ రాజుల పరంపర—నిన్ను స్వీకరించడంతో నేడు ఆ ఆచారదృఢత తలక్రిందులైంది॥

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः।।।।

నీ వంశంలోనూ పూర్వపు రాజులు మహాభాగ్యశాలులు. అయితే నీ బుద్ధిలో ఈ గర్హితమైన మోహం ఎలా పుట్టింది?॥

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम।।।।

పాపనిశ్చయముగల స్త్రీ! నీ కోరికను నేను నెరవేర్చను. నీవే నా ప్రాణాంతకమైన విపత్తును ప్రారంభించావు.

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्।।।।

ఇప్పుడే నీకు అప్రియం కలిగించుటకై, నేను వనమునుండి నా నిర్దోషి, స్వజనప్రియుడైన అన్నను తిరిగి తీసుకొస్తాను.

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना।।।।

దీప్తతేజస్సుగల రాముని తిరిగి తీసుకొచ్చిన తరువాత, స్థిరమైన అంతరాత్మతో నేను ఆయనకు దాసభావంతో సేవకుడనై ఉంటాను.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः।।।।

ఇట్లు పలికి మహాత్ముడు భరతుడు కఠినమైన వాక్యసమూహాలతో ఆమెను గుచ్చెను. శోకంతో వ్యాకులుడైనా మరల గర్జించాడు—పర్వతగుహలోనున్న సింహంలా.