Adhyaya 363

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಭೂಮಿ, ಅರಣ್ಯ, ಔಷಧಿ ಮೊದಲಾದ ಪದವರ್ಗಗಳು’ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮೂರುನೂರು ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದು. ಈಗ ಮೂರುನೂರು ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ—‘ನರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಪದವರ್ಗಗಳು’. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ಈಗ ಹೆಸರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಪದವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ‘ಪುರುಷ’—ನರ, ಪಂಚಜನ, ಮರ್ಥ್ಯ; ‘ಸ್ತ್ರೀ’—ಯದ್ಯೋಷಾ, ಅವಂಲಾ; ‘ವಧು/ಪತ್ನಿ’—ವಧೂ.

Verse 2

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी

ಕಾಂತನನ್ನು ಬಯಸಿ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಸಂಕೇತಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ‘ಅಭಿಸಾರಿಕಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವಳನ್ನೇ ‘ಕುಲಟಾ’, ‘ಪುಂಶ್ಚಲೀ’, ‘ಅಸತೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವು ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ‘ನಗ್ನಿಕಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕೋಟವೀ’ ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ.

Verse 3

कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला

ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಧವೃದ್ಧಾ’ (ಅರ್ಧಪ್ರೌಢ) ಆಗಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ‘ಕಾತ್ಯಾಯನೀ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪರರ ಮನೆಯಿಗೆ (ಆಶ್ರಿತ/ಸೇವಕಿಯಾಗಿ) ಹೋಗುವವಳು ‘ಸೈರಿಂಧ್ರೀ’. ಇನ್ನೂ ಪ್ರೌಢಳಾಗದವಳು ‘ಅಸಿಕ್ರೀ’; ರಜಸ್ವಲೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀ ‘ಮಲಿನೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 4

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः

‘ವಾರಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದರೆ ಗಣಿಕಾ/ವೇಶ್ಯೆ; ‘ಗಣಿಕಾ’ ಮತ್ತು ‘ವೇಶ್ಯಾ’ ಪದಗಳೂ ಅದೇ ಅರ್ಥ. ಸಹೋದರನ ಹೆಂಡತಿ ‘ಯಾತರಾ’. ಗಂಡನ ತಂಗಿ/ಅಕ್ಕ ‘ನನಾಂದಾ’. ಒಂದೇ ಪಿಂಡ-ಪರಂಪರೆಯವರು ‘ಸಪಿಂಡ’; ಒಂದೇ ನಾಭಿ-ಸಂಬಂಧದವರು (ಒಂದೇ ಗರ್ಭರೇಖೆ) ‘ಸನಾಭ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः

ಒಂದೇ ಉದರ-ಸಂಬಂಧದವರು, ಒಂದೇ ತಾಯಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು (ಸೋದರ್ಯ), ಒಂದೇ ಗರ್ಭ-ಪರಂಪರೆಯವರು, ಹಾಗೂ ಸಹಜರು (ಸಹಜಾತರು) — ಇವರೆಲ್ಲ ಸಮಾನರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇ ಗೋತ್ರದವರು, ಬಾಂಧವರು, ಜ್ಞಾತಿಗಳು, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರು — ಇವರೂ ಸಮಾನರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 6

दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां

ಆ ಇಬ್ಬರು (ಗಂಡ–ಹೆಂಡತಿ) ದಂಪತೀ, ಜಂಪತೀ, ಭಾರ್ಯಾಪತೀ ಮತ್ತು ಜಾಯಾಪತೀ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಗರ್ಭದ ಆಶ್ರಯ ‘ಗರ್ಭಾಶಯ’; ಗರ್ಭಛದ/ಅಪರ ‘ಜರಾಯು’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಉಲ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಕಲಲ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಸ್ತ್ರೀ-ಸಂಬಂಧಿತ (ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 7

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः

‘ಗರ್ಭ’ ಮತ್ತು ‘ಭ್ರೂಣ’—ಇವು ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪದಗಳು. ‘ಕ್ಲೀಬ’, ‘ಶಂಡ’, ‘ನಪುಂಸಕ’—ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅಸಮರ್ಥ ಪುರುಷನ ಸೂಚಕಗಳು. ಬೆನ್ನತ್ತ ಮಲಗಿರುವ ಶಿಶು ‘ಡಿಂಭ’; ‘ಬಾಲ’ನು ‘ಮಾಣವಕ’ (ಕುಮಾರ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 8

पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्

ದೇಹವು ಒತ್ತಿಹೋಗಿದಂತೆ/ಗುಂಡುಗಟ್ಟಿದಂತೆ ಇರುವವನು ‘ಪಿಚಿಣ್ಡಿಲ’; ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು ‘ವೃಹತ್ಕುಕ್ಷಿ’; ಬೋಳು/ಕೇಶಹಾನಿಯವನು ‘ಅವಭ್ರಟ’; ಕುಸಿದ ಮೂಗಿನವನು ‘ನತನಾಸಿಕ’. ಅಂಗವಿಕಲ ಮತ್ತು ಗಲಗಂಡದಿಂದ (ಪೋಗಂಡ) ಪೀಡಿತ—ಇವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಆರೋಗ್ಯ’, ಅಂದರೆ ‘ಅನಾಮಯ’ (ರೋಗರಹಿತತೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 9

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः

‘ಏಡ’ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ‘ವಧಿರ’ (ಕಿವಿಮುಕ್ಕ) ಆಗುತ್ತಾನೆ; ‘ಕುಬ್ಜ’ದಲ್ಲಿ ಕುಬ್ಬ; ‘ಗಡುಲ’ದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ/ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ; ‘ಕುಕರ’ದಲ್ಲಿ ‘ಕುನಿ’ (ಸಂಕೋಚ/ಲಂಗಡಿತನ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಯ’, ‘ಶೋಷ’, ‘ಯಕ್ಷ್ಮಾ’—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ಹೆಸರುಗಳು; ‘ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ’ (ಜಲಬು) ಗೆ ‘ಪೀನಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 10

स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका

ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ತుమ್ಮಿಗೆ ‘ಕ್ಷುತ್ಕ್ಷುತಂ’ ಎಂದು, ಪುಂಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷಯಂ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಸ’ (ಕೆಮ್ಮು) ಪುಂಲಿಂಗ; ‘ಕ್ಷವಥು’ (ತும್ಮು) ಕೂಡ ಪುಂಲಿಂಗವೇ. ‘ಶೋಥ’ (ಊತ)ಕ್ಕೆ ‘ಶ್ವಯಥು’ ಮತ್ತು ‘ಶೋಫ’ ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಇವೆ; ‘ಪಾದಸ್ಫೋಟ’ (ಕಾಲು ಬಿರುಕು/ಬುಳ್ಳೆ) ಅನ್ನು ‘ವಿಪಾದಿಕಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

Verse 11

किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी

ಕಿಲಾಸ, ಸಿಧ್ನಕ, ಕಚ್ಚ, ಪಾಮ, ಪಾಮಾ, ವಿಚರ್ಚಿಕಾ, ಕೋಠ, ಮಂಡಲಕ, ಕುಷ್ಠ, ಶ್ವಿತ್ರ, ದ್ರುಃ, ನಾಮಕಾರ್ಶಸೀ—ಇವು ಚರ್ಮರೋಗಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.

Verse 12

अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं

‘ಅನಾಹ’ವನ್ನು ‘ವಿಬಂಧ’ (ಅವరోಧ/ಮಲಬದ್ಧತೆ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. (ಇತರೆ) ಗ್ರಹಣಿ ಮತ್ತು ರುಕ್-ಪ್ರವಾಹಿಕಾ (ನೋವಿನೊಂದಿಗೆ ಅತಿಸಾರ/ಅಮಶಯ). ಹಾಗೆಯೇ: ವೀಜ, ವೀರ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಶುಕ್ರ, ಪಲಲ, ಕ್ರವ್ಯ, ಆಮಿಷ.

Verse 13

वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा

ವೃಕ್ಕದ ಅಗ್ರಭಾಗದ ಮಾಂಸ ‘ವುಕ್ಕಾಗ್ರ-ಮಾಂಸ’; ಹೃದಯ ‘ಹೃದಯ’; ಹನುಪ್ರದೇಶದ ಮೇದ ‘ಹನ್-ಮೇದಸ್’; ಓಮೆಂಟಮ್ ‘ವಪಾ’; ಕೊಬ್ಬು ‘ವಸಾ’; ಕತ್ತಿನ ಹಿಂಭಾಗ ‘ಪಶ್ಚಾದ್-ಗ್ರೀವಾ’; ಶಿರೆ ‘ಶಿರಾ’; ಕತ್ತಿನ ಬದಿ/ನಪಾ ಸ್ಥಾನ ‘ಮನ್ಯಾ’; ನಳಿಕೆಯ ಮಾರ್ಗ ‘ನಾಡೀ’; ಶಿರೆಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಧಮನಿ ‘ಧಮನೀ’.

Verse 14

तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा

‘ತಿಲಕ’ ಎಂದರೆ ಲಲಾಟಚಿಹ್ನೆ; ‘ಕ್ತೋಮ’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಿರ’ (ತಲೆ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ‘ಮಸ್ತಿಷ್ಕ’ ಎಂದರೆ ಮೆದುಳು. ‘ದ್ರೂಷಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನ ಮಲ/ಸ್ರಾವ. ‘ಅಂತ್ರ’ ಎಂದರೆ ಅಂತರಗಳು; ‘ಪುರೀ’ ಎಂದರೆ ಮಲ; ‘ಗುಲ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಉದರಗಡ್ಡೆ/ಗುಂಪು; ‘ಪ್ಲೀಹಾ’ ಎಂದರೆ ಪ್ಲೀಹ; ‘ವಸ್ನಸಾ’ ಎಂದರೆ ಪುರುಷೇಂದ್ರಿಯ/ಪೌರುಷ.

Verse 15

स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च

‘ಸ್ನಾಯು’ ಪದವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. ‘ಕಾಲಖಂಡ’ ಮತ್ತು ‘ಯಕೃತೀ’ ಉಭಯಲಿಂಗ (ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಂಗ). ‘ಕರ್ಪೂರ’, ‘ಕಪಾಲ’, ‘ಕೀಕಸಂಕುಲ್ಯ’, ‘ಅಸ್ಥಿ’ ಇವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಲ್ಲ (ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪುಂ/ನಪುಂಸಕ).

Verse 16

स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका

ದೇಹದ ಅಸ್ಥಿಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ‘ಕಂಕಾಲ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆನ್ನಿನ ಅಸ್ಥಿಗಳು ‘ಕಶೇರುಕಾ’ (ಮೇರುದಂಡ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಶಿರೋಸ್ಥಿಯನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಕರೋಟಿ’ ಎಂದು, ಪಾರ್ಶ್ವದ ಅಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ‘ಪರ್ಶುಕಾ’ (ಪಕ್ಕೆಲುಬುಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 17

अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती

ಅವಯವವನ್ನು ‘ಅಂಗ’ ಎಂದು; ದೇಹಭಾಗವನ್ನು ‘ಪ್ರತೀಕ’ ಅಥವಾ ‘ಅವಯವ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇಹವು ‘ಶರೀರ’, ‘ವರ್ಷ್ಮ’ ಅಥವಾ ‘ವಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಟಿ/ನಡು ‘ಕಟ’ ಅಥವಾ ‘ನಾ’; ಶ್ರೋಣಿಹಡ್ಡು ‘ಶ್ರೋಣಿಫಲಕ’; ನಡು ‘ಕಟಿ’; ಮತ್ತು ಶ್ರೋಣಿ ‘ಶ್ರೋಣಿ’ಗೆ ‘ಕಕುದ್ಮತೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.

Verse 18

पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे

ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಟಿ/ಶ್ರೋಣಿಯ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ‘ನಿತಂಬ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಲೀಬನಲ್ಲಿ ಅದೇ ‘ಜಘನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಿತಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಎರಡು ಕುಳಿಗಳನ್ನು ‘ಕೂಪಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಆ ಜೋಡಿ ಇಲ್ಲದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ಕಕುಂದರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 19

स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी

ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ ನಿತಂಬಗಳನ್ನು ‘ಸ್ಫಿಚ್’ ಎಂದು; ಕಟಿಯನ್ನು ‘ಕಟಿ’ ಎಂದು, ಶ್ರೋಣಿಯ ಉಬ್ಬನ್ನು ‘ಪ್ರೋಥ’ ಎಂದು; ಜನನಪ್ರದೇಶವನ್ನು ‘ಉಪಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಅಂಗ ‘ಭಗ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋನಿ’; ಪುರುಷಅಂಗ ‘ಶಿಶ್ನ’, ‘ಮೇಢ್ರ’, ‘ಮೇಹನ’, ‘ಶೇಫಸ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 20

पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्

‘ಕುಕ್ಷಿ’ (ಇದನ್ನು ‘ಪಿಚಿಣ್ಡ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಹೊಟ್ಟೆ/ಉದರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಜಠರ’ ಮತ್ತು ‘ಉದರ’ವೂ ಹೊಟ್ಟೆಯೇ, ‘ತುಂದ’ ಎಂದರೆ ಸ್ಥೂಲೋದರ (ಹೊಟ್ಟೆಬೊಜ್ಜು). ‘ಕುಚ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ತನ’ ಎಂದರೆ ಸ್ತನಗಳು; ‘ಚೂಚುಕ’ ಸ್ತನಾಗ್ರ (ನಿಪ್ಪಲ್), ‘ಕುಚಾಗ್ರ’ವೂ ಸ್ತನದ ತುದಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಡ’ ಎಂದರೆ ಭುಜಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಳ, ಅಂದರೆ ಕಕ್ಷ/ಬಗಲು.

Verse 21

स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां

ಸ್ಕಂಧ, ಭುಜಶಿರ, ಅಂಶ—ಇವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಲ್ಲ. ‘ಸಂಧಿ’ ಕೂಡ ಅದೇ ಲಿಂಗದಲ್ಲೇ. ‘ಜತ್ರುಣೀ’ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ. ‘ಪುನರ್ಭವ’ ಪುಂಲಿಂಗ. ‘ಕರರುಹ’ ಮತ್ತು ‘ನಖ’ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಲ್ಲ; ‘ನಖರ’ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 22

प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः

ಪ್ರದೇಶ, ತಾಳ, ಗೋಕರ்ண ಎಂಬ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತರ್ಜನಿ ಮೊದಲಾದ ಬೆರಳುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಚಿ ಹಿಡಿದಾಗ, ಅಂಗುಷ್ಟದಿಂದ ಕನಿಷ್ಠೆಯವರೆಗೆ ಇರುವ ವಿಸ್ತಾರವೇ ‘ವಿತಸ್ತಿ’; ಅದು ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ.

Verse 23

पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्

‘ಪಾಣಿ’ (ತೆರೆದ ಹಸ್ತ) ಅನ್ನು ‘ಪೇಟ’, ‘ಪ್ರತಲ’, ‘ಪ್ರಹಸ್ತ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದರೆ ‘ವಿಸ್ತೃತಾಂಗುಲ’; ಮುಷ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿದರೆ ‘ಬದ್ಧಮುಷ್ಟಿಕರ’. ‘ರತ್ನಿ’ಗೆ ‘ಅರತ್ನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ; ಇದು ಕನಿಷ್ಠೆಯವರೆಗೆ ಮುಗಿಯುವ ಪ್ರಮಾಣ.

Verse 24

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः

ಶಂಖದಂತೆ ಇರುವ ಕತ್ತು ‘ಕಂಬುಗ್ರೀವಾ’; ಮೂರು ರೇಖೆಗಳಿರುವ ಕತ್ತು ‘ತ್ರಿರೇಖಾ’. ಕತ್ತಿನ ಹಿಂಭಾಗ/ಪಶ್ಚಕಪಾಲ ಪ್ರದೇಶ ‘ಸಾವಟುರ್ಘಾಟಾ’, ಕತ್ತು-ಸಂಧಿ ‘ಕೃಕಾಟಿಕಾ’. ಕೆಳಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ: ತುಟಿ ಕೆಳಗಿನ ತುಂಡು ‘ಚಿವುಕ’, ತುಟಿಭಾಗ ‘ಚೌಷ್ಠ’, ನಂತರ ಗಂಡಸ್ಥಳ ‘ಗಂಡ’, ಕಂಠ/ಕತ್ತು ‘ಗಲ’, ದವಡೆ ‘ಹನು’.

Verse 25

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्

ಕಣ್ಣುಗಳ ಹೊರಗಿನ ಮೂಲೆಗಳನ್ನು ‘ಅಪಾಂಗ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಪಾಂಗದಿಂದ ನೋಡುವುದು—ಓರೆಯ ದೃಷ್ಟಿ—‘ಕಟಾಕ್ಷ’. ಕೂದಲು ‘ಚಿಕುರ’ ಅಥವಾ ‘ಕುಂತಲ’; ‘ಬಾಲ’ ಎಂಬುದೂ ಕೂದಲಿನ ಹೆಸರು. ಅಲಂಕಾರ ಸಂಬಂಧ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ‘ಪ್ರತಿಕರ್ಮ’, ಅಲಂಕರಣ ‘ಪ್ರಸಾಧನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 26

आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः

ಆಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ವೇಶವು ನೇಪಥ್ಯ (ರಂಗಮಂಚದ ವಸ್ತ್ರಸಜ್ಜೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅಲಂಕಾರವು ಖೇಳಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಚೂಡಾಮಣಿ ಶಿರೋರತ್ನ; ತರಲವು ಹಾರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಲಂಬಕ.

Verse 27

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका

ಕರ್ಣಿಕಾ ಮತ್ತು ತಾಳಪತ್ರವು ಕರ್ಣಾಭರಣದ ಹೆಸರುಗಳು; ಲಂಬನ ಮತ್ತು ಲಲಂತಿಕಾ ಲಂಬಿತ ಆಭರಣದ ಪದಗಳು. ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮಂಜೀರ ಮತ್ತು ನೂಪುರ ಅಂಕಲೆಗಳು; ಕಿಂಕಿಣೀ ಸಣ್ಣ ಗಂಟಿಕೆಯ ರೂಪದ ಅಲಂಕಾರ.

Verse 28

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्

ದೈರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಆಯಾಮ ಎಂದು; ಎತ್ತರವನ್ನು ಆರೋಹ ಎಂದು; ಪರಿಧಿ/ಘೇರನ್ನು ಪರಿಣಾಹ ಎಂದು; ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ವಿಶಾಲತಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಟಚ್ಚರ ಎಂದರೆ ಜೀರ್ಣವಸ್ತ್ರ; ಸಂವ್ಯಾನ (ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತ್ರ) ಅನ್ನು ಉತ್ತರೀಯಕ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 29

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः

ರಚನೆಯ ಭೇದಗಳು—ಪರಿಸ್ಪಂದ (ಕಂಪನ-ಚಲನೆ), ಆಭೋಗ (ಪೂರ್ಣ ವಿಸ್ತಾರ), ಪರಿಪೂರ್ಣತಾ (ಸಂಪೂರ್ಣ ತುಂಬಿಕೆ), ಸಮುದ್ಗಕ (ಪೆಟ್ಟಿಗೆ-ಸದೃಶ ಆವರಣ), ಸಂಪುಟಕ (ಜೋಡಿ-ಪೆಟ್ಟಿಗೆ/ಕ್ಯಾಪ್ಸ್ಯೂಲ್-ರೂಪ ಆವರಣ), ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹ (ಪ್ರತಿಗ್ರಹಣ ಪಾತ್ರ), ಪತದ್ಗ್ರಹ (ಬೀಳುವುದನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಪಾತ್ರ).