Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾನಾರ್ಥವರ್ಗಾಃ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನೂರ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ಮೂರು ನೂರ ಅರವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—ಭೂಮಿ, ವನ, ಔಷಧಿ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಗಗಳು—ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಭೂಮಿ, ನಗರ, ಪರ್ವತ, ವನ, ಔಷಧಿ, ಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದವರ್ಗಗಳ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು. ‘ಭೂ’ (ಪೃಥ್ವಿ) ಯನ್ನು ಅನಂತಾ, ಕಕ್ಷಮಾ, ಧಾತ್ರೀ, ಕ್ಷ್ಮಾ, ಆಕು ಹಾಗೂ ಹರಿತ್ರೀ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

ಮಣ್ಣನ್ನು ‘ಮೃನ್’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ‘ಮೃತ್ತಿಕಾ’ಗೆ ‘ಪ್ರಶಸ್ತಾ’, ‘ಮೃತ್ಸಾ’, ‘ಮೃತ್ಸ್ನಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ. ‘ಜಗತ್’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ತ್ರಪೀಷ್ಟಪಂ’, ‘ಲೋಕ’, ‘ಭುವನ’, ‘ಜಗತೀ’, ‘ಸಮಾ’ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯಗಳುಂಟು.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

‘ಅಯನ’, ‘ವರ್ತ್ಮ’, ‘ಮಾರ್ಗ’, ‘ಅಧ್ವ’, ‘ಪಂಥಾ’, ‘ಪದವೀ’, ‘ಸೃತಿ’, ‘ಸರಣಿ’, ‘ಪದ್ದತಿ’, ‘ಪದ್ಯಾ’, ‘ವರ್ತನಿ’, ‘ಏಕಪದೀ’—ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ಪಥ/ಮಾರ್ಗ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

‘ಪೂಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ; ಅದೇ ‘ಪುರೀ’ ಅಥವಾ ‘ನಗರೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಸತಿಯನ್ನು ‘ಪಾಟ್ಟನ’ ಎಂದು, ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರಾಗಿ ‘ಪುಟಭೇದನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕೇಂದ್ರ ‘ಸ್ಥಾನೀಯ’; ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರ ‘ನಿಗಮ’; ಆದರೆ ಮೂಲನಗರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ‘ಪುರಂ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

ಉಪನಗರವನ್ನು ‘ಶಾಖಾನಗರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ವೇಶ’ ಎಂದರೆ ವೇಶ್ಯಾಜನರು ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರದೇಶ. ‘ಆಪಣ’ ಎಂದರೆ ಕುಳಿತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಅಂಗಡಿ/ಸ್ಥಳ; ‘ವಿಪಣಿ’ ಎಂದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ; ‘ಪಣ್ಯವೀಥಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಸರಕುಗಳ ಬೀದಿ—ಬಜಾರ್ ಬೀದಿ.

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

‘ರಥ್ಯಾ’ ಎಂದರೆ ರಥಗಳು ಸಾಗುವ ರಸ್ತೆ; ‘ಪ್ರತೋಲೀ’ ಎಂದರೆ ತೋರಣಯುಕ್ತ ದ್ವಾರಗೃಹ; ‘ವಿಶಿಖಾ’ ಎಂದರೆ ಉಪಗಲಿ/ಪಕ್ಕದ ಬೀದಿ. ‘ಚಯ’ ಎಂದರೆ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಹಾಕಿದ ಮಣ್ಣಿನ ತಡೆ/ಎತ್ತರ; ‘ವಪ್ರ’ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆಬಂದಿ. ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಕಾರ’ವನ್ನು ‘ವರಣ’ ‘ಶಾಲ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ‘ಪ್ರಾಚೀರ’ ಎಂದರೆ ವಸತಿಯ ಅಂಚಿನ ಸೀಮಾವೇಲಿ/ಆವರಣ.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

‘ಭಿತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಗೋಡೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದರೆ ಮಹಿಳೆ. ‘ಕುಹ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪೆಯೂ ಹೌದು. ಒಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದನ್ನು ‘ನಸ್ತಕೀಕಸ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ವಾಸ’ ಎಂದರೆ ನಿವಾಸ. ‘ಕೂಟ’ ಎಂದರೆ ಶಿಖರ. ‘ಶಾಲಾ’ (ಅಥವಾ ‘ಸಭಾ’) ಎಂದರೆ ಸಭಾಗೃಹ. ಇದನ್ನು ‘ಸಂಜವನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

ಮುನಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಶಾಲೆಗಳಿರುವ ನಿವಾಸವನ್ನು ‘ಚತುಃಶಾಲಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುಡಿಸಲು ‘ಪರ್ಣಶಾಲಾ’ (ಮತ್ತು ‘ಓಟಜ’ ಕೂಡ; ನಪುಂಸಕ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಚೈತ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ದೇವಾಲಯ ‘ಆಯತನ’ ಎಂದು; ಮತ್ತು ‘ವಾಜಿಶಾಲಾ’ ಎಂದರೆ ‘ಮಂದುರಾ’—ಕುದುರೆಗಳ اصطಬಲ್/ಅಶ್ವಶಾಲೆ.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

ಹರ್ಮ್ಯಾದಿಗಳು ಧನಿಕರ ನಿವಾಸ; ಪ್ರಾಸಾದವು ದೇವರುಗಳಿಗೂ ರಾಜರಿಗೂ ಸೇರಿದ ಭವನ. ‘ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂದರೆ ಬಾಗಿಲಿನ ಚೌಕಟ್ಟು, ‘ದ್ವಾರದ್ವಾರ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ; ‘ಪ್ರತೀಹಾರ’ ಎಂದರೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕ; ‘ವಿತರ್ದి’ ಎಂದರೆ ವೇದಿಕೆಯಂತಿರುವ ಎತ್ತಿನ ಪೀಠ.

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

‘ಕಪೋತಪಾಲಿಕಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ವಿಟಙ್ಕ’ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ವಿಟಙ್ಕ’ ಪದವು ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕ—ಎರಡರಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಿದೆ. ‘ಕವಾಟ’ ಎಂದರೆ ಬಾಗಿಲಿನ ಫಲಕ/ಕಿವಾಡ, ಇದು ‘ಅವರಂತು’ಗೆ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ. ‘ನಿಃಶ್ರೇಣಿ’ಯನ್ನು ‘ಅಧಿರೋಹಿಣೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಏರುವ ಮೆಟ್ಟಿಲು/ಏಣಿ.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

‘ಸಮ್ಮಾರ್ಜನೀ’ಯನ್ನು ‘ಶೋಧನೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ (ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಪೊರಕೆ/ಉಪಕರಣ). ‘ಸಙ್ಕರ’ಕ್ಕೆ ‘ಅವಕರ’ ಎಂಬುದೂ ಹೆಸರು (ಕಸ). ‘ಅದ್ರಿ, ಗೋತ್ರಿ, ಗಿರಿ, ಗ್ರಾವಾ’—ಪರ್ವತ/ಶಿಲೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು; ‘ಗಹನ, ಕಾನನ, ವನ’—ಅರಣ್ಯ/ದಟ್ಟ ಕಾಡನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

ಆರಾಮವೆಂದರೆ ಉಪವನ—ಅಂದರೆ ಕೃತಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ವನೋದ್ಯಾನ. ಇದೇ ‘ಪ್ರಮದವನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ (ಅಂತರಂಗ ಮಹಲಿಗೆ) ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

‘ವೀಥೀ, ಆಲಿ, ಆವಲೀ’—ಇವು ಸಾಲು/ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಹೆಸರುಗಳು; ‘ಪಙ್ಕ್ತಿ, ಶ್ರೇಣಿ, ಲೇಖಾ’—ಇವುಗಳನ್ನೂ ರೇಖೆಗಳು (ರಾಜಯಃ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಫಲಧಾರಿಯು ‘ವಾನಸ್ಪತ್ಯ’; ಹೂವಿನಿಂದ ಫಲ ಕೊಡುವುದು ‘ವೃಕ್ಷ’; ಹೂವಿಲ್ಲದೆ ಫಲ ಕೊಡುವುದು ‘ವನಸ್ಪತಿ’.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

ಹಣ್ಣು ಪಕ್ವವಾಗಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಔಷಧಿಗಳು, ವಿಶಾಲ ಎಲೆಗಳ ಲತೆ/ಸಸ್ಯಗಳು, ಹೊಸದಾಗಿ ಮೊಳೆತ ಮರಗಳು—ಇವು (ಲಕ್ಷಣಗಳು); ಹಾಗೆಯೇ ತುಂಡು/ಗಿಡದ ಬುಡ ಅಥವಾ ಅಚಲ ಸ್ತಂಭ, ಸ್ಥಿರ ಕೀಲು/ಗುರುತು, ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿ ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಸಸ್ಯಗಳೂ।

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

‘ಪಲಾಶ’ ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಇತರ ಹೆಸರುಗಳು—ಛದನ, ಪರ್ಣ, ಇಧ್ಮ, ಮೇಧ, ಸಮಿತ್, ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ, ಬೋಧಿದ್ರುಮ, ಚಲದಲ, ದಧಿತ್ಥ, ಗ್ರಾಹಿ, ಮನ್ಮಥ।

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

ಆ (ಪಲಾಶ) ವೃಕ್ಷದ ಪರ್ಯಾಯಗಳು—ದಧಿಫಲ, ಪುಷ್ಪಫಲ, ದಂತ, ಶಠಾ. ಉಡುಂಬರಕ್ಕೆ ‘ಹೇಮದುಗ್ಧ’ ಪರ್ಯಾಯ; ಕೋವಿದಾರಕ್ಕೆ ‘ದ್ವಿಪತ್ರಕ’ ಪರ್ಯಾಯ।

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

ಸಪ್ತಪರ್ಣ, ವಿಶಾಲತ್ವಕ್, ಕೃತಮಾಲ, ಸುವರ್ಣಕ, ಆರೆವತ, ವ್ಯಾಧಿಘಾತ, ಸಂಪಾಕ, ಚತುರಂಗುಲ—ಇವು ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ (ಹೆಸರುಗಳು).

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

ಜಂಬೀರ (ನಿಂಬೆ/ಸಿಟ್ರನ್) ಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ‘ದಂತಶಠ’; ವರುಣಕ್ಕೆ ‘ತಿಕ್ತಶಾವಕ’; ಪುತ್ರಾಗಕ್ಕೆ ‘ಪುರುಷಸ್ತುಂಗ’, ‘ಕೇಶರ’, ‘ದೇವವಲ್ಲಭ’ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯಗಳು।

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

ಪಾರಿಭದ್ರಾದಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂಬವೃಕ್ಷ, ಮಂದಾರ, ಪಾರಿಜಾತಕ, ವಂಜುಲ, ಚಿತ್ರಕೃತ್; ಹಾಗೆಯೇ ಪೀತನಕ ಮತ್ತು ಪೀತನ ಎಂಬ ಎರಡು ಭೇದಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ।

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

ಆಮ್ರಾತಕ ಮತ್ತು ಮಧೂಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ‘ಗುಡಪುಷ್ಪ’ ಹಾಗೂ ‘ಮಧುದ್ರುಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು. ಪೀಲು ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ‘ಗುಡಫಲ’, ‘ಸ್ರಂಸೀ’, ‘ನಾದೇಯೀ’, ‘ಅಂಬುವೇತಸ’ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು ಇವೆ।

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

‘ಶೋಭಾಞ್ಜನ’ಕ್ಕೆ ಶಿಗ್ರು, ತೀಕ್ಷ್ಣಗಂಧ, ಕಾಕ್ಷೀರಮೋಚಕ, ರಕ್ತಶಿಗ್ರು ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯಗಳು. ಇದು ‘ಮಧುಶಿಗ್ರು’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ‘ಅರಿಷ್ಟ’ ಮತ್ತು ‘ಫೇಣಿಲ’ ಕೂಡ ಇದರ ಸಮನಾಮಗಳು।

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

ಗಾಲವ, ಶಾವರ, ಲೋಧ್ರ, ತಿರೀಟ, ತಿಲ್ವ, ಮಾರ್ಜನ; ಹಾಗೆಯೇ ಶೇಲು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕ, ಶೀತ, ಉದ್ದಾಲ, ಬಹುವಾರಕ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ವೃಕ್ಷ/ಸಸ್ಯಗಳ ನಾಮಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

ವೈಕಂಕತ, ಶ್ರುವಾವೃಕ್ಷ, ಗ್ರಂಥಿಲ, ವ್ಯಾಘ್ರಪಾದ, ತಿಂದುಕ, ಸ್ಫೂರ್ಜಕ, ಕಾಲ, ನಾದೇಯೀ, ಭೂಮಿಜಂಬುಕ—ಇವುಗಳೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಔಷಧೀಯ ವೃಕ್ಷ/ಸಸ್ಯಗಳ ಮಾನ್ಯ ನಾಮಗಳು.

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

ಪೀಲುಕವನ್ನು ‘ಕಾಕತಿಂದು’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಾಟಲಿಗೆ ‘ಮೋಕ್ಷಮುಷ್ಕಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಕ್ರಮುಕ ‘ಪಟ್ಟಿಕಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೈಟರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕಟ್ಫಲ’ಗಳಿಗೆ ‘ಕುಂಭೀ’ ಎಂಬ ನಾಮವೂ ಇದೆ.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

‘ವೀರವೃಕ್ಷ’, ‘ಅರುಷ್ಕರ’, ‘ಅಗ್ನಿಮುಖೀ’—ಇವು ಭಲ್ಲಾತಕಿಯ ನಾಮಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತ್ರಿಷು’ಗೆ ‘ಸವರ್ಜಕ’, ‘ಆಸನ’, ‘ಜೀವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು; ‘ಪೀತಸಾಲ’ಕ್ಕೆ ‘ಮಾಲಕ’ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು ಇದೆ.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

ಸರ್ಜ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಕರ್ಣ; ವೀರೇಂದ್ರ; ಇಂದ್ರದ್ರು; ಕಕುಭ; ಅರ್ಜುನ; ಇಂಗುದೀ; ತಾಪಸತರು (ತಪಸ್ವಿಗಳ ವೃಕ್ಷ); ಮೋಚಾ; ಹಾಗು ಶಾಲ್ಮಲಿ—ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೃಕ್ಷಗಳು.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

‘ಚಿರವಿಲ್ವ’, ‘ನಕ್ತಮಾಲ’, ‘ಕರಜ’ ಹಾಗು ‘ಪ್ರಕೀರ್ಯ’, ‘ಪೂತಿಕರಜ’, ‘ಮರ್ಕಟೀ’, ‘ಅಂಗಾರವಲ್ಲರೀ’—ಇವು ಕರಂಜಕ (ಕರಂಜ)ದ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು.

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

ರೋಹೀ, ರೋಹಿತಕ, ‘ಪ್ಲೀಹಶತ್ರು’, ‘ದಾಡಿಮಪುಷ್ಪಕ’, ಗಾಯತ್ರೀ, ‘ಬಾಲತನಯ’, ಖದಿರ, ‘ದಂತಧಾವನ’—ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯದ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು.

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

ಅರಿಮೇದವನ್ನು ‘ವಿಟ್-ಖದಿರ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕದರವು ಶ್ವೇತ ಖದಿರದ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು. ಪಂಚಾಂಗುಲ, ವರ್ಧಮಾನ, ಚಂಚು, ಗಂಧರ್ವಹಸ್ತಕ ಇವು ಅದರ ಇತರ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

ಪಿಣ್ಡೀತಕವನ್ನು ಮರುವಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪೀತದಾರು ‘ದಾರು’ ಹಾಗೂ ‘ದೇವದಾರು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪೂತಿಕಾಷ್ಠ ‘ಶ್ಯಾಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಶ್ಯಾಮಾ ‘ಮಹಿಲಾಹ್ವಯಾ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

ಲತಾ, ಗೋವಂದನೀ, ಗುಂದಾ, ಪ್ರಿಯಂಗು, ಫಲಿನೀ, ಫಲೀ, ಮಂಡೂಕಪರ್ಣೀ, ಪತ್ರೋರ್ಣನಾ, ನಟ, ಕಟ್ವಂಗ, ಟುಂಟುಕಾ—ಇವು ಔಷಧದ್ರವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಸ್ಯನಾಮಗಳು/ಪರ್ಯಾಯಗಳು.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

ಶ್ಯೋನಾಕ, ಶುಕನಾಸ, ಅರ್ಕ್ಷ, ದೀರ್ಘವೃಂತ, ಕುಟನ್ನಟ, ಪೀತದ್ರು, ಸರಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನಿಚುಲ, ಅಂಬುಜ, ಇಜ್ಜಲ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ವೃಕ್ಷ/ಸಸ್ಯಗಳ ಅಂಗೀಕೃತ ನಾಮಗಳು.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

ಕಾಕೋಡುಂಬರಿಕಾ ಮತ್ತು ಫಲ್ಗು; ಅರಿಷ್ಟ; ಪಿಚುಮರ್ದಕ; ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂಬ (ಬೇವು)ಗೆ ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು; ಶಿರೀಷವನ್ನು ‘ಕಪೀತನ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

ವಕುಲವನ್ನು ‘ವಂಜುಲ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಿಚ್ಛಿಲ, ಅಗುರು, ಶಿಂಶಪಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಜಯಾ, ಜಯಂತೀ, ತರ್ಕಾರೀ, ಕಣಿಕಾ, ಗಣಿಕಾರಿಕಾ ಎಂಬ ನಾಮಗಳೂ ಇವೆ.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

ಆಪರ್ಣವನ್ನು ಅಗ್ನಿಮಂಥ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ವತ್ಸಕವನ್ನು ಗಿರಿಮಲ್ಲಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲಸ್ಕಂಧವೇ ತಮಾಲ; ತಂಡುಲೀಯವನ್ನು ಅಲ್ಪಮಾರಿಷ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

ಸಿಂಧುವಾರವನ್ನು ನಿರ್ಗುಂಡೀ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ಆಸ್ಫೋಟಾ, ವನೋದ್ಭವಾ, ಗಣಿಕಾ, ಯೂಥಿಕಾ, ಅಂಬಷ್ಠಾ, ಸಪ್ತಲಾ, ನವಮಾಲಿಕಾ ಎಂಬ ನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

ಅತಿಮುಕ್ತವನ್ನು ಪುಂಡ್ರಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ಕುಮಾರೀ, ತರಣಿ, ಸಹಾ ಎಂಬ ನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕೆಂಪು ರೂಪ ‘ಕುರುವಕ’; ಹಳದಿ ರೂಪ ‘ಕುರುಂಟಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ವಿಧವನ್ನು ಝಿಣ್ಟೀ ಮತ್ತು ವಾಣಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದನ್ನು ಭಿಣ್ಟೀ ಮತ್ತು ಸೈರೀಯಕ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ವಿಧ ‘ಕುರುವಕ’; ಹಳದಿ ವಿಧ (ಎರಡರಲ್ಲೂ) ‘ಸಹಚರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

ಧುಸ್ತೂರವು ‘ಕಿತವ’, ‘ಧೂರ್ತ’, ‘ರುಚಕ’, ‘ಮಾತುಲಂಗಕ’, ‘ಸಮೀರಣ’, ‘ಮರುವಕ’, ‘ಪ್ರಸ್ಥಪುಷ್ಪ’, ‘ಫಣಿಜ್ಝಕ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

ಕುಠೇರಕವನ್ನು ‘ಪರ್ಣಾಸ’ ಎಂದು; ಆಸ್ಫೋಟವನ್ನು ‘ವಸುಕಾರ್ಕಕ’ ಎಂದು; ಶಿವಮಲ್ಲಿಯನ್ನು ‘ಪಾಶುಪತ’ ಎಂದು; ಹಾಗೆಯೇ ವೃಂದಾವನ್ನು ‘ವೃಕ್ಷಾದನೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

ಜೀವಂತಿಕಾ, ವೃಕ್ಷರುಹಾ, ಗುಡೂಚೀ, ತಂತ್ರಿಕಾ (ಅಮೃತಾ ಎಂದೂ), ಸೋಮವಲ್ಲೀ, ಮಧುರ್ಣೀ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರ್ವಾ ಮತ್ತು ಮೋರಟೀ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ಲತೆಗಳು/ಸಸ್ಯಗಳು।

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

ಮಧುಲಿಕಾ, ಮಧುಶ್ರೇಣೀ, ಗೋಕರ்ணೀ, ಪೀಲుపರ್ಣೀ; ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಠಾ, ಅಂಬಷ್ಠಾ, ವಿದ್ಧಕರ್ಣೀ, ಪ್ರಾಚೀನಾ, ವನತಿಕ್ತಿಕಾ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ನಾಮಗಳು।

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

‘ಕಟು’, ‘ಕಟುಂಭರಾ’, ‘ಚಕ್ರಾಂಗೀ’, ‘ಶಕುಲಾದನೀ’, ‘ಆತ್ಮಗುಪ್ತಾ’, ‘ಪ್ರಾವೃಷಾಯೀ’, ‘ಕಪಿಕಚ್ಛು’, ‘ಮರ್ಕಟೀ’—ಇವು ಅದೇ ಔಷಧದ್ರವ್ಯದ ಮಾನ್ಯ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು।

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

ಅಪಾಮಾರ್ಗವು ಶೈಖರಿಕ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪರ್ಣೀ, ಮಯೂರಕ, ಫಂಜಿಕಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ, ಭಾರ್ಗೀ, ದ್ರವಂತೀ, ಶಂಬರೀ, ವೃಷಾ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

ಮಂಡೂಕಪರ್ಣೀ, ಭಂಡೀರೀ, ಸಮಂಗಾ, ಕಾಲಮೇಷಿಕಾ, ರೋದನೀ, ಕಚ್ಚುರಾ, ಅನಂತಾ, ಸಮುದ್ರಾಂತಾ, ದುರಾಲಭಾ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು।

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ, ಪೃಥಕ್ಪರ್ಣೀ, ಕಲಶೀರ್, ಧಾವನಿರ್ಗುಹಾ, ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾ, ಸ್ಪೃಶೀ, ವ್ಯಾಘ್ರೀ, ಕ್ಷುದ್ರಾ ಮತ್ತು ದುಸ್ಪರ್ಶಾ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು।

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

ಅವಲ್ಗುಜವನ್ನು ಸೋಮರಾಜೀ, ಸುವಲ್ಲೀ, ಸೋಮವಲ್ಲಿಕಾ, ಕಾಲಮೇಷೀ, ಕೃಷ್ಣಫಲಾ, ವಕುಚೀ, ಪೂತಿಫಲೀ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

ಕಣೋಷಣೆಯನ್ನು ಉಪಕುಲ್ಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೇಯಸೀಗೆ ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಚವಿಯನ್ನು ಚವಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕಾಕಚಿಂಚಿಯನ್ನು ಗುಂಜಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಗುಂಜಾಕೆ ಕೃಷ್ಣಲಾ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ।

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

ವಿಶ್ವಾ, ವಿಷಾ, ಪ್ರತಿವಿಷಾ, ವನಶೃಂಗಾಟ (ಸಿಂಗಾಡ) ಮತ್ತು ಗೋಕ್ಷುರ, ನಾರಾಯಣಿ, ಶತಮೂಲೀ, ಕಾಲೇಯಕ, ಹರಿದ್ರವ—ಇವು ವಿಷಶಮನ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿವಿಷಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಔಷಧದ್ರವ್ಯಗಳು.

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

ದಾರ್ವೀ, ಪಚಂಪಚಾ, ದಾರು, ಶುಕ್ಲಾ, ಹೈಮವತೀ, ವಚಾ, ವಚೋಗ್ರಗಂಧಾ, ಷಡ್ಗ್ರಂಥಾ, ಗೋಲೋಮೀ, ಶತಪರ್ವಿಕಾ—ಇವು ಭೈಷಜ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಔಷಧದ್ರವ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು.

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

ಆಸ್ಫೋಟಾ ‘ಗಿರಿಕರ್ಣೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸಿಂಹಾಸ್ಯಾ ‘ವಾಸಕ’ ಮತ್ತು ‘ವೃಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಿಶೀಗೆ ‘ಮಧುರಿಕಾ’ ‘ಛತ್ರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷೀ’, ‘ಇಕ್ಷುರಾ’, ‘ಅಕ್ಷುರಾ’ ಎಂಬುದೂ ಅದರ ನಾಮಗಳು.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

ವಿಡಂಗವನ್ನು ‘ಅಸ್ತ್ರೀ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಮಿಘ್ನ’ (ಹುಳುನಾಶಕ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಜ್ರದ್ರುಮ, ಸ್ನುಕ, ಸ್ನುಹೀ, ಸುಧಾ; ಮತ್ತು ಮೃದ್ವೀಕಾ, ಗೋಸ್ತನೀ, ದ್ರಾಕ್ಷಾ, ವಲಾ, ವಾಟ್ಯಾಲಕ—ಇವು ಅಂಗೀಕೃತ ಪರ್ಯಾಯ ಸಸ್ಯನಾಮಗಳು.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

‘ಕಾಲಾ’, ‘ಮಸೂರವಿದಲಾ’, ‘ತ್ರಿಪುಟಾ’—ಇವು ತ್ರಿವೃತ್ (ವಿರೇಚಕ ಔಷಧ) ಎಂಬುದರ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ಮಧುಕಂ’, ‘ಕ್ಲೀತಕಂ’, ‘ಯಷ್ಟಿಮಧುಕಾ’, ‘ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾ’—ಇವು ಯಷ್ಟಿಮಧು (ಲಿಕೋರಿಸ್) ಗೆ ಪರ್ಯಾಯನಾಮಗಳು.

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

ವಿದಾರೀ ಎಂಬ ಔಷಧದ್ರವ್ಯವು ‘ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ’, ‘ಇಕ್ಷುಗಂಧಾ’, ‘ಕ್ರೋಷ್ಟ್ರೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶಾರಿವಾ’ಯನ್ನು ‘ಸಿತಾ’, ‘ಗೋಪೀ’, ‘ಶ್ಯಾಮಾ’, ‘ಅನಂತಾ’, ‘ಉತ್ಪಲ-ಶಾರಿವಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

ಮೋಚಾ, ರಂಭಾ, ಕದಲೀ, ಭಣ್ಟಾಕೀ, ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷಿಣೀ, ಸ್ಥಿರಾ, ಧ್ರುವಾ, ಸಾಲಪರ್ಣೀ, ಶೃಂಗೀ—ಇವು ಅದರ ಹೆಸರುಗಳು (ಪರ್ಯಾಯಗಳು); ಹಾಗೆಯೇ ‘ವೃಷಭ’ ಮತ್ತು ‘ವೃಷ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

ಗಾಂಗೇರುಕೀ, ನಾಗಬಲಾ, ಮುಷಲೀ, ತಾಳಮೂಲಿಕಾ, ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೀ, ಪಟೋಲಿಕಾ, ಜಾಲೀ, ಅಜಶೃಂಗೀ, ವಿಷಾಣಿಕಾ—ಇವು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು।

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

ಲಾಂಗಲಿಕೀ, ಅಗ್ನಿಶಿಖಾ, ತಾಂಬೂಲೀ, ನಾಗವಲ್ಲೀ; ಹಾಗೆಯೇ ಹರೇಣೂ, ರೇಣುಕಾ, ಕೌಂತೀ, ಹ್ರೀವೇರ, ದಿವ್ಯ-ನಾಗರ—ಇವುಗಳೂ ಔಷಧ/ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು।

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

‘ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯ’, ‘ವೃದ್ಧಾಶ್ಮ’, ‘ಪುಷ್ಪ’, ‘ಶೀತ’, ‘ಶಿವಾ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶೈಲೇಯ’, ‘ತಾಳಪರ್ಣೀ’, ‘ದೈತ್ಯಾ’, ‘ಗಂಧಕುಟೀ’, ‘ಮುರಾ’—ಇವು ವೈದ್ಯದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುಗಳು।

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

ಗ್ರಂಥಿಪರ್ಣವನ್ನು ಶುಕ ಮತ್ತು ವರ್ಹಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಲಾ ಎಂಬುದು ತ್ರಿಪುಟಾ ಹಾಗೂ ತ್ರುಟಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಶಿವಾ ಎಂಬ ಔಷಧಿ ತಾಮಲಕೀ, ಹನುಃ, ಹಟ್ಟವಿಲಾಸಿನೀ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ।

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

ಕುಟ, ನಟ, ದಶಪುರ, ವಾನೇಯ, ಪರಿಪೇಲವ, ತಪಸ್ವಿನೀ, ಜಟಾಮಾಂಸೀ, ಪೃಕ್ಕಾ, ದೇವೀ, ಲತಾ, ಲಶೂ—ಇವು ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು/ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

ಶಠೀ ಎಂಬ ಸುಗಂಧ ಔಷಧ ಕಂದವನ್ನು ಕರ್ಚುರಕ, ದ್ರಾವಿಡಕ, ಗಂಧಮೂಲೀ ಎಂದೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೃಕ್ಷಗಂಧಾ, ಛಗಲಾಂತ್ರಾ, ವೇಗೀ, ವೃದ್ಧದಾರಕ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ।

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

ತುಂಡಿಕೇರೀ, ರಕ್ತಫಲಾ, ವಿಮ್ಬಿಕಾ ಮತ್ತು ಪೀಲుపರ್ಣೀ; ಹಾಗೆಯೇ ಆಂಗೇರೀ, ಚುಕ್ರಿಕಾ, ಅಂಬಷ್ಟಾ, ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀ, ಹಿಮಾವತೀ—ಇವು ಔಷಧ ಸಸ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು/ಪರ್ಯಾಯಗಳು।

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

ಇದನ್ನು ಸಹಸ್ರವೇಧೀ, ಚುಕ್ರ, ಅಮ್ಲವೇತಸ, ಶತವೇಧ್ಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಂತೀ, ಜೀವನೀ, ಜೀವಾ; ಇನ್ನೂ ಭೂಮಿನಿಂಬ ಮತ್ತು ಕಿರಾತಕ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ।

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

ಈ ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯ/ಸಸ್ಯವು ಕೂರ್ಚಶೀರ್ಷ, ಮಧುಕರ, ಚಂದ್ರ, ಕಪಿವೃಕ, ದದ್ರುಘ್ನ, ಏಡಗಜ, ವರ್ಷಾಭೂ, ಶೀಥಹಾನಿಣೀ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

ಕುನಂದತೀ, ನಿಕುಂಭಸ್ತ್ರಾ, ಯಮಾನೀ (ಅಜ್ವೈನ್), ವಾರ್ಷಿಕಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಲಶುನ (ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ), ಅಂಗೃಂಚನ, ಅರಿಷ್ಟ, ಮಹಾಕಂದ ಮತ್ತು ರಸೋಣಕ (ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ)—ಇವುಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾದ ಔಷಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು।

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

ವಾರಾಹಿಯನ್ನು ವದರಾ ಮತ್ತು ಗೃಷ್ಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾಕಮಾಚಿಗೆ ವಾಯಸೀ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಶತಪುಷ್ಪೆಯನ್ನು ಸಿತಚ್ಛತ್ರಾ ಹಾಗೂ ಅತಿಚ್ಛತ್ರಾ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಧುರೆಯನ್ನು ಮಿಸೀ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

ಅವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀ, ಕಾರವೀ, ಸರಣಾ (ಪ್ರಸಾರಣೀ ಎಂದೂ), ಕಟಂಭರಾ, ಭದ್ರವಲಾ, ಕರ್ವೂರ ಮತ್ತು ಶಟೀ—ಇವು ಮುಂದಿನ ಹೆಸರುಗಳು/ದ್ರವ್ಯಗಳು।

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

ಪಟೋಲ (ಪರವೆ/ಪಾಯಿಂಟ್‌ಡ್ ಗೌರ್ಡ್) ಅನ್ನು ಕುಲಕ ಮತ್ತು ತಿಕ್ತ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಾರವೇಲ್ಲ (ಹಾಗಲಕಾಯಿ) ಅನ್ನು ಕಟಿಲ್ಲಕ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಷ್ಮಾಂಡಕ (ಆಶ್ ಗೌರ್ಡ್) ಅನ್ನು ಕರ್ಕಾರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇರ್ವಾರು ಮತ್ತು ಕರ್ಕಟೀ—ಇವು ಲತೆ/ಗೌರ್ಡ್ ವರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಹೆಸರುಗಳು।

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವನ್ನು ‘ಕಟುತುಂಬೀ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ‘ವಿಶಾಲಾ’ಗೆ ‘ಇಂದ್ರವಾರುಣೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ‘ಶೂರಣ’ವನ್ನು ‘ಅರ್ಶೇಘ್ನ’ (ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ ನಾಶಕ) ಹಾಗೂ ‘ಕಂದ’ (ಕಂದಮೂಲ) ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಮುಸ್ತಕ’ಕ್ಕೆ ‘ಕುರುವಿಂದಕ’ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರು ಇದೆ.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

‘ವಂಶ’ (ಬಿದಿರು/ಬಾಂಸ್)ಕ್ಕೆ ತ್ವಕ್ಸಾರ, ಕರ್ಮಾರ, ವೇಣು, ಮಸ್ಕರ, ತೇಜನಾಃ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ‘ಛತ್ರ’ (ಕೊಡೆ)ಗೆ ಅತಿಛತ್ರ ಮತ್ತು ಛತ್ರಪಾಲಘ್ನ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ತೃಣ’ (ಹುಲ್ಲು)ಗೆ ಮಾಲಾ, ತೃಣಕ, ಭೂಸ್ತೃಣ ಎಂಬ ನಾಮಗಳು.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

‘ತಾಲ’ವನ್ನು ‘ತೃಣರಾಜ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ‘ಘೋಣ್ಟಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕ್ರಮುಕ’ ಮತ್ತು ‘ಪುಗಕ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳೂ ಇವೆ. ಹುಲಿಗೆ ‘ಶಾರ್ದೂಲ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ವೀಪಿನ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು; ಮತ್ತೂ ‘ವ್ಯಾಘ್ರ’, ‘ಹರ್ಯಕ್ಷ’, ‘ಕೇಶರೀ’, ‘ಹರಿ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

‘ಕೋಲ’ ಮತ್ತು ‘ಪೌತ್ರೀ’ ಎಂಬವು ವರಾಹ (ಹಂದಿ)ಗೆ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ಕೋಕ’ ಮತ್ತು ‘ಈಹಾಮೃಗ’ ಎಂಬವು ವೃಕ (ತೋಳ)ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಲೂತ’ ಮತ್ತು ‘ಊರ್ಣನಾಭ’ ಸಮಾನಾರ್ಥಕಗಳು (ಎರಡೂ ‘ಜೇಡ’); ಮತ್ತು ‘ತಂತುವಾಯ’ ಮರ್ಕಟ (ಕೋತಿ)ಗೆ ಒಂದು ಹೆಸರು.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

‘ವೃಶ್ಚಿಕ’ ಎಂದರೆ ಚೇಳು; ‘ಶೂಕಕೀಟ’ ಒಂದು ವಿಧದ ಕೀಟ. ‘ಸಾರಂಗ’ ಮತ್ತು ‘ಟೋಕಕ’ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ. ‘ಕೃಕವಾಕು’ಗೆ ‘ತಾಮ್ರಚೂಡ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ; ಮತ್ತು ‘ಪಿಕ’ ಅನ್ನು ‘ಕೋಕಿಲ’ (ಕೋಗಿಲೆ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

ಕಾಗೆಯ ಪರ್ಯಾಯಗಳು ‘ಕರಟ’ ಮತ್ತು ‘ಅರಿಷ್ಟ’. ಬಕವನ್ನು ‘ಕಹ್ವ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿ ‘ಕೋಕ’ ಮತ್ತು ‘ಚಕ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಕಾದಂಬ (ಹಂಸ/ಬಾತು) ‘ಕಲಹಂಸಕ’ ಎಂದು ಉಕ್ತವಾಗಿದೆ.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

‘ಪತಂಗಿಕಾ’ ‘ಪುತ್ತಿಕಾ’ ಎಂಬವು ಜೇನುನೊಣದ ಹೆಸರುಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸರಘಾ’ ‘ಮಧುಮಕ್ಷಿಕಾ’ ಕೂಡ. ‘ಸಕುಲದಂತೀ’ ‘ನಿರ್ದಂಷ್ಟ್ರಾ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ‘ದ್ವಿರೇಫ’, ‘ಪುಷ್ಪಲಿಟ್’, ‘ಭೃಂಗ’, ‘ಷಟ್ಪದ’, ‘ಭ್ರಮರ’, ‘ಆಲಯ’ ಇವು ಜೇನುನೊಣದ ಪರ್ಯಾಯಗಳು.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

ನವಿಲನ್ನು ‘ಕೇಕೀ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಶಿಖೆಯನ್ನು ‘ಶಿಖಾ’ ಎಂದು; ಅದರ ಕೂಗು ‘ಕೇಕಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಶಕುಂತಿ’ ‘ಶಕುನಿ’ ಎಂಬವು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಪಕ್ಷಿ’ ಅರ್ಥದ ಪದಗಳು. ‘ಪಕ್ಷತಿ’ ಎಂದರೆ ರೆಕ್ಕೆ, ‘ಪಕ್ಷಮೂಲ’ ಎಂದರೆ ರೆಕ್ಕೆಯ ಮೂಲಾಧಾರ. ‘ಚಂಚು’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ತೋಟಿ’ ಎರಡೂ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಪದಗಳು, ಚಂಚು/ಮೂಗು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

‘ಗತಿ’, ‘ಉಡ್ಡಿನ’, ‘ಸಂಡೀನ’ ಎಂಬವು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು. ‘ಕುಲಾಯ’ ಮತ್ತು ‘ನೀಡ’ ಗೂಡು/ಗೂಡಿನ ಹೆಸರುಗಳು. ‘ಪೇಶೀ’ ಮತ್ತು ‘ಕೋಷ’ ಆವರಣ/ಹೊದಿಕೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಅಂಡ’ ಎಂದರೆ ಮೊಟ್ಟೆ (ವೃಷಣವೂ). ‘ಪೃಥುಕ’, ‘ಶಾವಕ’, ‘ಶಿಶು’ ಎಂಬವು ಮರಿ/ಸಂತಾನ ಅರ್ಥದ ಪದಗಳು.

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

‘ಪೋತ’, ‘ಪಾಕ’, ‘ಅರ್ಭಕ’, ‘ಡಿಂಭ’ ಎಂಬವು ‘ಮಗು/ಶಿಶು’ ಅರ್ಥದ ಪದಗಳು. ‘ಸಂದೋಹ’, ‘ವ್ಯೂಹಕ’, ‘ಗಣ’ ಎಂಬವು ‘ಸಮೂಹ/ಸಂಗ್ರಹ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಸ್ತೋಮ’, ‘ಓಘ’, ‘ನಿಕರ’, ‘ವ್ರಾತ’ ಎಂಬವು ‘ರಾಶಿ/ಬಹುತೆ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ನಿಕುರಂಬ’ ‘ಕದಂಬಕ’ ಎಂಬವು ‘ಗುಚ್ಛ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ. ‘ಸಂಘಾತ’ ‘ಸಂಚಯ’ ಎಂಬವು ‘ಸಂಚಿತ ಸಂಗ್ರಹ’. ‘ವೃಂದ’ ಎಂದರೆ ಗುಂಪು. ‘ಪುಂಜ’, ‘ರಾಶಿ’ ಹಾಗೂ ‘ಕೂಟಕ’ ಕೂಡ ‘ರಾಶಿ/ಗುಡ್ಡ’ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.