Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ-ವೈಶ್ಯ-ಶೂದ್ರ ವರ್ಗಗಳು’ ಎಂಬ 365ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಈಗ 366ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ—‘ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಮರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲಿಂಗಗಳು’. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಈಗ ನಾನು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳಿರಿ—‘ಸುಕೃತೀ’, ‘ಪುಣ್ಯವಾನ್’, ‘ಧನ್ಯ’, ‘ಮಹೇಚ್ಛ’, ‘ಮಹಾಶಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

ಅವರು ಪ್ರಾವೀಣ್ಯರು, ನಿಪುಣರು, ಅನುಭವಜ್ಞರು, ವಿದ್ಯಾವಂತರು, ವಿಷಯನಿಷ್ಣಾತರು, ಸುಶಿಕ್ಷಿತರಾಗಿರಬೇಕು; ಉದಾರ ದಾನಿಗಳಾಗಿರಬೇಕು, ಲಕ್ಷಮೌಲ್ಯದ ಭಾರೀ ದಾನ ನೀಡಲು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾಗಿರಬೇಕು, ಮತ್ತು ಬಹಳವಾಗಿ ನೀಡುವವರಾಗಿರಬೇಕು।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

ಅವನು ಸಮರ್ಥನು, ಕೃತಕರ್ಮನು; ಕೃತಜ್ಞನು, ಕುಶಲನೂ ಹೌದು. ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಉದ್ಯುಕ್ತನು, ಉತ್ಸುಕನು. ಅವನು ಕುಲೀನನು, ಧನವಂತನು, ಪರಿಪಕ್ವನು, ಅನುಭವೀನು; ನಿಜಕ್ಕೂ ಪರಮಾಧಿಪತಿ—ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಅಧಿಪನು.

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

ಲಕ್ಷ್ಮೀಸಂಪನ್ನನು ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’; ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತನು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ’; ಕాంతಿಮಂತನು/ಶ್ರೀಮಂತನು ‘ಶ್ರೀಲ’. ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವವನು ‘ಸ್ವತಂತ್ರ’; ಸ್ವೈರಾಚಾರದಿಂದ ಆವೃತನು ‘ಸ್ವೈರ್ಯಪಾವೃತ’. ದುಷ್ಟನು ‘ಖಲಪೂ’; ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು ‘ಬಹುಕರ’; ವಿಷಯವನ್ನು ಎಳೆದು ತಡಮಾಡುವವನು ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರ’; ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡುವವನು ‘ಚಿರಕ್ರಿಯ’.

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘ಜಾಲ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು. ‘ಕುಣ್ಠ’ ಎಂದರೆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಂದ ಮತ್ತು ಸೋಮಾರಿ. ‘ಕರ್ಮಶೂರ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಠ’ ಎಂದರೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯವಂತನೂ ಪರಿಶ್ರಮಿಯೂ ಆದವನು. ‘ಭಕ್ಷಕ’, ‘ಘಸ್ಮರ’, ‘ಅದ್ಮರ’—ಇವು ಲೋಭದಿಂದ ನುಂಗುವ ಭೋಜಕನ ಸೂಚಕಗಳು.

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘ಲೋಭಿ’ಗೆ ‘ಲೋಲುಪ’, ‘ಗರ್ಧಲ’, ‘ಗೃಧ್ರು’ ಎಂಬ ಪದಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿನಯಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತನಿಗೆ ‘ವಿನೀತ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಶ್ರಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಧೃಷ್ಟ’ ಮತ್ತು ‘ಧೃಷ್ಣು’ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ/ನಿರ್ಭಯ; ‘ವಿಯಾತ’ ಹೋಗಿಹೋದವನು; ‘ನಿಭೃತ’ ಸಂಯಮಿತ-ಶಾಂತ; ‘ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ’ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು.

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

ಅವನು ಪ್ರಗಲ್ಭನು ಮತ್ತು ಸ್ವಧೈರ್ಯಯುಕ್ತನು; ದುಷ್ಟರಿಗೆ ‘ಭೀರುಕ’ ಮತ್ತು ‘ಭೀರು’—ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನು ಹಾಗೂ ಭಯಕಾರಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಂದನೀಯನು, ಅಭಿವಾದನೀಯನು. ಅವನು ಭೂಷಣಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಭು; ಆಗುವವನು, ಆಗಲಿರುವವನು, ಮತ್ತು ಆಗುವಿಕೆಯ ಕಾರಣವೂ. ಅವನು ಜ್ಞಾತ; ‘ವಿದುರು’—ವಿವೇಕಿ; ‘ಅಬಿಂದುಕ’—ಬಿಂದುರಹಿತ, ನಿರ್ಮಲ, ನಿರುಪಾಧಿಕ.

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘ಮತ್ತ’, ‘ಶೌಂಡ’, ‘ಉತ್ಕಟ’, ‘ಕ್ಷೀವ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮದೋನ್ಮತ್ತ/ಉಗ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಚಂಡ’ ಎಂದರೆ ಅತಿಶಯ ಕ್ರೋಧಿ. ‘ದೇವಾನಂಚತಿ’ ಎಂದರೆ ದೇವರ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಚರಿಸುವವನು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದೇವದ್ರ್ಯಙ್’, ‘ವಿಶ್ವದ್ರ್ಯಙ್’, ‘ವಿಶ್ವಗ’ ಎಂಬವು ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಚಲಿಸುವವನು ‘ಸಧ್ರ್ಯಙ್’; ಅಡ್ಡವಾಗಿ/ತಿರ್ಯಕವಾಗಿ ಚಲಿಸುವವನು ‘ತಿರ್ಯಙ್’; ಬದಿಗೆ ಸರಿದು ವಕ್ರವಾಗಿ ಚಲಿಸುವವನು ‘ತಿರೋಽಂಚತಿ’. ವಕ್ತನಲ್ಲಿ ‘ವಾಚೋಯುಕ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯ ಯುಕ್ತತೆ; ‘ಪಟು’ ಎಂದರೆ ವಾಕ್ಕೌಶಲ; ‘ವಾಗ್ಮೀ’ ಎಂದರೆ ವಾಗ್ವೈಭವ; ‘ವಾವದೂಕ’ ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವವನು.

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

ಅತಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನನ್ನು ‘ಜಲ್ಪಕ’, ‘ವಾಚಾಲ’ ಅಥವಾ ‘ವಾಚಾಟ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಬಹಳ ನಿಂದನೀಯ. ಅವಮಾನಿತನು ‘ಅಪಧ್ವಸ್ತ’ ಅಥವಾ ‘ಧಿಕ್ಕೃತ’. ಬಂಧಿತ/ನಿಯಂತ್ರಿತನಿಗೆ ‘ಕೀಲಿತ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಯತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘ವರಣ’, ‘ಶಬ್ದನ’, ‘ನಾನ್ದೀವಾದಿ’, ‘ನಾನ್ವೀಕರ’—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪರ್ಯಾಯಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ವ್ಯಸನಾರ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಉಪರಕ್ರೌ’ ಎಂಬ ಜೋಡಿಯೂ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ; ‘ಬದ್ಧ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಕೀಲಿತ’ ಪರ್ಯಾಯ, ಮತ್ತು ‘ಸಂಯತ’ ಕೂಡ ತದ್ರೂಪವಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಪದದಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘ವಿಹಿಸ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಆಕುಲ’ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ. ‘ನೃಶಂಸ’, ‘ಕ್ರೂರ’, ‘ಘಾತುಕ’ ಎಂಬವು ನಿರ್ದಯ ಕ್ರೂರ ಹಂತಕನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪಾಪ’, ‘ಧೂರ್ತ’, ‘ವಂಚಕ’ ಎಂಬವು ಪಾಪಿ, ಕುತಂತ್ರಿ, ಮೋಸಗಾರನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೂರ್ಖನಿಗೆ ‘ವೈದೇಹ’ ಮತ್ತು ‘ವಾಲಿಶ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘ಕದರ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಕಂಜುಸ; ‘ಕೃಪಣ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷುದ್ರ’ ಎಂದರೆ ತুচ್ಛ ಹಾಗೂ ನೀಚ ಸ್ವಭಾವದವನು. ‘ಮಾರ್ಗಣ’ ಎಂದರೆ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಹುಡುಕುವವನು; ‘ಯಾಚಕ’ ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಥಿನ್’ ಎಂದರೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುವವನು ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು. ‘ಅಹಂಕಾರವಾನ್’ ಗರ್ವಯುಕ್ತ; ‘ಅಹಂಯುಃ’ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘಿ. ‘ಶುಭಂಯುಃ’ ಶುಭ ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ.

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

ಅದು ಕಾಂತ, ಮನೋಹರ, ರುಚಿಕರ ಮತ್ತು ಹೃದಯಗ್ರಾಹಿ—ಇಷ್ಟವಾದುದು, ಬಯಸಿದುದಾಗಿದ್ದರೂ—ಅದು ಸಾರರಹಿತ, ತ್ರಿವಿಯಲ್ ಮತ್ತು ಶೂನ್ಯವೇ; ಎಂದು ಪ್ರಮುಖರು, ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ವರೆಣ್ಯರು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘ಶ್ರೇಯಾನ್’, ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’, ‘ಪುಷ್ಕಲ’ ಪದಗಳು “ಉತ್ಕೃಷ್ಟ/ಶ್ರೇಷ್ಠ” ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಪ್ರಾಗ್ರ್ಯ’, ‘ಅಗ್ರ್ಯ’, ‘ಅಗ್ರೀಯ’, ‘ಅಗ್ರಿಮ’ ಪದಗಳು “ಅಗ್ರ/ಪ್ರಥಮ” ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ವಡ್ರೋರು’ ಮತ್ತು ‘ವಿಪುಲ’ “ವಿಸ್ತೀರ್ಣ/ಪ್ರಶಸ್ತ” ಎಂದರ್ಥ. ‘ಪೀನ’ ಮತ್ತು ‘ಪೀವ್ನೀ’ “ಮಾಂಸಲ/ಪೋಷ್ಠ”, ‘ಸ್ಥೂಲ’ ಮತ್ತು ‘ಪೀವರ’ “ಸ್ಥೂಲಕಾಯ/ದಪ್ಪ” ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ.

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

ಅವರು ಸ್ತೋಕ, ಅಲ್ಪ, ಕ್ಷುಲ್ಲಕ—ಅಂದರೆ ಸಣ್ಣ ದೇಹಬಂಧದವರು—ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಮೃದುವು, ಕಡಿಮೆ ಮಾಂಸವಿರುವವರು ಮತ್ತು ಕೃಶದೇಹಿಗಳು. ಅವರ ಅಳತೆಗಳು ವಕ್ರವಾಗಿಯೂ ಅಸಮವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಕೂದಲು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿಯೂ ಕುಂಚಿತವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬಹುಜನರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘ಅಖಂಡ’ ಎಂದರೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ, ಸಮಗ್ರ; ‘ಪೂರ್ಣ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ. ‘ಉಪಕಂಠ’, ‘ಆಂತಿಕ’, ‘ಅಭಿತಃ’ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ‘ಸಮೀಪ’ ಎಂದರೆ ಹತ್ತಿರ. ‘ಸನ್ನಿಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಎಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ/ಸಂಗತಿ. ‘ನೇದಿಷ್ಟ’ ಎಂದರೆ ಅತಿನಿಕಟ, ‘ಸು-ಸಮೀಪಕ’ ಎಂದರೆ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರ.

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅತಿದೂರಸ್ಥ; ಮೃದುವಾದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚಕ್ರದಂತೆ ಇದೆ. ಎತ್ತರವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ ಶಿಖರವಂತಾಗಿ—ಧ್ರುವ (ಧ್ರುವತಾರೆ) ಸ್ಥಿರ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸನಾತನನು.

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘ಆವಿದ್ಧ’, ‘ಕುಟಿಲ’, ‘ಭುಗ್ನ’, ‘ವೆಲ್ಲಿತ’, ‘ವಕ್ರ’—ಇಂತಹ ಪಾಠವೂ ಪುನರುಕ್ತಿ-ದೋಷದಿಂದ ದೂಷಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೋಷಯುಕ್ತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ—ಚಂಚಲ, ಅತಿತರಲ, ಕಠೋರ, ‘ಜಠರ’ (ಕಂಠಗರು), ಮತ್ತು ದೃಢ.

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

ಅವನು ಸದಾ ನವ್ಯ—ನವೋದಿತ, ಅಭಿನವ, ಹೊಸ, ನವೀನ, ನೂತನ. ಅವನು ಏಕತಾನ (ಏಕಾಗ್ರ), ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗದವನು; ಉಗ್ರಪ್ರತಾಪಿ ಮತ್ತು ಅವಿಲಂಬಿತ (ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವವನು).

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗು’, ‘ಅನೇಕ ಭೇದಗಳು’, ‘ಗುಂಪಾಗಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ಗೊಂದಲಗೊಂಡದ್ದು’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ತಿಮಿತ’ (ಅಂಧಕಾರಮಯ), ‘ಸ್ತಿಮಿತ’ (ನಿಶ್ಚಲ), ಮತ್ತು ‘ಕ್ಲಿನ್ನ’ (ನೆನೆದ)—ಇವು ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ಪದಗಳಾಗಿ (ಅಭಿಯೋಗ-ಅಭಿಗ್ರಹ) ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘ಸ್ಫಾತಿ’ ಎಂದರೆ ವೃದ್ಧಿ. ‘ಪ್ರಥಾ’ ಎಂದರೆ ಖ್ಯಾತಿ (ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ). ‘ಸಮಾಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಸಂಗ್ರಹ, ಅಂದರೆ ಸಮುಚ್ಚಯ. ‘ಅಪಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಅಪಚಯ (ಕಡಿತ). ಮತ್ತು ‘ವಿಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಪರಿಕ್ರಮೆ, ಅಂದರೆ ಸುತ್ತಾಡುವುದು.

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ‘ನಿರ್ಹಾರ’ ಎಂದರೆ ಹೊರತೆಗೆದು ಎಳೆಯುವುದು; ‘ಅಭ್ಯವಕರ್ಷಣ’ ಎಂದರೆ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು. ‘ವಿಘ್ನ’ ಅಡ್ಡಿ; ‘ಅಂತರಾಯ’ ಪ್ರತಿಬಂಧ; ‘ಪ್ರತ್ಯೂಹ’ ಪ್ರತಿಅಡ್ಡಿ. ‘ಆಸ್ಯತ್ವ’ ಕುಳಿತಿರುವ ಸ್ಥಿತಿ, ‘ಆಸನ-ಸ್ಥಿತಿ’ ಆಸನದಲ್ಲಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ.

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘ಸನ್ನಿಧಿ’ ಎಂದರೆ ಸಮೀಪತೆ; ‘ಸನ್ನಿಕರ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಅತಿಸಮೀಪ ಸಂಪರ್ಕ. ‘ಆತ್ಮಕ್ರಮ’ ಎಂದರೆ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ/ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ; ‘ದುರ್ಗಸಂಚರ’ ಎಂದರೆ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಗತಿ. ‘ಉಪಲಂಭ’ ಎಂದರೆ ಸాక్షಾತ್ ಅನುಭವ; ‘ಪ್ರತ್ಯಾದೇಶ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿವಚನದಿಂದ ಖಂಡನೆ; ‘ನಿರಾಕೃತಿ’ ಎಂದರೆ ತಿರಸ್ಕಾರ/ನಿಷೇಧ.

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘ಪರಿರಂಭ’, ‘ಪರಿಷ್ವಂಗ’, ‘ಸಂಶ್ಲೇಷ’, ‘ಉಪಗೂಹನ’—ಇವು ಅಲಿಂಗನ ಮತ್ತು ನಿಕಟ ಆಲಿಂಗನದ ಹೆಸರುಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅನುಮಾನ’ವು ‘ಪಕ್ಷ’, ‘ಹೇತು’ ಮೊದಲಾದ ಅವಯವಗಳೊಡನೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಡಿಂಬ’, ‘ಭ್ರಮರ’, ‘ವಿಪ್ಲವ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಾಗಿ ಗ್ರಹ್ಯ.

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಶಾಬ್ದ-ಪ್ರಮಾಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಒಂದನ್ನು ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ಉಪಮಾನ-ಪ್ರಮಾಣ’.

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಗತ್ಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸದೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಉಂಟಾಗುವ ಬುದ್ಧಿಯೇ ‘ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ’. ‘ಪರಾರ್ಥಧೀ’ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು (ಹೇತು ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಹೇಳುವ ಜ್ಞಾನ. ‘ಪ್ರತিযোগಿ’ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡದಾಗ “ಇಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ” ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಭಾವಜ್ಞಾನ ‘ಅಭಾವಕ’. ಹಾಗೆಯೇ ಮಾನವಬುದ್ಧಿಯ ಅರಿವಿಗಾಗಿ ಹರಿಯನ್ನು (ವಿಷ್ಣುವನ್ನು) ‘ಅಲಿಂಗ’ (ಲಕ್ಷಣರಹಿತ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.