Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಯವರ್ಗ’ ಎಂಬ 361ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ‘ನಾನಾರ್ಥವರ್ಗ’ ಎಂಬ 362ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—‘ನಾಕ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆಕಾಶ, ತ್ರಿದಿವ (ಮೂರನೇ ಸ್ವರ್ಗ), ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕ’ ಎಂಬ ಪದವು ಭವನ/ನಿವಾಸ, ಜನರು, ಪದ್ಯದ ಪಾದ, ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ‘ಸಾಯಕ’ ಎಂಬ ಪದವು ಬಾಣ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ—ಎರಡಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘ಆನಕ’ ಎಂದರೆ ನಗಾರಾ (ಪಟಹ-ವಿಶೇಷ); ‘ಪಟಹ’ ಮತ್ತು ‘ಭೇರಿ’ ಡೋಲು ವಾದ್ಯಗಳು. ‘ಕಲಂಕ’ ಎಂಬುದು ಕಲೆ/ದೋಷ ಮತ್ತು ಅಪವಾದ/ನಿಂದೆ—ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ‘ಕ’ ಎಂಬ ಪದವು ವಾಯು, ವೇಧಸ್ (ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ), ವೃಧ್ನ ಮತ್ತು ಪುರುಷನಿಗೂ; ‘ಕಂ’ ಎಂಬುದು ಶಿರಸ್ಸು ಮತ್ತು ನೀರು—ಎರಡಕ್ಕೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘ಪುಲಾಕ’ ಎಂಬುದು ತುಚ್ಛ/ನಿಕೃಷ್ಟ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಕ್ಷೇಪ’ ಎಂದರೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಗ್ರಹ/ಸಾರ. ‘ಭಕ್ತಸಿಕ್ಥಕ’ ಎಂದರೆ ಬೇಯಿಸಿದ ಅಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸ್ಟಾರ್ಚ್‌ ಪದರ/ಅವಶೇಷ. ‘ಕೌಶಿಕ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಹೇಂದ್ರ, ಗುಗ್ಗುಲು, ಗೂಬೆ, ಸರ್ಪ, ಹಾಗೂ ಹಿಡಿಯುವವ/ಗ್ರಾಹಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘ಶಾಲಾವೃಕ’ ಮತ್ತು ‘ಕಪಿಶ್ವಾನ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು (ಒಂದು ವಿಧದ) ನರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮಾನ’ ಎಂದರೆ ಮಾಪನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಸಾಧನ. ‘ಸರ್ಗ’ ಎಂಬುದು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಮೋಕ್ಷ, ನಿಶ್ಚಯ, ಅಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ-ಸಂಗ್ರಹ/ಸಂಕಲನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘ಯೋಗ’ ಪದವು ಸನ್ನಾಹ/ಸಜ್ಜಿಕೆ, ಉಪಾಯ/ವಿಧಾನ, ಧ್ಯಾನ, ಸಂಗತಿ/ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ/ತಂತ್ರ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭೋಗ’ ಎಂದರೆ ಸುಖಾನುಭವ ಹಾಗೂ ಪತ್ನಿ ಮೊದಲಾದವರ ಭರಣಪೋಷಣೆ. ‘ಅಬ್ಜ’ (ಜಲಜ) ಶಂಖ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ—ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

ಕಾಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡರೆ ಭಗಂಡ (ಭಗಂದರ), ಕರಟ (ಪುಳ್ಳೆ/ಗಡ್ಡೆ), ದುಶ್ಚರ್ಮ (ರೋಗಗ್ರಸ್ತ/ದುಷಿತ ಚರ್ಮ), ಶಿಪಿವಿಷ್ಟಕ—ಇವು ‘ಅರಿಷ್ಟ’ವೆಂದು, ಅಂದರೆ ಅಪಾಯ/ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ಸೂಚಕ ಅಪಶಕುನಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷೇಮಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದು ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅರಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಿಶ್ರ—ಶುಭಾಶುಭ ಎರಡೂ—ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘ವ್ಯುಷ್ಟಿ’ ಎಂದರೆ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ. ‘ದೃಷ್ಟಿ’ ಜ್ಞಾನ; ‘ಅಕ್ಷ್ಣಿ/ಅಕ್ಷಿ’ ಕಣ್ಣು; ಮತ್ತು ‘ದೃಷ್ಟಿ’ ಎಂದರೆ ನೋಡುವಿಕೆ/ದರ್ಶನವೂ ಹೌದು. ‘ನಿಷ್ಠಾ’, ‘ನಿಷ್ಪತ್ತಿ’, ‘ನಾಶ’, ‘ಅಂತ’—ಇವು ಸಮಾಪ್ತಿ/ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಕಾಷ್ಠಾ’ ಪದವು ಪರಮಸೀಮೆ (ಉತ್ಕರ್ಷ), ಸ್ಥಿರಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕು (ದಿಕ್) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘ಭೂ’ ಮತ್ತು ‘ಗೋ’ಗಳನ್ನು ‘ವಾಕ್’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ‘ಇಡಾ’ ಮತ್ತು ‘ಇಲಾ’ ಪದಗಳೂ ಅವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರಗಾಢ’ ಎಂದರೆ “ಅತಿಕಠಿಣ/ದುರ್ಗಮ”. ‘ವಾಢ’ ಎಂದರೆ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪಿ ಹಾಗೂ ಬಲವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ/ವ್ರತ ಹೊಂದಿದವನು. ಮೂರು ಲಿಂಗರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶಕ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥೂಲ’ ಎಂದರೆ “ಬಲಿಷ್ಠ” ಮತ್ತು “ಸ್ಥೂಲ/ದಪ್ಪ”, ಮತ್ತು ‘ದೃಢ’ ಎಂದರೆ “ಸ್ಥಿರ/ದೃಢ”.

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘ವಿನ್ಯಸ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಹತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ‘ಅಮರ್ಚಿದ/ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ‘ವ್ಯೂಢ’ ಎಂದರೆ ‘ವ್ಯೂಹಬದ್ಧವಾಗಿ ಸಾಲುಗಟ್ಟಿದ’. ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ನಾಮವು ವ್ಯಾಸ, ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಇವರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಣ’ ಜೂಜಾದಿಯಲ್ಲಿ ಪಣ/ದಾವು; ಹಾಗೆಯೇ ಭೃತಿ (ವೇತನ), ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ಧನ ಅರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘ಗುಣ’ ಎಂಬ ಪದವು (1) ಮೂರ்வಾ ತಂತುವಿನ ಧನುರ್ಜ್ಯ, (2) ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತ ಧರ್ಮ/ಲಕ್ಷಣ, (3) ಸತ್ತ್ವ, (4) ಶ್ವೇತತ್ವ, (5) ಸಂಧ್ಯಾದಿ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’, ‘ಅಧಿಪತಿ’, ‘ಗ್ರಾಮಣಿ’ (ಗ್ರಾಮಪ್ರಮುಖ) ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. ‘ಘೃಣಾ’ ಎಂದರೆ ಜುಗುಪ್ಸೆ (ಅಸಹ್ಯ) ಮತ್ತು ಕರುಣೆ—ಎರಡೂ.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘ತೃಷ್ಣಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಪೃಹಾ’—ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಪಿಪಾಸೆ/ದಾಹ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ‘ವಿಪಣಿ’ ಎಂದರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮಾರ್ಗ ಅಥವಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣ’ ಪದವು ನಪುಂಸಕದಲ್ಲಿ ವಿಷ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಮಾರಕ ದ್ರವ್ಯ; ಪುಂಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಖರ’ ಅಂದರೆ ಕತ್ತೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

ಪ್ರಮಾಣ, ಹೇತು ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾತೃ (ಜ್ಞಾನಿ)ಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕರಣ’ ಪದವು ಕ್ಷೇತ್ರ, ಗಾತ್ರ (ದೇಹ) ಮೊದಲಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧನ/ಉಪಕರಣ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿ ಬಂಜರಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಈರಿಣ’, ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಶೂನ್ಯ’, ಕ್ಷಾರಭೂಮಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಊಷರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘ಯಂತಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆನೆ ಚಾಲಕ (ಹಸ್ತಿಪಕ/ಮಹಾವತ್) ಮತ್ತು ರಥಸಾರಥಿ (ಸೂತ) ಇವರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೇತಯಃ’ ಅಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳು—ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಚಂಡ. ಇದು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಶ್ರುತವಾಗಿ ಬಂದದ್ದು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಿರೀಕೃತ; ಯುಗಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವಂತೆ ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ಖ್ಯಾತ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ‘ಹೃಷ್ಟ’ ಎಂದರೆ ಆನಂದಿತ; ‘ಪ್ರತೀತ’ ಎಂದರೆ ಅಂಗೀಕೃತ/ಪ್ರಮಾಣಿತ. ‘ಅಭಿಜಾತ’ ಎಂದರೆ ಸುಕುಲಜನ್ಮ; ‘ಕುಲಜ’ ಎಂದರೆ ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು; ‘ಬುಧ’ ಎಂದರೆ ಪಂಡಿತ. ‘ವಿವಿಕ್ತ’ ಎಂದರೆ ಏಕಾಂತವಾಸಿ/ವಿರಕ್ತ; ‘ಪೂತವಿಜನ’ ಎಂದರೆ ಶುದ್ಧ-ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ. ‘ಮೂರ್ಚ್ಛಿತ’ ಎಂದರೆ ಅಚೇತನ; ‘ಮೂಢ-ಸೋಚ್ಚಯ’ ಎಂದರೆ ಮೂಢತನದ ರಾಶಿ.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘ಅರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಅಭಿಧೇಯ’ (ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಬೇಕಾದುದು), ‘ವಸ್ತು’ (ತತ್ತ್ವ/ವಾಸ್ತವ), ‘ಪ್ರಯೋಜನ’ (ಉದ್ದೇಶ), ‘ನಿವೃತ್ತಿ’ (ವಿರತಿ/ನಿಲ್ಲಿಕೆ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಿದಾನ’ (ಕಾರಣ) ಮತ್ತು ‘ಆಗಮ’ (ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ। ‘ತೀರ್ಥ’, ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸಿದ ಜಲ, ಹಾಗೂ ‘ಗುರು’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅರ್ಥ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಿದೆ।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘ಕಕುದ’ ಎಂಬ ಪದವು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ರಾಜಲಿಂಗ (ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವಸೂಚಕ ಲಿಂಗ) ಮತ್ತು ವೃಷಭದ ಅಂಗ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀನಾಮಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸಂಬಿಜ್ಞಾನ’ (ಪರಸ್ಪರ/ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯ), ‘ಸಂಭಾಷಾ’ (ಸಂವಾದ), ‘ಕ್ರಿಯಾ’ (ಕರ್ಮ) ಮತ್ತು ‘ಕಾರಾಜೀ’ (ಕರ್ತೃ/ಏಜೆಂಟ್) ಎಂಬ ನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

ಧರ್ಮವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಉಪನಿಷತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ರಹಸ್ಯ (ಗೂಢೋಪದೇಶ)ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಋತು ಮತ್ತು ವರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಶರತ್’ (ಶರದೃತು) ಎಂಬ ಪದ. ‘ಪದ’ ಎಂಬ ಪದವು ನಿರ್ಣಯ/ಸ್ಥಿರೀಕರಣ, ರಕ್ಷಣೆ, ಸ್ಥಳ/ಆಶ್ರಯ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ (ಸಮೃದ್ಧಿ), ಪಾದ, ಮತ್ತು ವಸ್ತು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ (ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಗುಣ/ವಾಣಿ) ‘ಮಧುರ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಾದು’ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮೃದು’ ಮತ್ತು ‘ಕೋಮಲ’, ಹಾಗೂ ‘ಅತೀಕ್ಷ್ಣ’ (ಅತಿಯಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಲ್ಲ) ಕೂಡ. ‘ಸತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸತ್ಯ, ಸಾಧು, ವಿದ್ಯಮಾನ/ಇರುವಿಕೆ, ಪ್ರಶಸ್ತ, ಮತ್ತು ಅಭ್ಯರ್ಹಿತ (ಗೌರವಾರ್ಹ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘ವಿಧಿ’ ಎಂದರೆ ನಿಗದಿತ ವಿಧಾನ/ವಿಧಾನಕ್ರಮ, ಹಾಗೆಯೇ ದೈವಾಜ್ಞೆ (ಭಾಗ್ಯ) ಕೂಡ. ‘ಪ್ರಣಿಧಿ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ವಿನಂತಿ. ‘ಚರಾ’ ಎಂದರೆ ವಧು, ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೊಸೆ. ‘ಸುದಾ-ಲೇಪ’ ಎಂದರೆ ಅಮೃತ; ‘ಸ್ನುಹೀ’ (ಯೂಫೋರ್ಬಿಯಾ)ಗೂ ‘ಅಮೃತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೆ.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಎಂದರೆ ಆಸೆ/ಆಕಾಂಕ್ಷೆ; ‘ಸಂಪ್ರತ್ಯಯ’ ಎಂದರೆ ವಿಶ್ವಾಸ/ನಿಶ್ಚಯ; ‘ಶ್ರದ್ಧಾ’ ಎಂದರೆ ಆಸ್ಥೆ. ‘ಪಂಡಿತ-ಮನ್ಯ’ ಎಂದರೆ ತಾನೇ ಪಂಡಿತನೆಂದುಕೊಳ್ಳುವವನು; ‘ಗರ್ವಿತ’ ಎಂದರೆ ಅಹಂಕಾರಿ. ‘ಬ್ರಹ್ಮಬಂಧು’ ಜನ್ಮಮಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿಂದಾರ್ಥ ಪದ. ‘ಭಾನು’, ‘ರಶ್ಮಿ’, ‘ದಿವಾಕರ’ ಸೂರ್ಯನ ನಾಮಗಳು.

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ಗ್ರಾವಾಣ’ ಮತ್ತು ‘ಶೈಲ-ಪಾಷಾಣ’ ಕಲ್ಲು/ಶಿಲಾಖಂಡಗಳ ಪದಗಳು. ‘ಮೂರ್ಖ’ ಮತ್ತು ‘ನೀಚ’ ಎಂದರೆ ತಗ್ಗಿದ ಮೂಢ/ಅಧಮ ವ್ಯಕ್ತಿ. ‘ಪೃಥಗ್ಜನ’ ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು. ‘ತರು’ ಮತ್ತು ‘ಶೈಲ’ ಎಂಬವು ‘ಶಿಖರಿಣ್’ (ಶಿಖರವಿರುವ ಪರ್ವತ)ಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯಗಳು. ‘ತನು’ ಪದವು ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ದೇಹ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

ಆತ್ಮ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಧೃತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಷ್ಮ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತೇಜಸ್ಸು)—ಇವು ಪೌರುಷ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಥಾನ’ (ಉದ್ಯಮ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿರೋಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದೇ ‘ವ್ಯುತ್ಥಾನ’ (ಪ್ರತಿಉದ್ಯಮ/ಸಕ್ರಿಯ ಪ್ರತಿರೋಧ) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘ನಿರ್ಯಾತನ’ ಎಂದರೆ ವೈರಶುದ್ಧಿ/ವೈರನಿವಾರಣೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದಾನ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸಾರ್ಪಣೆ (ಅಮಾನತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವುದು) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವ್ಯಸನ’ ಎಂದರೆ ವಿಪತ್ತು, ಪತನ, ಅಥವಾ ಕಾಮಜನ್ಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷ—ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ/ಆಪತ್ತು.

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

ಬೇಟೆ, ಜೂಜಿನ ಆಸಕ್ತಿ, ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ಅಪವಾದ/ನಿಂದೆ, ಸ್ತ್ರೀಭೋಗಾಸಕ್ತಿ, ಮದ್ಯಮತ್ತತೆ, ಗೀತ-ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯ ಎಂಬ ತೌರ್ಯತ್ರಿಕ, ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥ ಅಲೆದಾಟ—ಇವು ಕಾಮಜನ್ಯ ದಶ ದೋಷಗಳ ಗುಂಪು.

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

ಪೈಶುನ್ಯ (ಚಾಡಿ), ಸಾಹಸ (ಅವಿವೇಕ ಹಿಂಸೆ), ದ್ರೋಹ, ಈರ್ಷೆ, ಅಸೂಯೆ, ಪರರ ಉದ್ದೇಶದ ದೂಷಣೆ, ವಾಗ್ದಂಡ, ಮತ್ತು ಪಾರುಷ್ಯ (ಕಠಿಣ ಮಾತು)—ಇದು ಕ್ರೋಧಜನ್ಯ ಅಷ್ಟ ದೋಷಗಳ ಗುಂಪು.

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

ಅಕರ್ಮದ ಗುಹ್ಯೋಪದೇಶದಲ್ಲಿ (ಸಂನ್ಯಾಸರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ) ಕೌಪೀನಧಾರಣೆ ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ; ಮೈಥುನವು ಸಂಗತಿ ಮತ್ತು ರತಿ (ಇಂದ್ರಿಯಸುಖ) ಯೊಳಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಪರಮಾರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನ ತತ್ತ್ವವು ಪರತತ್ತ್ವದರ್ಶನರೂಪ ಧೀ; ಪ್ರಜ್ಞಾನ (ವಿವೇಕಜ್ಞಾನ) ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘ಆರಾಧನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಕ್ರಂದನ—ಅಳಲು ಮತ್ತು ಕರೆಯುವುದು—ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ‘ವರ್ಷ್ಮ’ ಎಂದರೆ ದೇಹ ಮತ್ತು ದೇಹಪ್ರಮಾಣ. ಮತ್ತೆ ‘ಆರಾಧನ’ ಸಾಧನಸಂಪಾದನೆ, ಅವಾಪ್ತಿ (ಪ್ರಾಪ್ತಿ), ಮತ್ತು ತೋಷಣ (ತೃಪ್ತಿ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘ರತ್ನ’ ಶಬ್ದವು ಸ್ವಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಲಕ್ಷ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಚಿಹ್ನೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಕಲಾಪ’ ಎಂದರೆ ಆಭರಣ, ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಗಳ ಗುಚ್ಛ, ತೂಣೀರ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಹತಿ/ಸಮೂಹ.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“ತಲ್ಪ” ಎಂದರೆ ಶಯನ/ಹಾಸಿಗೆ; “ಶಯ್ಯಾ”ಗೆ “ಅಟ್ಟಾರ” ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. “ಡಿಮ್ಭ” ಎಂದರೆ ಮಗು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಪಕ್ವ/ಮೂರ್ಖ (ಶಿಶು, ವಾಲಿಶ) ಅರ್ಥವೂ. “ಸ್ತಂಭ” ಎಂದರೆ ಕಂಬ; “ಸ್ಥೂಣಾ” ಕೂಡ; ಮತ್ತು ಜಡತೆ/ಸ್ತಬ್ಧತೆ (ಜಡೀಭಾವ) ಅರ್ಥವೂ. “ಸಭ್ಯ” ಎಂದರೆ ಸಭಾಸದ; “ಸಭಾ” ಎಂದರೆ ಸಂಸತ್/ಪರಿಷತ್/ರಾಜಸಭೆ।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“ಕಿರಣ” ಮತ್ತು “ಪ್ರಗ್ರಹ” ಎರಡೂ ಕಿರಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು; “ರಶ್ಮಿ” ಕೂಡ ಕಿರಣಾರ್ಥಕ. “ಧರ್ಮ” ಎಂದರೆ ಪುಣ್ಯ, ಯಮ ಮೊದಲಾದ ಅರ್ಥಗಳೂ. “ಲಲಾಮ” ಎಂದರೆ ಬಾಲ, ಪುಂಡ್ರ/ತಿಲಕ, ಅಶ್ವಭೂಷೆ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಧ್ವಜ/ಕೇತು—ಈ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗ।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“ಪ್ರತ್ಯಯ” ಪದವು ಅಧೀನತೆ, ಶಪಥ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಶ್ವಾಸ—ಇವುಗಳ ಕಾರಣ/ಆಧಾರ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. “ಸಮಯ” ಎಂದರೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಒಪ್ಪಂದ—ಶಪಥ, ಆಚರಣೆ, ಕಾಲ-ನಿಯಮ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಸಂವಿದ್ (ಒಪ್ಪಂದ).

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“ಅತ್ಯಯ” ಪದವು ಅತಿಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಕೃಚ್ಛ್ರ (ಸಂಕಟ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. “ಸತ್ಯ” ಶಪಥ ಮತ್ತು ತಥ್ಯ—ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. “ವೀರ್ಯ” ಬಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ/ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. “ರೂಪ್ಯ” ಬೆಳ್ಳಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶಸ್ತ (ಉತ್ತಮ) ರೂಪ ಅರ್ಥವೂ.

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“ದುರೋದರ” ಪದವು ಜೂಜುಗಾರ, ಪಣ (ದಾವು), ಮತ್ತು ಜೂಜು—ಈ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. “ಕಾಂತಾರ” ಮಹಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಮ ಪಥ ಅರ್ಥ; ಇದು ಪುಂಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ—ಎರಡಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗ.

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

ಯಮ, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು, ಸಿಂಹಾದಿ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು “ಹರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀ ಅಲ್ಲ’ (ಪುರುಷ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ “ದರ”; ಭಯ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ಗುಂಡಿ/ಕಂದಕದಲ್ಲಿ “ಜಠರ”; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಠಿಣ/ಅಡಗದ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

ಉದಾರನು ಮಹಾದಾತನೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವವು ನೀಚ ಹಾಗೂ ಅಧಮರಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶಿರೋವೇಷಗಳ ಮೂರು ರೂಪಗಳು: ಚೂಡಾ (ಶಿಖೆ/ಜಟೆ), ಕಿರೀಟ (ಮಕುಟ), ಮತ್ತು ಸಂಯತಕೇಶ (ಕಟ್ಟಿದ/ಸಂಯೋಜಿತ ಕೂದಲು).

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘ಬಲಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ತೆರಿಗೆ/ಖಂಡಣಿ ಅಥವಾ ಕೈಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವ ಉಪಹಾರ-ಅರ್ಪಣಾದಿಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ‘ಬಲ’ವು ಸೇನೆಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ‘ನೀವೀ’ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಟಿವಸ್ತ್ರದ ಬಂಧ/ಗಂಟಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಣ/ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಇಡುವ ದಾವಿಗೂ ಸೂಚಕ.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘ವೃಷಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಮುಕ ಪುರುಷ, ಇಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸುಕೃತ (ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ), ಮತ್ತು ವೃಷಭ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಷಃ’ ಜೂಜಿನ ಪಾಶೆಗೂ ಹಾಗೂ ಸಾರಿ-ಹಣ್ಣಿನ ಬೀಜಕ್ಕೂ; ‘ಅಕ್ಷಮ್’ ಇಂದ್ರಿಯ (ಸಂವೇದನಾಂಗ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

ದ್ಯೂತ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ‘ಕರ್ಷ’ ಎಂಬ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯವಹಾರ/ನ್ಯಾಯಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕಲಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಕಲಿದ್ರುಮ’ (ಒಂದು ವೃಕ್ಷ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ. ಶಿರೋಭೂಷಣದಲ್ಲಿ ‘ಊಷ್ಣೀಷ’ ಎಂದರೆ ಪಾಗಡಿ ಅಥವಾ ಕಿರೀಟಾದಿ. ‘ಕರ್ಷೂ’ ಎಂಬುದು ಸಣ್ಣ ಕಾಲುವೆ/ಕುಲ್ಯಾ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಜ್ಞಾನವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ‘ಅಧ್ಯಕ್ಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯೂ ‘ವಿಭಾವಸು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಶೃಂಗಾರಾದಿ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ‘ರಸ’; ವಿಷದಲ್ಲಿ ‘ವೀರ್ಯ’ (ಪ್ರಭಾವಶಕ್ತಿ); ಗುಣದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣ’; ರಂಜನೆ/ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ರಾಗ’; ದ್ರವ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ದ್ರವ/ರಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘ವರ್ಚಸ್’ ಎಂಬುದು ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಲ—ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಆಗಸ್’ ಪಾಪ ಮತ್ತು ಅಪರಾಧ—ಎರಡಕ್ಕೂ. ‘ಛಂದಸ್’ ಛಂದೋಬದ್ಧ ಪದ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಭಿಲಾಷೆ—ಎರಡರ್ಥ. ‘ಸಾಧೀಯಾನ್’ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸಾಧು-ವೃದ್ಧಿ/ಕಲ್ಯಾಣವರ್ಧಕ ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ. ‘ವ್ಯೂಹ’ ಗುಂಪು/ವೃಂದ; ‘ಅಹಿ’ ವೃತ್ರನ ಸೂಚನೆ. ‘ಅಗ್ನಿ-ಇಂದ್ರ-ಅರ್ಕ’ ತಮೋನುದಃ, ಅಂದರೆ ಅಂಧಕಾರನಾಶಕರು.