Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗ-ಪಾತಾಳಾದಿವರ್ಗಗಳು’ ಎಂಬ 359ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ 360ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಅವ್ಯಯವರ್ಗಗಳು’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು— ‘ಆ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ (1) ಈಷತ್/ಸ್ವಲ್ಪ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, (2) ಅಭಿವ್ಯಾಪ್ತಿ (ವ್ಯಾಪ್ತಿ/ವಿಸ್ತಾರ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, (3) ಸೀಮಾ/ಮರ್ಯಾದೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು (4) ಧಾತು-ಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ-ಪಾಠದಲ್ಲೂ ವಾಕ್ಯ-ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲೂ ‘ಆ’ ಪ್ರಗೃಹ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಪೀಡಾ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಬರುತ್ತದೆ।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘ಕು’ ಎಂಬ ನಿಪಾತವು ಪಾಪ, ನಿಂದ್ಯ/ಕುತ್ಸಿತ ಹಾಗೂ ಶೇಷ/ದೋಷಯುಕ್ತ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಧಿಗ್’ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಮತ್ತು ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಚ’ (i) ಅನ್ವಾಚಯ, (ii) ಸಮಾಹಾರ, (iii) ಇತರೆತರ-ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘ಸ್ವಸ್ತಿ’ ನಿಪಾತವು ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇಮ-ಪುಣ್ಯಾದಿ ಪದಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅತಿ’ ಅತಿಶಯ/ಉತ್ಕರ್ಷ ಮತ್ತು ಲಂಘನ (ಅತಿಕ್ರಮಣ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ‘ಸ್ವಿತ್’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಾತ್ಮಕ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ. ‘ತು’ ಭೇದ/ವಿರೋಧ ಹಾಗೂ ಅವಧಾರಣ (ದೃಢ ನಿರ್ಣಯ) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘ಸಕೃತ್’ ಎಂದರೆ ‘ಒಮ್ಮೆ’. ‘ಸಹ’ ಮತ್ತು ‘ಏಕವಾರೇ’ ‘ಒಟ್ಟಿಗೆ/ಒಂದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ‘ಆರಾತ್’ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ‘ದೂರ’ ಅಥವಾ ‘ಹತ್ತಿರ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತೀಚ್ಯಾಮ್’ ‘ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ’. ‘ಚರಮೇ’ ‘ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ/ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ’. ‘ಪಶ್ಚಾತ್’ ‘ನಂತರ/ಹಿಂದೆ’. ‘ಉತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಅರ್ಥ-ವಿಕಲ್ಪ (ಆಯ್ಕೆ) ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘ಪುನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸದಾ’ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಶಶ್ವತ್’ ಎಂದರೆ ‘ಎಂದೆಂದಿಗೂ’. ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್’ ಎಂದರೆ ‘ನೆರವಾಗಿ/ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ’. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ’ ಮತ್ತು ‘ತುಲ್ಯ’ ಕ್ರಮವಾಗಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರ’ ಮತ್ತು ‘ಸಮಾನ’ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ‘ವತ್’ ಖೇದ, ಅನುಕಂಪೆ, ಸಂತೋಷ, ವಿಸ್ಮಯ ಹಾಗೂ ಆಹ್ವಾನ/ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘ಹಂತ’ ನಿಪಾತವು ಹರ್ಷ, ಅನುಕಂಪೆ, ವಾಕ್ಯಾರಂಭ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರತಿ’ ‘ಪ್ರತಿಯಾಗಿ/ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ, ‘ಪ್ರತಿನಿಧಿ/ಸ್ಥಾನಾಪನ್ನ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತ ಪ್ರಯೋಗದಂತೆ ಕೆಲವು ಅವ್ಯಯಗಳು ವೀಪ್ಸಾ (ಪುನರಾವೃತ್ತಿ) ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಾದಿ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘ಇತಿ’ ಶಬ್ದವು ಹೇತು-ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕರಣ-ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಪ್ರಕಾಶ’ ಮೊದಲಾದ ವಿವರಣೆಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ. ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ‘ಪುರಸ್ತಾತ್’; ‘ಮೊದಲ/ಪೂರ್ವ’ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ‘ಅಗ್ರತಃ’ ಕೂಡ।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘ಯಾವತ್–ತಾವತ್’ ಯುಗ್ಮವು ಸಕಲ್ಯ (ಸಂಪೂರ್ಣತೆ), ಅವಧಿ/ಮಿತಿ, ಮಾನ (ಪ್ರಮಾಣ), ಮತ್ತು ಅವಧಾರಣ (ನಿಶ್ಚಯ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಥ/ಅಥೋ’ ಮಂಗಳಾರಂಭ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತದ ನಂತರ ಆರಂಭ, ಪ್ರಶ್ನಾ-ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ವಿಷಯ-ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯ (ಪೂರ್ಣತೆ) ಸೂಚನೆಗೆ।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘ವೃಥಾ’ ಎಂದರೆ ವ್ಯರ್ಥ ಮತ್ತು ನಿರರ್ಥಕ. ‘ನಾನಾ’ ಬಹುತ್ವ/ವೈವಿಧ್ಯ, ‘ಅನೇಕ’ ಅನೇಕ, ‘ಉಭಯ’ ಎರಡೂ ಅರ್ಥ. ‘ನು’ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲೂ ಆಯ್ಕೆ/ವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ. ‘ಪಶ್ಚಾತ್’ ನಂತರ; ‘ಅನು’ ಅನುಸರಣೆ/ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಾದೃಶ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ನನು’ ಕಣವು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅವಧಾರಣ (ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ), ಅನುಜ್ಞೆ (ಅನುಮತಿ), ಅನುನಯ/ಮನವೊಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಮಂತ್ರಣ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಗರ್ಹೆ (ನಿಂದೆ), ಸಮುಚ್ಚಯ (ಇನ್ನೊಂದು ಅಂಶ ಸೇರಿಸುವುದು), ಪುನಃಪ್ರಶ್ನೆ, ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಭವನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

ಉಪಮೆ ಅಥವಾ ವಿಕಲ್ಪ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಾಮಿತ್ವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ‘ಅರ್ಧ/ಭಾಗ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಜುಗುಪ್ಸಿತ (ತಿರಸ್ಕಾರ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ—ಇವು ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಗಳು. ‘ಅಮಾ’ ‘ಜೊತೆ/ಸಹ’ ಮತ್ತು ‘ಸಮೀಪ’ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಂ’ ‘ನೀರಿನಲ್ಲಿ’ ಮತ್ತು ‘ತಲೆಯ ಮೇಲೆ’ (ಸ್ಥಾನಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆ।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಹೀಗಿದೆ— ‘ಇವ’ ಮತ್ತು ‘ಇತ್ಥಮ್’ ಸಾದೃಶ್ಯ ಹಾಗೂ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ‘ಏವಂ’ ಮತ್ತು ‘ನೂನಮ್’ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ‘ತೂಷ್ಣೀಮ್’ ಮೌನವನ್ನು; ‘ಜೋಷಮ್’ ಸುಖ/ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು; ‘ಕಿಮ್’ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಜುಗುಪ್ಸೆ/ವಿರಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘ನಾಮ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಪ್ರಕಟಣೆ, ಸಾಧ್ಯತೆ, ಕೋಪ, ಅಂಗೀಕಾರ/ಸಮ್ಮತಿ ಮತ್ತು ಕಟು ನಿಂದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಅಲಮ್’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಭೂಷಣ/ಅಲಂಕಾರ, ಪರ್ಯಾಪ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ/ತಡೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘ಹೂಂ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ವಿಚಾರ-ವಿತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮೀಪ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ (ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ) ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುನಃ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಯಥಾಸಮಯ, ಸಮೀಪ, ಮಧ್ಯ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮೊದಲಲ್ಲ/ಮತ್ತೆ’, ಭೇದ, ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

ಪ್ರಬಂಧ (ನಿರಂತರ ರಚನೆ)ದಲ್ಲಿ ಕಾಲಸಂಬಂಧವಾಗಿ—(1) ಚಿರಾತೀತ, (2) ಸಮೀಪಾಗಾಮಿ, (3) ಪುರಾ/ಹಿಂದೆ—ಈ ಮೂರು ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಅಂಗೀಕೃತ; ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ/ವಿವರಣೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಉರರ್ಯುರೀ’ ಹಾಗೂ ‘ಚೋರರೀ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳೂ ಸಹ ಸಮ್ಮತ।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವಾರ್ತೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ‘ನಿಷೇಧವಾಕ್ಯ’ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

ಎರಡು ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೀಪವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರಾಭಿಮುಖವಾಗಿಸಿದಾಗ, ಅವರ ನಾಮಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಗುಪ್ತಾರ್ಥವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘ತಿರೋ’ ಶಬ್ದವು ‘ಅಂತರ್ಧಾನ/ಮರೆಮಾಡಿಕೆ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ‘ತಿರ್ಯಕ್/ಓರಾಗಿ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಾ’ ವಿಷಾದ, ಶೋಕ, ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ. ‘ಅಹಹೇ’ ಆಶ್ಚರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಖೇದದಲ್ಲಿಯೂ. ‘ಹಿ’ ಕಾರಣ ಸೂಚನೆಗೂ ಅವಧಾರಣೆ/ಒತ್ತಡಕ್ಕೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘ಚಿರಾಯ’, ‘ಚಿರರಾತ್ರಾಯ’, ‘ಚಿರಸ್ಯ’ ಮೊದಲಾದವು ದೀರ್ಘಕಾಲಾರ್ಥಕಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮುಹುಃ’, ‘ಪುನಃ ಪುನಃ’, ‘ಶಶ್ವತ್’, ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮ್’, ‘ಅಸಕೃತ್’ ಇವು ಸಮಾರ್ಥಕಗಳು—ಎಲ್ಲವೂ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘ಸ್ರಾಕ್’, ‘ಝಟಿತಿ’, ‘ಅಂಚ’, ‘ಸಾಹ್ನಾಯ’—ಇವು ‘ಶೀಘ್ರವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಸಪದಿ’, ‘ದ್ರಾಕ್’, ‘ಮಙ್ಖು’, ‘ದ್ರುತೇ’—ಇವು ‘ತಕ್ಷಣ/ವೇಗವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಬಲವತ್’—ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ. ‘ಸುಷ್ಟು’—ಚೆನ್ನಾಗಿ/ಸಮ್ಯಕ್. ‘ಕಿಮುತ’—‘ಹಾಗಾದರೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಎಷ್ಟು!’ ಎಂಬ ಅಧಿಕತರ (a fortiori) ಭಾವ. ‘ಕಿಂ’—ವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ. ‘ಕಿಮೂತ’ ಕೂಡ ಅದೇ ಒತ್ತುವ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಅಧಿಕತರ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘ತು’, ‘ಹಿ’, ‘ಚ’, ‘ಸ್ಮ’, ‘ಹ’, ‘ವೈ’ ಇವು ಪಾದಪೂರಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ; ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ದಿವಾಹ್ನ’ ಅಂದರೆ ಹಗಲಿನ ಕಾಲವೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ವಿಭಾಗಗಳು—‘ದೋಷಾ’ (ರಾತ್ರಿಯ ಮೊದಲ ಭಾಗ), ‘ನಕ್ತ’ (ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ), ‘ರಜನಿ’ (ಉಳಿದ ರಾತ್ರಿ) ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘ತಿರ್ಯಕ್/ಅಡ್ಡವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಚಿ’ ಮತ್ತು ‘ತಿರೋ’ ನಿಪಾತಗಳು ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಂಬೋಧನಾರ್ಥಕ ನಿಪಾತಗಳು ‘ಪ್ಯಾಟ್’, ‘ಪಾಡ್ಙ್ಗ’, ‘ಹೇ’, ‘ಹೈ’, ‘ಭೋಃ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸಮಯಾ’, ‘ನಿಕಷಾ’, ‘ಹಿರುಕ್’ ಕೂಡ ನಿಪಾತಪ್ರಯೋಗಗಳು.

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

ಅತರ್ಕಿತವಾಗಿ ಸಹಸಾ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ತಕ್ಷಣ ‘ಪುರಃ’, ‘ಪುರತಃ’, ‘ಅಗ್ರತಃ’—ಅಂದರೆ ‘ಮುಂದೆ/ಸಮಕ್ಷ’—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವಹವಿರ್ದಾನದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಹಾ’; ಯಜ್ಞೋದ್ಗಾರಗಳು ‘ಶ್ರೌಷಟ್’, ‘ವೌಷಟ್’, ‘ವಷಟ್’; ಪಿತೃಅರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಧಾ’ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘ಕಿಞ್ಚಿತ್’, ‘ಈಷತ್’, ‘ಮನಾಕ್’ ಎಂಬವು ‘ಸ್ವಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರೇತ್ಯ’ ಎಂದರೆ ‘ಮರಣಾನಂತರ’; ‘ಅಮುತ್ರ’ ಎಂದರೆ ‘ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ’; ‘ಭವಾಂತರೇ’ ಎಂದರೆ ‘ಇನ್ನೊಂದು ಭವದಲ್ಲಿ/ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ’. ‘ಇತಿ’ ನಿಪಾತ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೂ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ವಿನಂತಿಗೂ ಉಪಯೋಗ. ‘ಯಥಾ’ ‘ತಥಾ’ ಸಾಮ್ಯ/ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅಹೋ’ ‘ಹೋ’ ಆಶ್ಚರ್ಯಾರ್ಥಕಗಳು.

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿ ‘ತೂಷ್ಣೀಂ’ ‘ತೂಷ್ಣೀಕಂ’ ಎಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಶ್ಶಬ್ದತೆ. ‘ಸದ್ಯಃ’, ‘ಸಪದಿ’, ‘ತತ್ಕ್ಷಣೆ’ ಎಂಬವು ‘ತಕ್ಷಣ’ ಅರ್ಥದವು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ ‘ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ’; ‘ಶಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಉಪಯೋಷನ್’ ಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಮನೋನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಆನಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತರೇ’ ‘ಅಂತರಾ’ ಎಂದರೆ ‘ಒಳಗೆ/ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ’.

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘ಅಂತರೇಣ’ ಮತ್ತು ‘ಮಧ್ಯೇ’ ಎಂಬವು ‘ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಪ್ರಸಹ್ಯ’ ಎಂದರೆ ‘ಬಲವಂತವಾಗಿ’; ‘ಹಟಾರ್ಥಕಂ’ ಕೂಡ ‘ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ/ಜಬರದಸ್ತಿಯಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ‘ಯುಕ್ತೇ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ವೇ’ ‘ಜೋಡಿ/ಸಂಯುಕ್ತ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಸಾಂಪ್ರತಂ’ ಎಂದರೆ ‘ಈಗ/ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ’. ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಎಂದರೆ ‘ಸ್ಥಳ/ದೇಶ’. ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ’ ‘ಮರುಮರು’, ‘ಶಶ್ವತ್’ ‘ಯಾವಾಗಲೂ’, ‘ಅನಾರತೇ’ ‘ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳು.

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

ಅಭಾವ/ನಿಷೇಧಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ನ’, ‘ಹಿ’, ‘ಅನು’, ‘ನ’, ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತಗಳು ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಷೇಧದಲ್ಲಿ ‘ಮಾ’, ‘ಸ್ಮ’, ‘ಮಾಲಮ್’ ಬಳಕೆ. ಪಕ್ಷಾಂತರ/ವಿಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯದಿ’; ತತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತು’. ‘ಅದ್ಧಾ’ ಮತ್ತು ‘ಅಞ್ಜಸಾ’ ನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಕ ಜೋಡಿ.

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಪ್ರಕಟ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಹೀಗಾಗಿ ‘ಓಂ’ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಮತ. ಅದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಸುತ್ತಲೂ, ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ವಿಶ್ವಗ್’ (ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅನುಮತಿ ಸೂಚಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಮ್’ (ಸರಿ/ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಸೂಯೆ ಇಲ್ಲದಾಗ ‘ಅಸ್ತು’ (ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ‘ನನು’—ಇಂತಹ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶ (ಕಾಮ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಾಗ.

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

ಗರ್ಹ್ಯ (ನಿಂದ್ಯ) ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಷಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ದುಃಷಮಮ್’ ಎಂದು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಯಥಾಸ್ವಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯಥಾಯಥಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಸತ್ಯ/ವಿತಥದಲ್ಲಿ ‘ಮೃಷಾ’, ‘ಮಿಥ್ಯಾ’, ‘ವಿತಥ’ ಪದಗಳು; ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಯಥಾರ್ಥಮ್’, ಅಂದರೆ ‘ಯಥಾ-ತಥಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘ಸ್ಯುಃ’, ‘ಏವ’, ‘ತು’, ‘ಪುನಃ’, ‘ವೈ’—ಇವು ಅವ್ಯಯಗಳು; ಅವಧಾರಣ/ಒತ್ತಡ ಸೂಚಕಗಳು. ‘ನೂನಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅವಶ್ಯಮ್’ ಪೂರ್ವಸ್ಥಾಪಿತ (ಪ್ರಾಗತೀತ) ಅರ್ಥವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ; ಈ ಜೋಡಿ ನಿರ್ಧಾರ (ನಿಶ್ಚಯ)ದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

ಸಂವತ್ಸರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೀನ ಹಂತವು ಬಂದು, ನಂತರ ಅದು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಣ ಅಲ್ಪವಾದರೆ ಅದು ಕೆಳಗಡೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಮಾಣ ಮಹತ್ತಾದರೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಅಚಾನಕತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“ಸನಾ” ಎಂಬುದು ‘ಸದಾ/ನಿತ್ಯ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; “ಬಹಿರ್ವಾಹ್ಯ” ‘ಬಾಹ್ಯ/ಹೊರಗಿನ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; “ಸ್ಮಾತ್” ಭೂತಕಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; “ಅಸ್ತಿ” ‘ವಿದ್ಯಮಾನ/ಇದೆ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; “ಸತ್ತ್ವ” ಮೊದಲಾದವು ‘ಸತ್ತಾ/ಸ್ವರೂಪ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. “ಊಮುಂ” ಕೋಪೋಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, “ತ್ವಯಿ” ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅನುನಯದ ಸಂಬೋಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“ಹೂಂ” ಎಂಬ ನಿಪಾತವು ತರ್ಕ-ವಾದದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. “ಉಷಾ” ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದ ಪ್ರಭೆ, ಅಂದರೆ ಉಷಃಕಾಲ. “ನಮೋ” ಪ್ರಣಾಮ/ನಮಸ್ಕಾರ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. “ಪುನರ್” ಎಂದರೆ ‘ಮತ್ತೆ’. “ಅಂಗ” ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿದೆ. “ದುಷ್ಠು” ನಿಂದಾರ್ಥ, “ಸುಷ್ಠು” ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥ.

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ’ “ಸಾಯಂ/ಸಾಯೇ”; ‘ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ’ “ಪ್ರಗೇ/ಪ್ರಾತಃ”; ‘ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ’ “ಪ್ರಭಾತೇ”; ‘ಹತ್ತಿರ’ “ನಿಕಷಾ/ಅಂತಿಕೇ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಪಾರ/ಮುಂದೆ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ “ಪರ” ಮತ್ತು “ಉತ್ತರ”; “ಆರ್ಯ” ಎಂಬುದು “ಸಮ” (ಸಮಾನ)ದ ಪರ್ಯಾಯ. ‘ವರ್ಷದಲ್ಲಿ’ “ಅಬ್ದೇ”; ‘ಹಿಂದಿನ’ “ಪೂರ್ವೇ”, ‘ಇನ್ನೂ ಹಿಂದಿನ’ “ಪೂರ್ವತರೇ” ಎಂದು ಪ್ರಯೋಗ.

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

ಈಗ “ಅದ್ಯ” (ಇಂದು), “ತ್ರಾಹ್ನಿ/ಅತ್ರಾಹ್ನಿ” (ಆ ದಿನ), “ಪೂರ್ವೇಹ್ನಿ” (ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ) ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಲವಾಚಕ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರೂಪ-ನಿರ್ಮಾಣ/ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪೂರ್ವ-ಉತ್ತರ’ (ಮುಂಚೆ-ನಂತರ), ‘ಮೇಲು-ಕೆಳ’ (ಪರ/ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಧರ), ‘ಪರಸ್ಪರ’ (ಅನ್ಯೋನ್ಯತರ, ಇತರೆತರ) ಮತ್ತು “ಪೂರ್ವೇದ್ಯುಃ” (ಹಿಂದಿನ ದಿನ) ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳೂ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘ಉಭಯದ್ಯುಃ’ (ಅಥವಾ ‘ಉಭಯೇದ್ಯುಃ’) ಎಂಬುದು ಎರಡು ಆಧಾರಬಿಂದುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ದಿನವು ಮುಂಚೆಯೂ ನಂತರವೂ ಆಗಿರುವಂತೆ ಬರುವ ದಿನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪರೇದ್ಯುಃ’ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮುಂದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ. ‘ಹ್ಯಃ’ ಕಳೆದ ದಿನ; ‘ಶ್ವಃ’ ಬರಲಿರುವ ದಿನ; ‘ಪರಶ್ವಃ’ ನಾಳೆಯ ಮರುದಿನ; ಮತ್ತು ‘ಶ್ವಃಪರೇ’ ಅದರ ಮುಂದಿನ ದಿನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘ತದಾ’, ‘ತದಾನೀಂ’, ‘ಯುಗಪತ್’, ‘ಏಕದಾ’, ‘ಸರ್ವದಾ’, ‘ಸದಾ’, ‘ಏತರ್ಹಿ’, ‘ಸಂಪ್ರತಿ’, ‘ಇದಾನೀಂ’, ‘ಅಧುನಾ’, ‘ಸಾಂಪ್ರತಂ’, ಹಾಗೂ ‘ತಥಾ’—ಇವು ಕಾಲ ಮತ್ತು ರೀತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳು.